Khoa học tự nhiên lớp 7
Chủ điểm 16 · ⚗️ Hoá học ⭐ Hay ra kiểm tra

Sơ lược về bảng tuần hoàn các nguyên tố hoá học

Đọc một ô nguyên tố và từ số hiệu nguyên tử suy ra chu kì, nhóm, rồi đoán nguyên tố đó là kim loại, phi kim hay khí hiếm.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 4

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Nguyên tố xếp theo số hiệu nguyên tử Z tăng dần. Z = số proton = số electron. Bảng có 118 nguyên tố, 7 chu kì (hàng).
  • 2Ô nguyên tố cho biết: số hiệu nguyên tử, kí hiệu hoá học, tên nguyên tố, khối lượng nguyên tử.
  • 3Chu kì = số lớp electron. Nhóm A = số electron lớp ngoài cùng (riêng He có 2 electron vẫn ở nhóm VIIIA).
  • 4Cùng nhóm thì tính chất gần giống nhau. Kim loại ở bên trái và phía dưới, phi kim ở góc trên bên phải, khí hiếm ở nhóm VIIIA.
  • 5Trong 118 nguyên tố: hơn 90 kim loại, chưa đến 20 phi kim, 7 khí hiếm.
  • 6⚠️ Số nhóm là số electron LỚP NGOÀI CÙNG, không phải tổng số electron. Chlorine có 17 electron nhưng ở nhóm VIIA.

👀 Nhìn là hiểu

Kéo thẻ nguyên tố (kèm cách xếp electron như 2-8-1) vào đúng ô của bảng 20 nguyên tố đầu: số lớp electron chọn hàng, số electron lớp ngoài chọn cột; đặt sai thì thẻ quay về kèm lý do, đặt đúng thì ô tô màu kim loại, phi kim, khí hiếm.

Kéo thẻ vào đúng ô (hoặc chạm thẻ rồi chạm ô). Còn 20 thẻ.

Cầm một thẻ lên: mô hình nguyên tử của nó hiện ở đây. Đếm số vòng (lớp) và số hạt ở vòng ngoài cùng.

Đã xếp 0/20

Số lớp electron = số chu kì (hàng). Số electron lớp ngoài = số nhóm A (cột) — không phải tổng số electron.

Mô hình đơn giản hoá: electron vẽ thành chấm trên các vòng tròn; thật ra electron chuyển động rất nhanh quanh hạt nhân.

Na: 2-8-1 có 3 lớp electron ⇒ hàng 3 (chu kì 3).

1 🧱 Nguyên tắc sắp xếp và ô nguyên tố

Lớp 6 đã biết gì, lớp 7 thêm gì

  • ✦Lớp 6 đã làm quen với việc phân loại để dễ tìm (sinh vật vào các bậc, vật liệu theo tính chất) và vừa học ở bài 2 và bài 3 nguyên tử có proton, electron xếp thành lớp.
  • ✦Lớp 7 thêm: dùng đúng những con số đó để xếp 118 nguyên tố vào một bảng, rồi từ vị trí đoán được tính chất mà không cần học thuộc từng nguyên tố.

Ba nguyên tắc xây dựng bảng tuần hoàn

Nguyên tắcNghĩa làVí dụ
Xếp theo điện tích hạt nhân tăng dầnZ tăng dần từ trái sang phải, hết hàng thì xuống hàng mớiH (1), He (2), Li (3)…
Cùng hàng (chu kì)Nguyên tử có cùng số lớp electronLi, Be, B… đều có 2 lớp
Cùng cột (nhóm)Tính chất gần giống nhauLi, Na, K cùng cột IA
📜 Mendeleev, 1869

Nhà bác học Nga xếp 63 nguyên tố đã biết theo khối lượng nguyên tử tăng dần, đoán trước nguyên tố chưa tìm ra. Sau này người ta chứng minh điện tích hạt nhân mới là cơ sở đúng.

🔁 Vì sao gọi là tuần hoàn

Sau một số nguyên tố nhất định, tính chất lặp lại: Li, Na, K đều phản ứng mạnh. Lặp đi lặp lại đều đặn gọi là tuần hoàn.

Dạng bài

Đọc một ô nguyên tố

  1. 1 Số ở góc trên là số hiệu nguyên tử Z (cũng là số thứ tự của ô).
  2. 2 Chữ to ở giữa là kí hiệu hoá học, chữ nhỏ bên dưới là tên nguyên tố.
  3. 3 Số ở dưới cùng là khối lượng nguyên tử (amu, đã làm tròn).
  4. 4 Kiểm tra: Z = số proton = số electron của nguyên tử ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy khối lượng làm số proton: chlorine ghi 35,5 nhưng chỉ có 17 proton. Số proton luôn là số nguyên ở góc trên, không bao giờ là số lẻ như 35,5.

🔬
Làm mẫu

Ô nguyên tố ghi: 11 · Na · sodium (natri) · 23. Nguyên tử sodium có bao nhiêu proton, electron?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 📍 Chu kì và nhóm: từ Z ra vị trí và ngược lại

Ba chu kì đầu của bảng tuần hoàn

Chu kìCác nguyên tốSố lớp electron
1H, He (2 nguyên tố)1 lớp
2Li → Ne (8 nguyên tố)2 lớp
3Na → Ar (8 nguyên tố)3 lớp

Cách xếp electron cho 20 nguyên tố đầu

  • ✦Xếp từ lớp trong ra ngoài: lớp 1 tối đa 2 electron, lớp 2 và lớp 3 tối đa 8 (trong 20 nguyên tố đầu). Lớp trong đầy rồi mới sang lớp ngoài.
  • ✦Ví dụ: Z = 11 → 2-8-1 (3 lớp, 1 electron lớp ngoài). Z = 19 → 2-8-8-1 (4 lớp, nên đã sang chu kì 4).

Dạng bài

Từ số hiệu Z suy ra chu kì và nhóm

  1. 1 Số electron = Z. Xếp electron: lớp 1 được 2, rồi lớp 2 được 8, phần còn lại sang lớp tiếp theo.
  2. 2 Số lớp có electron = số thứ tự chu kì.
  3. 3 Số electron lớp ngoài cùng = số thứ tự nhóm A (đọc bằng số La Mã: IA … VIIIA).
  4. 4 Kiểm tra: cộng các số trong cách xếp phải bằng Z ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Cho nhóm bằng tổng số electron: phosphorus có 15 electron nhưng nhóm là VA (5), không phải nhóm 15.

🧪
Làm mẫu

Nguyên tố phosphorus có Z = 15. Hãy cho biết chu kì và nhóm.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Dạng bài

Từ vị trí suy ra số hiệu Z

  1. 1 Chu kì cho biết số lớp electron.
  2. 2 Nhóm cho biết số electron lớp ngoài cùng.
  3. 3 Các lớp trong đã đầy: lớp 1 có 2, lớp 2 có 8. Cộng tất cả lại.
  4. 4 Kiểm tra: xếp ngược lại phải ra đúng chu kì và nhóm đã cho ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Quên cộng các lớp bên trong: chỉ lấy 3 + 6 = 9 (số lớp cộng số electron ngoài), trong khi Z phải là 2 + 8 + 6 = 16.

🔢
Làm mẫu

Nguyên tố ở chu kì 3, nhóm VIA. Tìm số hiệu nguyên tử và tên.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Hai chỗ đặc biệt cần nhớ

  • ✦He chỉ có 2 electron (lớp 1 đã đầy) nên SGK xếp ở nhóm VIIIA, cùng nhóm khí hiếm.
  • ✦H có 1 electron lớp ngoài nên ở nhóm IA, nhưng H là phi kim, không phải kim loại như Li, Na, K.

3 🎨 Kim loại, phi kim và khí hiếm trong bảng

Ba khu vực của bảng tuần hoàn (màu trong SGK)

LoạiNằm ở đâuSố lượngVí dụ
Kim loại (xanh)Phía dưới, bên trái: gần hết nhóm IA, IIA, IIIA và các nhóm BHơn 90Na, Mg, Al, Fe, Cu
Phi kim (hồng)Góc trên bên phải: gần hết nhóm VA, VIA, VIIA (và H)Chưa đến 20C, N, O, S, Cl
Khí hiếm (vàng)Nhóm VIIIA7He, Ne, Ar
🧲 Kim loại: có xu hướng nhường

Hay nhường electron để thành ion dương. Rắn ở điều kiện thường (trừ thuỷ ngân là lỏng): nhôm bọc thực phẩm, sắt xây dựng, đồng làm dây điện.

🌬️ Phi kim: có xu hướng nhận

Hay nhận electron để thành ion âm. Có thể rắn (S, C), lỏng (bromine) hoặc khí (O₂, Cl₂): oxygen để thở, chlorine khử trùng nước sinh hoạt.

Dạng bài

Đoán loại nguyên tố từ vị trí

  1. 1 Tìm ô của nguyên tố (từ Z, hoặc từ chu kì và nhóm).
  2. 2 Nhóm VIIIA (cột cuối) ⇒ khí hiếm, lớp ngoài đã đầy nên rất khó phản ứng.
  3. 3 Góc trên bên phải (nhóm VA, VIA, VIIA) ⇒ phi kim. Bên trái và phía dưới ⇒ kim loại.
  4. 4 Kiểm tra: nguyên tố cùng nhóm phải cùng loại (trừ H ở nhóm IA) ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng H là kim loại vì nằm cột đầu cùng Li, Na, K. H là phi kim, chỉ xếp ở nhóm IA vì có 1 electron lớp ngoài.

🔍
Làm mẫu

Dựa vào vị trí, cho biết Na (Z = 11), Cl (Z = 17), Ne (Z = 10) là loại nguyên tố nào.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

4 🧩 Thực hành: quan sát gì, thấy gì

Dạng bài

Xếp 18 thẻ nguyên tố đầu tiên vào bảng mẫu

  1. 1 Chuẩn bị 18 thẻ từ H đến Ar, mỗi thẻ ghi Z, kí hiệu, tên, khối lượng nguyên tử.
  2. 2 Gắn thẻ vào bảng mẫu từ trái qua phải, từ trên xuống dưới, mỗi thẻ một ô, theo Z tăng dần.
  3. 3 Đếm số electron lớp ngoài của từng nguyên tử rồi so sánh theo hàng và theo cột.
  4. 4 Kiểm tra: thẻ cuối cùng (Z = 18, argon) phải nằm đúng cuối hàng thứ ba ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Xếp He vào cột cùng với Li vì "đứng sau H". He phải ở cuối hàng 1 (cùng cột khí hiếm với Ne, Ar), vì lớp ngoài của nó đã đầy.

🃏
Làm mẫu

Sau khi xếp, hãy đọc hàng thứ hai (Li → Ne) và cột của Li, Na.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Kết quả cần thấy

  • ✦Hàng 1 chỉ có 2 thẻ (H, He) và nằm hai đầu hàng; hàng 2 và hàng 3 mỗi hàng 8 thẻ.
  • ✦Mỗi hàng đều bắt đầu bằng kim loại (trừ hàng 1) và kết thúc bằng khí hiếm.
  • ✦⚠️ Lỗi hay gặp: gắn thẻ theo khối lượng thay vì theo Z, hoặc bỏ sót ô trống giữa H và He ở hàng 1.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

🧱

Nguyên tắc và ô nguyên tố

  1. 1
    Nhận biết

    Các nguyên tố trong bảng tuần hoàn hiện nay được sắp xếp theo chiều tăng dần của:

  2. 2
    Nhận biết

    Trong ô nguyên tố của oxygen (8 · O · oxygen · 16), số 8 cho biết:

  3. 3
    Thông hiểu

    Nguyên tử nitrogen (ô số 7) có bao nhiêu proton và bao nhiêu electron?

  4. 4
    Thông hiểu

    Đúng hay sai?

    a)Số hiệu nguyên tử cũng chính là số thứ tự của ô nguyên tố trong bảng.

    b)Số nằm dưới cùng của ô (như 16 của oxygen) là số proton.

    c)Hai nguyên tố đứng liền nhau trong cùng một hàng có số proton hơn kém nhau 1.

  5. 5
    Vận dụng Ô của một nguyên tố ghi: 19 · K · potassium · 39. Tổng số proton và electron trong một nguyên tử của nó là .
📍

Chu kì, nhóm và số hiệu

  1. 1
    Nhận biết Nguyên tử oxygen (Z = 8) có 8 electron xếp thành 2 electron ở lớp trong và electron ở lớp ngoài cùng.
  2. 2
    Thông hiểu

    Nguyên tố aluminium có Z = 13. Vị trí của nó là:

  3. 3
    Thông hiểu Nguyên tử silicon (Z = 14) có electron ở lớp ngoài cùng.
  4. 4
    Thông hiểu

    Một nguyên tố ở chu kì 2, nhóm VA có số hiệu nguyên tử là:

  5. 5
    Vận dụng

    Cặp nào dưới đây có tính chất hoá học gần giống nhau nhất?

  6. 6
    Vận dụng Nguyên tố ở chu kì 3, nhóm VIA có số hiệu nguyên tử là .
  7. 7
    Vận dụng

    Nguyên tử X có 19 proton. Nguyên tố nào dưới đây có tính chất hoá học giống X nhất?

🎨

Kim loại, phi kim, khí hiếm

  1. 1
    Nhận biết

    Các nguyên tố khí hiếm nằm ở nhóm nào của bảng tuần hoàn?

  2. 2
    Thông hiểu

    Vì sao khí hiếm như neon rất khó tham gia phản ứng hoá học?

  3. 3
    Thông hiểu

    Đúng hay sai?

    a)Phần lớn nguyên tố trong bảng tuần hoàn là kim loại.

    b)Các kim loại tập trung ở góc trên bên phải của bảng.

    c)Hydrogen ở nhóm IA nhưng là phi kim.

  4. 4
    Thông hiểu

    Dựa vào vị trí trong bảng, Na (Z = 11), Cl (Z = 17), Ne (Z = 10) lần lượt là:

  5. 5
    Vận dụng

    Người ta bơm helium vào khinh khí cầu thay cho hydrogen vì hydrogen dễ gây cháy nổ. Lí do nào về cấu tạo nguyên tử giải thích đúng vì sao helium an toàn hơn?

🧩

Thực hành xếp thẻ

  1. 1
    Thông hiểu

    Xếp các bước của hoạt động xếp thẻ nguyên tố vào bảng mẫu:

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  2. 2
    Thông hiểu Trong 18 nguyên tố đầu, hàng thứ hai gồm các nguyên tố từ Li (Z = 3) đến Ne (Z = 10), tức là nguyên tố.
  3. 3
    Vận dụng

    Khi xếp thẻ, bạn thấy thẻ N (Z = 7) và thẻ P (Z = 15) nằm cùng một cột. Điều đó cho biết:

🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?

  • •Kiểm tra giữa và cuối kỳ I hay hỏi từ Z suy ra chu kì, nhóm (và ngược lại), kèm câu vì sao hai nguyên tố cùng nhóm có tính chất giống nhau.
  • •Câu phân loại: đọc vị trí để nói nguyên tố là kim loại, phi kim hay khí hiếm. Hay nhầm số nhóm với tổng số electron.
  • •Là nền cho liên kết hoá học ở bài 6, rồi cho hoá trị, tính chất kim loại và phi kim ở KHTN 8–9.
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
17. Phân tử – Đơn chất – Hợp chất