Phân tử – Đơn chất – Hợp chất
Phân loại một chất là đơn chất hay hợp chất bằng cách đếm số nguyên tố, rồi tính khối lượng phân tử từ công thức.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 5
⚡ Nhớ nhanh
- 1Đơn chất do một nguyên tố tạo nên (O₂, H₂, Fe, He, kim cương). Hợp chất do hai nguyên tố trở lên tạo nên (H₂O, CO₂, CaCO₃).
- 2Phân tử là hạt gồm một số nguyên tử liên kết với nhau, thể hiện đầy đủ tính chất hoá học của chất. Khí helium thì là nguyên tử đứng riêng lẻ.
- 3Khối lượng phân tử (amu) = tổng khối lượng các nguyên tử trong phân tử. Nhớ nhân với chỉ số: H₂O = 2 · 1 + 16 = 18.
- 4Hợp chất có tính chất khác hẳn các nguyên tố tạo nên nó (muối ăn khác sodium và chlorine).
- 5⚠️ Đếm số LOẠI nguyên tố, không đếm số nguyên tử. O₂ và O₃ có 2 và 3 nguyên tử nhưng vẫn là đơn chất.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo nguyên tử H, C, N, O, He vào khay ghép để dựng H₂, O₂, N₂, O₃, H₂O, CO₂, CH₄, NH₃; ghép đúng thì quả cầu tự xếp thành phân tử, hình báo đơn chất hay hợp chất và tính khối lượng phân tử (amu).
Kéo nguyên tử vào khay ghép (hoặc chạm để thêm). Chạm quả cầu để bỏ ra.
Đơn chất: một nguyên tố. Hợp chất: hai nguyên tố trở lên. Đếm số loại nguyên tử, không đếm số nguyên tử.
Phân tử đã ghép (0/8)
Xanh: đơn chất · cam: hợp chất
Mô hình đơn giản hoá: nguyên tử vẽ thành quả cầu màu, que nối chỉ cho biết nguyên tử nào liên kết với nguyên tử nào.
Hai nguyên tử H ghép lại: phân tử H₂ — đơn chất.
1 🧪 Đơn chất và hợp chất
Lớp 6 đã biết gì, lớp 7 thêm gì
- ✦Lớp 6 đã chia chất thành chất tinh khiết và hỗn hợp, và học cách tách chất ra khỏi hỗn hợp.
- ✦Lớp 7 thêm một cách chia mới, theo thành phần nguyên tố: chất do một nguyên tố tạo nên là đơn chất, do hai nguyên tố trở lên là hợp chất.
Đơn chất và hợp chất
| Đơn chất | Hợp chất | |
|---|---|---|
| Do mấy nguyên tố | Một nguyên tố | Hai nguyên tố trở lên |
| Ví dụ | O₂, H₂, N₂, Fe, Cu, C, He | H₂O, CO₂, NaCl, CaCO₃ |
| Tính chất | Là tính chất của nguyên tố đó | Khác hẳn các nguyên tố tạo nên nó |
Kim loại (đồng, sắt, nhôm: rắn, trừ thuỷ ngân lỏng), phi kim (sulfur, carbon rắn; hydrogen, nitrogen khí; bromine lỏng), khí hiếm (đều là khí).
Vô cơ: nước, carbon dioxide, muối ăn, calcium carbonate (đá vôi). Hữu cơ: glucose (nhiều trong nho chín), saccharose (đường ăn), protein.
Dạng bài
Phân loại đơn chất hay hợp chất từ công thức
- 1 Viết ra các kí hiệu nguyên tố có trong công thức (bỏ qua chỉ số).
- 2 Đếm xem có mấy loại kí hiệu khác nhau.
- 3 Một loại ⇒ đơn chất. Hai loại trở lên ⇒ hợp chất.
- 4 Kiểm tra: không đếm số nguyên tử. Nguyên tố tạo đơn chất thì tên chất thường trùng tên nguyên tố ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng đơn chất là chất chỉ có một nguyên tử. O₂ có 2 nguyên tử, O₃ có 3, vẫn là đơn chất vì chỉ do nguyên tố oxygen tạo nên.
Trong các chất O₃, NaCl, S, NH₃, chất nào là đơn chất, chất nào là hợp chất?
Hướng dẫn giải
2 ⚛️ Phân tử
Các nguyên tử của cùng một nguyên tố liên kết với nhau. Ví dụ: hai nguyên tử nitrogen thành phân tử N₂.
Các nguyên tử của các nguyên tố khác nhau liên kết với nhau. Ví dụ: methane CH₄ (1 C + 4 H), nước H₂O (1 O + 2 H).
Mô hình hạt: nhìn công thức nói được gì
- ✦Khí oxygen (O₂), khí carbon dioxide (CO₂) gồm các phân tử rời nhau. Khí helium thì gồm các nguyên tử He đứng riêng lẻ.
- ✦Đồng rắn gồm các nguyên tử xếp khít; muối ăn rắn gồm các ion Na⁺, Cl⁻ xếp xen kẽ (bài sau sẽ học).
- ✦Phân tử vẫn giữ đủ tính chất hoá học của chất. Một nguyên tử oxygen đơn lẻ chưa phải là khí oxygen ta thở; phải hai nguyên tử ghép thành O₂.
Dạng bài
Đếm nguyên tử và nguyên tố trong một phân tử
- 1 Gạch chân từng kí hiệu nguyên tố trong công thức.
- 2 Đọc chỉ số nhỏ ở chân bên phải: nó chỉ áp cho kí hiệu đứng ngay trước nó. Không ghi chỉ số nghĩa là 1.
- 3 Cộng tất cả chỉ số để được số nguyên tử; đếm số kí hiệu khác nhau để được số nguyên tố.
- 4 Kiểm tra: số nguyên tử luôn lớn hơn hoặc bằng số nguyên tố ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Hiểu chỉ số 3 áp cho cả cụm "CaCO": CaCO₃ không có 3 nguyên tử Ca. Chỉ số 3 chỉ áp cho O đứng ngay trước nó.
Phân tử calcium carbonate CaCO₃ (đá vôi) có bao nhiêu nguyên tử, thuộc bao nhiêu nguyên tố?
Hướng dẫn giải
3 ⚖️ Khối lượng phân tử
Khối lượng nguyên tử (amu, bảng 3.1 SGK) dùng cho bài này
| Nguyên tố | Kí hiệu | Khối lượng nguyên tử |
|---|---|---|
| hydrogen | H | 1 |
| carbon | C | 12 |
| nitrogen | N | 14 |
| oxygen | O | 16 |
| sulfur | S | 32 |
| chlorine | Cl | 35,5 |
| calcium | Ca | 40 |
Dạng bài
Tính khối lượng phân tử
- 1 Đếm số nguyên tử của từng loại nguyên tố (đọc chỉ số).
- 2 Tra khối lượng nguyên tử của từng nguyên tố trong bảng.
- 3 Nhân số nguyên tử với khối lượng nguyên tử, rồi cộng các tích.
- 4 Kiểm tra: cộng lại từng nguyên tử một, kết quả phải bằng ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Quên nhân với chỉ số: tính H₂O thành 1 + 16 = 17 thay vì 2 · 1 + 16 = 18.
Tính khối lượng phân tử của ammonia NH₃ (N = 14, H = 1).
Hướng dẫn giải
Dạng bài
Biết khối lượng phân tử, tìm chỉ số còn thiếu
- 1 Viết công thức với chỉ số cần tìm là n.
- 2 Lập phép tính khối lượng phân tử có n.
- 3 Trừ phần đã biết đi để tìm n.
- 4 Kiểm tra: thay n vừa tìm vào, tính lại khối lượng phân tử ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Quên trừ khối lượng nguyên tử C: lấy luôn n = 16 vì "có 16 amu". Phải trừ phần của C (12) trước khi tìm phần của H.
Phân tử X gồm 1 nguyên tử C và n nguyên tử H, khối lượng phân tử là 16 amu (C = 12, H = 1). Tìm n.
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Đơn chất và hợp chất
- 1Nhận biết
Chất nào sau đây là đơn chất?
- 2Nhận biết
Hợp chất là chất được tạo nên từ:
- 3Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Khí O₂ gồm hai nguyên tử nên là hợp chất.
b)Than chì và kim cương đều chỉ do nguyên tố carbon tạo nên.
c)Khí helium bơm bóng bay là một đơn chất.
- 4Thông hiểu
Dãy nào gồm toàn hợp chất?
- 5Thông hiểu
Than chì và kim cương cùng do carbon tạo nên nhưng cứng mềm rất khác nhau. Điều này cho thấy:
- 6Vận dụng
Ba bình khí ghi công thức: bình 1 là He, bình 2 là O₃, bình 3 là CO₂. Nhận định nào đúng?
- 7Vận dụng
Sodium là kim loại phản ứng mãnh liệt với nước, chlorine là khí độc, nhưng muối ăn NaCl lại dùng nấu ăn hằng ngày. Điều này cho thấy:
Phân tử
- 1Nhận biết
Phân tử là hạt:
- 2Thông hiểu Một phân tử CaCO₃ gồm nguyên tử.
- 3Thông hiểu
Phân tử methane gồm một nguyên tử carbon liên kết với bốn nguyên tử hydrogen. Công thức của methane là:
- 4Thông hiểu
Trong bóng bay bơm helium, hạt cấu tạo nên khí helium là:
- 5Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Một nguyên tử oxygen đơn lẻ đã là khí oxygen ta hít thở.
b)Phân tử O₂ và phân tử O₃ cùng do nguyên tố oxygen tạo nên nhưng là hai đơn chất khác nhau.
c)Phân tử CO₂ gồm 3 nguyên tử thuộc 2 nguyên tố.
- 6Vận dụng
Phân tử X gồm 2 nguyên tố, tổng cộng 3 nguyên tử, trong đó có 2 nguyên tử hydrogen. X có thể là:
Khối lượng phân tử
- 1Nhận biết Khối lượng phân tử O₂ (O = 16) là amu.
- 2Thông hiểu
Khối lượng phân tử của nước H₂O (H = 1, O = 16) là:
- 3Thông hiểu Khối lượng phân tử khí chlorine Cl₂ (Cl = 35,5) là amu.
- 4Thông hiểu
Khối lượng phân tử methane CH₄ (C = 12, H = 1) là:
- 5Vận dụng Khối lượng phân tử calcium carbonate CaCO₃ (Ca = 40, C = 12, O = 16) là amu.
- 6Vận dụng Glucose có công thức C₆H₁₂O₆. Khối lượng phân tử glucose (C = 12, H = 1, O = 16) là amu.
- 7Vận dụng
Phân tử X gồm 1 nguyên tử N và n nguyên tử H, khối lượng phân tử là 17 amu (N = 14, H = 1). Giá trị n là:
- 8Vận dụng
Xếp khối lượng phân tử tăng dần của CO₂, H₂O, CH₄ (C = 12, H = 1, O = 16):
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra giữa và cuối kỳ I hay hỏi phân loại đơn chất, hợp chất từ công thức (có bẫy O₂, O₃) và tính khối lượng phân tử có chỉ số.
- •Câu vận dụng thường cho khối lượng phân tử rồi tìm chỉ số hoặc nguyên tố còn thiếu, hoặc so sánh khối lượng của vài phân tử.
- •Là nền cho công thức hoá học và hoá trị, rồi phản ứng hoá học ở KHTN 8.
18. Giới thiệu về liên kết hoá học