Giới thiệu về liên kết hoá học
Giải thích vì sao nguyên tử liên kết với nhau và vẽ được sự hình thành liên kết ion (NaCl, MgO) và liên kết cộng hoá trị (H₂, O₂, H₂O).
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 6
⚡ Nhớ nhanh
- 1Khí hiếm (He, Ne, Ar) có lớp electron ngoài cùng bền vững: 2 electron (He) hoặc 8 electron. Nguyên tử khác liên kết để có lớp vỏ như khí hiếm.
- 2Liên kết ion: kim loại nhường electron thành ion dương, phi kim nhận electron thành ion âm; hai ion trái dấu hút nhau (NaCl, MgO).
- 3Liên kết cộng hoá trị: hai nguyên tử dùng chung một hay nhiều cặp electron (H₂, O₂, H₂O, NH₃, CO₂).
- 4Hợp chất ion: rắn, khó bay hơi, khó nóng chảy, tan trong nước thì dẫn điện. Chất cộng hoá trị: nhiệt độ nóng chảy và sôi thấp.
- 5⚠️ Nhường–nhận electron là liên kết ion; dùng chung electron là liên kết cộng hoá trị. Ion Na⁺ cũng không còn là nguyên tử Na.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo electron lớp ngoài của Na (Mg) sang chỗ trống ở lớp ngoài của Cl (O) để thấy ion trái dấu hút nhau, rồi với H₂, HCl, O₂ kéo electron của mỗi bên vào vùng dùng chung cho đủ cặp, lớp ngoài đủ như khí hiếm.
NaCl — sodium chloride (muối ăn)
Na (kim loại) có 1 electron lớp ngoài; Cl (phi kim) có 7, thiếu 1 là đủ 8. Bên nào dễ nhường? Kéo electron.
● electron lớp ngoài · ● electron nhận về / góp từ nguyên tử bên phải. Mô hình đơn giản hoá: electron vẽ thành chấm đứng trên vòng tròn.
Na có 1 electron lớp ngoài, Cl có 7 — Cl thiếu đúng 1.
1 🎯 Vì sao nguyên tử liên kết với nhau
Lớp 6 đã biết gì, lớp 7 thêm gì
- ✦Lớp 6 đã biết các chất tạo nên từ những hạt rất nhỏ, và bài 2–5 lớp 7 cho bạn nguyên tử có vỏ electron chia thành lớp, nguyên tử liên kết thành phân tử.
- ✦Lớp 7 thêm lời giải thích vì sao chúng liên kết: để lớp electron ngoài cùng bền vững như khí hiếm.
Khí hiếm: lớp ngoài đã đầy, nên bền
| Khí hiếm | Z | Cách xếp electron | Electron lớp ngoài |
|---|---|---|---|
| He | 2 | 2 | 2 |
| Ne | 10 | 2-8 | 8 |
| Ar | 18 | 2-8-8 | 8 |
Dạng bài
Một nguyên tử sẽ nhường, nhận hay góp electron?
- 1 Viết cách xếp electron và đếm electron lớp ngoài cùng.
- 2 Tìm khí hiếm gần nhất: lớp ngoài đủ 8 (hoặc 2 với H, He, Li).
- 3 Kim loại thường nhường hết electron lớp ngoài; phi kim thường nhận thêm cho đủ 8 (hoặc góp chung nếu gặp phi kim khác).
- 4 Kiểm tra: sau khi nhường, nhận hoặc góp chung, lớp ngoài cùng phải đủ 8 (hoặc 2) ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nghĩ rằng nguyên tử liên kết vì hút nhau như nam châm. Lí do là mỗi nguyên tử muốn có lớp ngoài bền như khí hiếm; lực hút giữa các ion chỉ là hệ quả.
Nguyên tử F (2-7) nhận 1 electron thành ion F⁻. Ion F⁻ có lớp vỏ giống khí hiếm nào?
Hướng dẫn giải
2 ⚡ Liên kết ion: nhường và nhận electron
Điện tích của ion
- ✦Nguyên tử trung hoà về điện. Khi nhường electron, nó thành ion dương (Na⁺, Mg²⁺). Khi nhận electron, nó thành ion âm (Cl⁻, O²⁻).
- ✦Điện tích ion viết ở phía trên, bên phải kí hiệu; số lượng electron nhường hay nhận là con số đứng trước dấu (1 thì bỏ qua).
- ✦Liên kết ion là liên kết hình thành bởi lực hút giữa các ion mang điện tích trái dấu.
Dạng bài
Vẽ sự hình thành liên kết ion
- 1 Viết cách xếp electron của kim loại và của phi kim.
- 2 Kim loại nhường hết electron lớp ngoài; phi kim nhận cho đủ 8. Số electron nhường bằng số electron nhận.
- 3 Ghi ion tạo thành kèm điện tích: nhường ⇒ dương, nhận ⇒ âm.
- 4 Kiểm tra: lớp ngoài của cả hai ion đủ 8 (như khí hiếm), tổng điện tích bằng 0 ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Ghi dấu điện tích ngược: Mg nhường electron nên thành Mg²⁺ (dương), không phải Mg²⁻. Nhường thì dương, nhận thì âm.
Giải thích sự hình thành liên kết ion trong magnesium oxide MgO (Mg: Z = 12, O: Z = 8).
Hướng dẫn giải
Trường hợp mẫu: NaCl (muối ăn)
- ✦Na (2-8-1) nhường 1 electron ⇒ ion Na⁺ có vỏ 2-8, giống khí hiếm Ne.
- ✦Cl (2-8-7) nhận 1 electron ⇒ ion Cl⁻ có vỏ 2-8-8, giống khí hiếm Ar.
- ✦Na⁺ và Cl⁻ trái dấu hút nhau thành liên kết ion trong muối ăn.
3 🤝 Liên kết cộng hoá trị: dùng chung electron
Số cặp electron dùng chung trong một số phân tử
| Phân tử | Mỗi nguyên tử cần thêm | Số cặp dùng chung |
|---|---|---|
| H₂ · Cl₂ | H cần 1 · Cl cần 1 | 1 |
| O₂ | mỗi O cần 2 | 2 |
| N₂ | mỗi N cần 3 | 3 |
| H₂O | O cần 2 · mỗi H cần 1 | 2 (mỗi H một cặp với O) |
| NH₃ | N cần 3 · mỗi H cần 1 | 3 (mỗi H một cặp với N) |
| CO₂ | C cần 4 · mỗi O cần 2 | 4 (hai cặp giữa C và mỗi O) |
Dạng bài
Vẽ sự hình thành liên kết cộng hoá trị
- 1 Với từng nguyên tử, đếm số electron cần thêm để đủ 8 (hoặc 2 với H).
- 2 Hai nguyên tử góp chung mỗi bên một số electron, mỗi cặp góp chung là một cặp electron dùng chung.
- 3 Số cặp dùng chung của mỗi nguyên tử bằng số electron nó cần thêm.
- 4 Kiểm tra: đếm cả electron dùng chung vào lớp ngoài, mỗi nguyên tử phải đủ 8 (H đủ 2) ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng trong H₂O, O nhường electron cho H như trong NaCl. Cả hai đều là phi kim nên dùng chung electron, không bên nào nhường hẳn.
Mô tả sự hình thành liên kết trong phân tử nước H₂O (H: 1 electron; O: 2-6).
Hướng dẫn giải
Nhớ nhanh
- ✦Liên kết cộng hoá trị thường gặp giữa hai phi kim: hydrogen H₂, oxygen O₂, nitrogen N₂, chlorine Cl₂, nước, ammonia NH₃, carbon dioxide CO₂.
- ✦O₂ có 2 cặp dùng chung vì mỗi O thiếu 2 electron; N₂ có 3 cặp vì mỗi N thiếu 3.
4 ⚖️ Chất ion và chất cộng hoá trị
Hai loại liên kết, hai nhóm chất
| Liên kết ion | Liên kết cộng hoá trị | |
|---|---|---|
| Xảy ra giữa | Kim loại và phi kim | Hai phi kim |
| Electron | Nhường – nhận | Dùng chung |
| Thể (điều kiện thường) | Rắn | Khí, lỏng hoặc rắn |
| Nóng chảy, bay hơi | Khó | Dễ hơn (nhiệt độ nóng chảy, sôi thấp) |
| Tan trong nước | Dung dịch dẫn điện | Nhiều chất không dẫn điện |
| Ví dụ | NaCl, MgO | H₂, H₂O, CO₂, NH₃ |
Dạng bài
Đoán loại chất từ công thức hoặc từ tính chất
- 1 Từ công thức: xác định mỗi nguyên tố là kim loại hay phi kim (nhìn vị trí trong bảng tuần hoàn).
- 2 Kim loại + phi kim ⇒ liên kết ion. Hai phi kim ⇒ cộng hoá trị.
- 3 Từ tính chất: rắn, khó nóng chảy, tan trong nước dẫn điện ⇒ chất ion; khí hoặc lỏng, nhiệt độ sôi thấp ⇒ chất cộng hoá trị.
- 4 Kiểm tra: hai cách đoán (công thức và tính chất) phải cho cùng kết luận ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng chất nào tan trong nước cũng dẫn điện. Chỉ chất tạo ion tự do mới dẫn: nước muối dẫn điện, nước đường tan hết vẫn không dẫn.
Vì sao nước đá dễ nóng chảy còn muối ăn ở thể rắn thì khó nóng chảy?
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Cấu trúc bền của khí hiếm
- 1Nhận biết
Lớp electron ngoài cùng của khí hiếm neon (Ne) có bao nhiêu electron?
- 2Thông hiểu
Vì sao nguyên tử của hầu hết nguyên tố có xu hướng liên kết với nhau?
- 3Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Nguyên tử khí hiếm có lớp electron ngoài cùng bền vững nên rất khó phản ứng.
b)Khi liên kết, lớp ngoài cùng của mọi nguyên tử đều phải có đúng 8 electron.
c)Nguyên tử liên kết với nhau vì chúng hút nhau như hai thanh nam châm.
- 4Vận dụng
Nguyên tử Li có 3 electron. Khi nhường 1 electron thành ion Li⁺, cách xếp electron của nó giống khí hiếm nào?
Liên kết ion
- 1Nhận biết
Liên kết ion được hình thành bởi:
- 2Thông hiểu
Trong sự hình thành NaCl, nguyên tử Na (2-8-1):
- 3Thông hiểu
Ion Cl⁻ được tạo thành khi nguyên tử Cl (2-8-7):
- 4Thông hiểu Nguyên tử Mg (2-8-2) nhường electron để thành ion Mg²⁺.
- 5Vận dụng
Trong magnesium oxide MgO (Mg: Z = 12; O: Z = 8), phát biểu nào đúng?
- 6Vận dụng
Xếp các bước hình thành liên kết ion trong KCl (K: 2-8-8-1; Cl: 2-8-7):
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
Liên kết cộng hoá trị
- 1Nhận biết
Liên kết cộng hoá trị được tạo nên do:
- 2Thông hiểu Trong phân tử H₂, hai nguyên tử H dùng chung cặp electron.
- 3Thông hiểu Trong phân tử O₂, hai nguyên tử O dùng chung cặp electron.
- 4Thông hiểu
Trong phân tử nước, sau khi dùng chung, lớp ngoài cùng của nguyên tử O có mấy electron và giống khí hiếm nào?
- 5Thông hiểu
Cặp chất nào đều là chất cộng hoá trị?
- 6Vận dụng
Nguyên tử N có 2-5. Trong phân tử N₂, hai nguyên tử N dùng chung mấy cặp electron?
- 7Vận dụng
Mô tả nào đúng về phân tử ammonia NH₃ (N: 2-5; H: 1 electron)?
Chất ion và chất cộng hoá trị
- 1Nhận biết
Muối ăn (hợp chất ion) hoà tan trong nước tạo dung dịch:
- 2Thông hiểu
Muối ăn khó nóng chảy còn nước đá dễ nóng chảy, vì:
- 3Thông hiểu
Loại liên kết trong KCl và trong CH₄ lần lượt là:
- 4Vận dụng
Chất X là chất rắn, khó nóng chảy, tan trong nước tạo dung dịch dẫn điện. Chất Y là chất khí ở nhiệt độ thường. Kết luận đúng là:
- 5Vận dụng
Nước muối dẫn điện còn nước đường tan hết thì không dẫn điện. Giải thích nào hợp lí?
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra giữa và cuối kỳ I hay hỏi mô tả sự hình thành liên kết trong NaCl, MgO (ion) và H₂, O₂, H₂O (cộng hoá trị) bằng sơ đồ electron, kèm so sánh hai loại chất.
- •Câu vận dụng: nhìn công thức hoặc tính chất (rắn, khó nóng chảy, dẫn điện khi tan) để kết luận loại liên kết. Hay nhầm "nhường–nhận" với "dùng chung".
- •Là nền cho hoá trị, công thức hoá học ở KHTN 8 và cho phần tính chất chung của kim loại, phi kim ở KHTN 9.
19. Hoá trị và công thức hoá học