Nam châm
Nêu được nam châm hút được những vật liệu nào, xác định được cực Bắc – cực Nam và dự đoán được hai nam châm hút hay đẩy nhau.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 18
⚡ Nhớ nhanh
- 1Nam châm hút được sắt, thép, nickel, cobalt (vật liệu từ); không hút đồng, nhôm, gỗ, nhựa.
- 2Mỗi nam châm có hai cực: cực Bắc (N, sơn đỏ) và cực Nam (S, sơn xanh); từ tính mạnh nhất ở hai đầu cực.
- 3Kim nam châm hay thanh nam châm treo tự do luôn nằm theo hướng bắc – nam: đầu chỉ bắc là cực Bắc.
- 4Cùng tên thì đẩy, khác tên thì hút.
- 5⚠️ Nhôm và đồng là kim loại nhưng nam châm không hút. Bẻ đôi nam châm cũng không tách được cực Bắc khỏi cực Nam: mỗi nửa thành nam châm đủ hai cực.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo nam châm trên bàn lại gần nam châm khác (chạm để đảo cực) xem đẩy hay hút, rồi kéo đinh sắt, kẹp giấy, lon nhôm, dây đồng, thước nhựa từ khay lên bàn xem vật nào bị hút.
Kéo một vật lên bàn (hoặc chạm vào nó):
Cực N lại gần cực S: khác tên ⇒ hút nhau.
Đoán trước rồi thử
Cực N sắp gặp cực N. Hút hay đẩy? Kéo nam châm tay lại gần để xem.
Bạn đã thử 0/7 trường hợp
- ○ Nam châm, hai cực khác tên
- ○ Nam châm, hai cực cùng tên
- ○ Đinh sắt (sắt)
- ○ Kẹp giấy (thép)
- ○ Lon nhôm (nhôm)
- ○ Dây đồng (đồng)
- ○ Thước nhựa (nhựa)
Màu theo SGK: cực Bắc (N) đỏ, cực Nam (S) xanh. Độ dài mũi tên lực chỉ để minh hoạ "càng gần càng mạnh".
1 🧲 Nam châm hút được gì
Lớp 6 đã biết gì, lớp 7 thêm gì
- ✦Lớp 6 bạn đã biết lực có thể tác dụng từ xa, không cần chạm; nam châm hút sắt là ví dụ quen thuộc.
- ✦Lớp 7 làm rõ hút những vật liệu nào (vật liệu từ), cực của nam châm và tương tác giữa các nam châm; chủ điểm sau gọi vùng có lực đó là từ trường.
Vật nào bị nam châm hút
| Bị hút | Không bị hút |
|---|---|
| Sắt (đinh sắt) | Đồng (dây đồng, đồng xu đồng) |
| Thép (kẹp giấy, ghim) | Nhôm (lon, thìa nhôm) |
| Nickel, cobalt | Gỗ, nhựa, thuỷ tinh, giấy |
Dạng bài
Dự đoán vật có bị nam châm hút không
- 1 Xác định vật làm bằng chất gì.
- 2 Chất đó có thuộc sắt, thép, nickel, cobalt không? Có thì bị hút.
- 3 Nhôm, đồng, gỗ, nhựa… thì không bị hút, dù là kim loại hay không.
- 4 Kiểm tra: đưa nam châm lại gần thử, kết quả phải khớp dự đoán ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng nam châm hút mọi kim loại. Đồng và nhôm là kim loại mà nam châm không hút.
Một chiếc hộp có đinh sắt, dây đồng, thước nhựa, kẹp giấy bằng thép, lon nhôm nhỏ. Nam châm hút lên được những vật nào?
Hướng dẫn giải
2 🧭 Cực của nam châm, kim nam châm
Cần nhớ
- ✦Thanh nam châm treo bằng sợi chỉ mảnh, hay kim nam châm đặt cân bằng trên mũi nhọn, luôn chỉ hướng bắc – nam.
- ✦Đầu chỉ về bắc địa lí là cực Bắc (kí hiệu N, sơn đỏ); đầu kia chỉ về nam địa lí là cực Nam (kí hiệu S, sơn xanh).
- ✦Từ tính mạnh nhất ở hai đầu cực, yếu nhất ở chính giữa thanh.
- ✦Bẻ đôi nam châm thì được hai nam châm mới, mỗi cái vẫn đủ hai cực.
Dạng bài
Xác định cực Bắc của thanh nam châm không đánh dấu
- 1 Treo thanh nam châm bằng sợi chỉ mảnh (hoặc đặt kim lên mũi nhọn) cho nó quay tự do.
- 2 Chờ thanh đứng yên hẳn, tránh xa vật bằng sắt và nam châm khác.
- 3 Xem đầu nào chỉ về hướng bắc (đối chiếu bằng la bàn, hoặc biết hướng trong phòng).
- 4 Kiểm tra: đẩy lệch thanh rồi buông, nó quay về đúng hướng cũ ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Treo thanh nam châm gần vật bằng sắt hoặc gần nam châm khác rồi kết luận: thanh bị kéo lệch nên không còn chỉ bắc – nam.
Bạn treo một thanh nam châm không ghi cực. Khi đứng yên, một đầu hướng về phía cửa chính, và la bàn đặt xa cho thấy cửa chính nằm ở hướng bắc. Đầu hướng về cửa là cực gì?
Hướng dẫn giải
3 ↔️ Hai nam châm tác dụng lên nhau
Đưa hai nam châm lại gần nhau
| Cực gặp cực | Kết quả |
|---|---|
| N và N | Đẩy nhau |
| S và S | Đẩy nhau |
| N và S | Hút nhau |
Dạng bài
Tìm cực chưa biết nhờ tương tác
- 1 Có một nam châm đã biết cực (đầu A là cực Bắc chẳng hạn).
- 2 Đưa đầu chưa biết của thanh kia lại gần đầu A.
- 3 Đẩy ⇒ cùng tên với A; hút ⇒ khác tên với A.
- 4 Kiểm tra: đổi sang đầu còn lại của thanh kia, kết quả phải ngược ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy hai thanh hút nhau rồi kết luận cả hai đều là nam châm. Nam châm hút cả sắt, nên hút chưa đủ để kết luận; chỉ đẩy nhau mới chắc chắn cả hai là nam châm.
Thanh nam châm treo có đầu A là cực Nam (S). Đưa đầu M của một thanh nam châm khác lại gần A thì A bị đẩy ra. Đầu M là cực gì? Đầu kia của thanh đó thì sao?
Hướng dẫn giải
Phân biệt nam châm với thanh sắt giống hệt
- ✦Chạm đầu thanh này vào giữa thanh kia rồi làm ngược lại.
- ✦Nam châm hút sắt ở mọi chỗ, còn giữa nam châm gần như không hút. Chỗ nào chạm vào mà hút yếu hẳn thì thanh bị chạm là nam châm.
4 🔬 Thực hành: quan sát gì, thấy gì
Ba thí nghiệm của SGK
- ✦Thí nghiệm 1 (hút vật liệu): đưa nam châm thẳng và nam châm chữ U lại gần sắt, thép, đồng, nhôm, gỗ. Thấy: chỉ sắt và thép bị hút, hút mạnh nhất ở hai đầu nam châm.
- ✦Thí nghiệm 2 (kim nam châm tự do): kim đứng yên chỉ bắc – nam; đẩy lệch rồi buông, kim quay về đúng hướng cũ.
- ✦Thí nghiệm 3 (treo thanh): đưa lần lượt hai cực của thanh khác lại gần một đầu thanh treo; một cực hút, cực kia đẩy.
Dạng bài
Treo thanh nam châm và quan sát tương tác
- 1 Treo thanh nam châm thẳng bằng hai sợi chỉ, cho nằm cân bằng, đứng yên.
- 2 Đưa một cực của thanh khác lại gần một đầu thanh treo, quan sát đẩy hay hút.
- 3 Đưa cực còn lại lại gần đúng đầu đó và so sánh.
- 4 Kiểm tra: hai lần quan sát phải trái ngược nhau (một hút, một đẩy) ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Làm thí nghiệm khi trên bàn có đồ sắt thép hay một nam châm khác để gần, khiến thanh treo bị kéo lệch và kết quả sai.
Đưa cực N của thanh nam châm cầm trên tay lại gần đầu N của thanh treo thì thấy đầu treo bị đẩy ra. Đưa cực S của thanh cầm tay lại gần đầu đó thì thấy gì?
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Vật nào bị hút
- 1Nhận biết
Vật liệu bị nam châm hút gọi là:
- 2Thông hiểu
Vật nào sau đây KHÔNG bị nam châm hút?
- 3Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Nam châm hút được mọi kim loại.
b)Thép bị nam châm hút.
c)Nam châm hút được gỗ và nhựa.
- 4Thông hiểu
Trộn lẫn đinh sắt và đinh đồng nhỏ. Cách nhanh nhất để tách chúng ra là:
- 5Vận dụng Trong túi có: đinh sắt, kẹp giấy bằng thép, đồng xu đồng, lon nhôm nhỏ, thước gỗ, ghim bằng thép. Nam châm hút lên được vật.
- 6Vận dụng
Người ta thả khối nam châm lớn xuống lòng kênh và kéo lên được đinh sắt, mảnh thép vụn nhưng không kéo được vỏ lon nhôm, chai nhựa. Điều này cho thấy:
Cực và định hướng
- 1Nhận biết
Đầu sơn màu đỏ, ghi chữ N của nam châm là cực:
- 2Thông hiểu
Treo thanh nam châm bằng sợi chỉ mảnh. Khi đứng yên, thanh nằm theo hướng:
- 3Thông hiểu
Bẻ đôi một thanh nam châm thì:
- 4Thông hiểu
Rắc mạt sắt lên thanh nam châm thì mạt sắt bám nhiều nhất ở:
- 5Vận dụng
Bạn treo một thanh nam châm không ghi cực; khi đứng yên, một đầu hướng về phía bắc. Muốn kiểm tra kết quả mà không dùng thêm dụng cụ, bạn đẩy lệch thanh rồi buông. Nếu thí nghiệm đúng thì:
Đẩy hay hút
- 1Nhận biết Hai cực khác tên thì nhau, hai cực cùng tên thì nhau.
- 2Thông hiểu
Đưa cực Bắc của nam châm này lại gần cực Bắc của nam châm kia thì chúng:
- 3Thông hiểu
Đầu S của thanh nam châm treo bị đẩy ra khi đưa đầu M của thanh khác lại gần. Đầu M là cực:
- 4Thông hiểu
Hai thanh kim loại hút nhau. Kết luận nào chắc chắn đúng?
- 5Vận dụng
Hai thanh A và B giống hệt nhau, một thanh là nam châm, một là thanh sắt. Chạm đầu A vào giữa B thì hút mạnh; chạm đầu B vào giữa A thì hầu như không hút. Thanh nào là nam châm?
- 6Vận dụng
Hai thanh kim loại đưa lại gần nhau thì đẩy nhau. Điều này cho phép kết luận:
Thí nghiệm
- 1Thông hiểu
Đẩy lệch kim nam châm tự do khỏi hướng ban đầu rồi buông. Khi đứng yên trở lại, kim chỉ:
- 2Thông hiểu
Xếp các bước thí nghiệm tương tác giữa hai nam châm:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 3Vận dụng
Đặt kim nam châm gần thanh nam châm thẳng, kim lệch khỏi hướng bắc – nam. Điều này cho thấy:
- 4Vận dụng
Một bạn làm thí nghiệm treo thanh nam châm nhưng đặt hộp bút bằng thép ngay cạnh. Thanh luôn quay về phía hộp bút. Nguyên nhân là:
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra giữa/cuối kỳ hay hỏi vật nào bị nam châm hút, hai cực gặp nhau đẩy hay hút và cách xác định cực bằng treo thanh hoặc kim nam châm.
- •Hay có câu tình huống: phân biệt thanh nam châm với thanh sắt giống hệt nhau, hoặc giải thích một thí nghiệm bị sai kết quả.
- •Là nền cho chủ điểm từ trường ngay sau, rồi nam châm điện ở KHTN 7 và phần điện từ ở KHTN 8–9.
12. Từ trường, từ trường Trái Đất