Từ trường, từ trường Trái Đất
Nêu được từ trường là gì và phát hiện nó bằng kim nam châm thử, đọc được đường sức từ, rồi dùng la bàn tìm hướng nhờ từ trường Trái Đất.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 19
⚡ Nhớ nhanh
- 1Từ trường là vùng không gian quanh nam châm (hoặc quanh dây dẫn có dòng điện) mà vật liệu từ đặt vào chịu lực từ; phát hiện bằng kim nam châm thử.
- 2Từ phổ là hình ảnh mạt sắt quanh nam châm; chỗ mạt sắt dày thì từ trường mạnh, chỗ thưa thì yếu.
- 3Đường sức từ ở ngoài nam châm có chiều đi ra từ cực Bắc, đi vào cực Nam; kim nam châm thử nằm dọc theo đường sức.
- 4Trái Đất là một nam châm khổng lồ; la bàn chỉ hướng bắc – nam nhờ từ trường đó.
- 5⚠️ Cực Bắc địa lí và cực từ không trùng nhau; ngay gần cực Bắc địa lí thực ra là cực Nam của nam châm Trái Đất, vì cực Bắc của kim bị hút về đó.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo la bàn quanh thanh nam châm cho kim xoay theo đường sức (ra cực Bắc, vào cực Nam), ghim la bàn, rắc mạt sắt để hiện từ phổ, rồi chuyển sang Trái Đất xem kim chỉ về phía Bắc địa lí, nơi có cực Nam của nam châm Trái Đất.
La bàn cạnh cực Bắc: đầu đỏ chỉ ra xa cực Bắc.
Gần cực Bắc (N): đường sức đi ra
Đầu đỏ (cực Bắc của kim) bị cực N đẩy nên quay ra xa cực Bắc của nam châm.
Từ trường ở chỗ la bàn: vừa.
📍 Ghim la bàn ở nhiều chỗ: nối các kim lại sẽ ra đường sức — đúng cách SGK làm với kim nam châm thử.
Đầu đỏ = cực Bắc của kim, đầu xanh = cực Nam.
1 🧲 Từ trường và kim nam châm thử
Lớp 6 đã biết gì, lớp 7 thêm gì
- ✦Lớp 6 bạn đã biết lực có thể tác dụng từ xa; bài Nam châm vừa cho thấy hai nam châm đẩy hoặc hút nhau không cần chạm.
- ✦Lớp 7 đặt tên cho vùng có lực đó là từ trường, tìm cách phát hiện và vẽ nó bằng từ phổ, đường sức từ.
Từ trường có ở đâu
- ✦Quanh nam châm có từ trường.
- ✦Quanh dây dẫn có dòng điện cũng có từ trường (thí nghiệm Ơ-xtét, 1820: đóng mạch thì kim nam châm gần dây bị lệch).
- ✦Trái Đất cũng có từ trường.
Dạng bài
Phát hiện từ trường bằng kim nam châm thử
- 1 Để kim nam châm thử tự do, xa nam châm, ghi lại hướng nó chỉ (bắc – nam).
- 2 Đưa kim tới vị trí cần kiểm tra, chờ kim đứng yên.
- 3 So hướng kim với lúc đầu: lệch ⇒ có từ trường khác (của nam châm hay dòng điện) ở đó.
- 4 Kiểm tra: lấy nam châm hoặc dòng điện ra xa, kim quay về hướng cũ ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng chỗ nào kim đứng yên chỉ bắc – nam thì không có từ trường. Kim luôn chịu từ trường Trái Đất; chỉ khi kim lệch khỏi hướng đó mới nhận ra từ trường khác.
Dây dẫn AB đặt song song với kim nam châm đang đứng yên. Khi đóng công tắc cho dòng điện chạy qua dây, kim lệch khỏi vị trí cũ. Điều đó chứng tỏ gì?
Hướng dẫn giải
2 🌀 Từ phổ và đường sức từ
Rắc đều mạt sắt lên tấm nhựa đặt trên nam châm, gõ nhẹ: mạt sắt tự sắp thành các đường. Đường dày ⇒ từ trường mạnh; đường thưa ⇒ yếu.
Đường vẽ dọc theo các đường mạt sắt. Chiều là chiều đi từ cực Nam đến cực Bắc xuyên dọc kim thử. Ngoài nam châm: ra từ cực Bắc, vào cực Nam.
Dạng bài
Vẽ đường sức từ của thanh nam châm thẳng
- 1 Vẽ thanh nam châm, ghi N ở cực Bắc, S ở cực Nam.
- 2 Từ cực Bắc vẽ các đường cong đi ra rồi uốn về cực Nam, càng ra xa càng thưa.
- 3 Đánh mũi tên trên mỗi đường theo chiều từ N sang S (bên ngoài nam châm).
- 4 Kiểm tra: các đường không cắt nhau, dày nhất ở hai cực ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Vẽ mũi tên đi vào cực Bắc ở bên ngoài nam châm. Bên ngoài nam châm: ra từ cực Bắc, vào cực Nam.
Đặt kim nam châm thử gần cực Bắc của thanh nam châm, bên ngoài thanh. Đầu nào của kim hướng về cực Bắc thanh nam châm? Cực Bắc của kim chỉ theo hướng nào?
Hướng dẫn giải
3 🌍 Từ trường Trái Đất
Cần nhớ
- ✦Trái Đất là một nam châm khổng lồ. Bên ngoài, đường sức của từ trường Trái Đất đi từ Nam bán cầu đến Bắc bán cầu.
- ✦Vì đường sức đi vào cực Nam của một nam châm, nên cực của nam châm Trái Đất ở Bắc bán cầu (gần cực Bắc địa lí) là cực Nam; cực ở Nam bán cầu là cực Bắc.
- ✦Cực từ của Trái Đất không trùng với hai cực địa lí. Sách vẫn dùng cách gọi tên theo thói quen, nên bạn chỉ cần nhớ lí do ở trên.
Dạng bài
Giải thích vì sao la bàn chỉ hướng bắc
- 1 Kim la bàn là một nam châm nhỏ quay tự do, đặt trong từ trường Trái Đất.
- 2 Gần cực Bắc địa lí là cực Nam của nam châm Trái Đất.
- 3 Cực Bắc của kim bị cực Nam đó hút (khác tên hút nhau).
- 4 Kiểm tra: đầu kim sơn đỏ (Bắc) quay về phía bắc địa lí ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng cực Bắc địa lí chính là cực Bắc từ của Trái Đất. Nếu vậy thì cực Bắc của kim la bàn phải bị đẩy chứ không bị hút.
Vì sao đầu sơn đỏ của kim la bàn luôn quay về phía bắc địa lí?
Hướng dẫn giải
Từ trường Trái Đất và sinh vật (giả thuyết)
- ✦Cá hồi bơi về đúng nơi sinh ra, chim di trú bay qua nhiều lục địa mà không lạc. Có ý kiến cho rằng cơ thể chúng có bộ phận giúp định hướng bằng từ trường Trái Đất.
- ✦Nhưng SGK nói rõ: chưa đủ cơ sở khoa học để chứng minh. Đây là giả thuyết, chưa phải kết luận.
4 🧭 Thực hành: la bàn
Kí hiệu hướng trên la bàn
| Kí hiệu | Hướng | Kí hiệu | Hướng |
|---|---|---|---|
| N | Bắc | S | Nam |
| E | Đông | W | Tây |
| NE | Đông bắc | SW | Tây nam |
| SE | Đông nam | NW | Tây bắc |
Dạng bài
Dùng la bàn xác định hướng
- 1 Đặt la bàn xa nam châm và vật có tính chất từ (sắt, thép, loa…), cầm nằm ngang trước mặt.
- 2 Xoay vỏ la bàn sao cho đầu kim màu đỏ (chỉ bắc) trùng khít với vạch N.
- 3 Đọc góc tạo bởi hướng cần xác định (hướng trước mặt) so với hướng bắc trên mặt chia độ.
- 4 Kiểm tra: kim đã đứng yên hẳn và xa vật sắt thép rồi mới đọc ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đọc la bàn khi chưa xoay vỏ cho kim đỏ trùng vạch N, hoặc khi đặt gần đồ sắt, loa: kim bị lệch nên hướng đọc ra sai.
Xoay vỏ la bàn cho kim đỏ trùng vạch N. Hướng đang đi trước mặt ứng với vạch 20° trên mặt chia độ (đo từ hướng bắc, theo chiều kim đồng hồ). Hướng đó nằm ở đâu?
Hướng dẫn giải
Dạng bài
Làm la bàn đơn giản
- 1 Xát nhẹ đầu kim khoảng 30 lần vào một cực của nam châm, xát đầu lỗ kim vào cực kia, đều theo một chiều.
- 2 Kiểm tra kim đã nhiễm từ: cho nó hút một chiếc kim thép chưa xát.
- 3 Thả miếng xốp mỏng vào cốc nước, đặt kim lên mặt xốp.
- 4 Kiểm tra: đẩy xốp xoay rồi để yên, kim tự quay về hướng bắc – nam ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Dùng kim nhôm hay kim đồng để làm la bàn: nam châm không làm chúng nhiễm từ nên không bao giờ thành kim nam châm.
Bạn làm xong la bàn kim và miếng xốp nhưng kim cứ đứng yên ở một hướng bất kì khi đẩy xoay. Hai nguyên nhân thường gặp là gì?
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Từ trường
- 1Nhận biết
Từ trường tồn tại xung quanh:
- 2Nhận biết
Dụng cụ đơn giản dùng để phát hiện từ trường là:
- 3Thông hiểu
Thí nghiệm Ơ-xtét: dây dẫn song song với kim nam châm, đóng công tắc thì kim lệch. Thí nghiệm này chứng tỏ:
- 4Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Chỉ nam châm mới có từ trường.
b)Kim nam châm thử đặt xa mọi nam châm vẫn chịu tác dụng của từ trường Trái Đất.
c)Từ trường là vùng không gian tác dụng lực từ lên vật liệu từ đặt trong nó.
- 5Vận dụng
Đặt kim nam châm thử ở ba vị trí quanh một thanh nam châm, kim đều lệch khỏi hướng bắc – nam, mỗi chỗ chỉ một hướng khác nhau. Điều này cho thấy:
Từ phổ, đường sức
- 1Nhận biết
Ở ngoài thanh nam châm, đường sức từ đi:
- 2Thông hiểu
Trong từ phổ của thanh nam châm, mạt sắt dày nhất ở:
- 3Thông hiểu
Nơi các đường sức từ càng dày thì từ trường:
- 4Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Hai đường sức từ có thể cắt nhau.
b)Kim nam châm thử đặt trên đường sức thì nằm dọc theo đường sức đó.
c)Từ phổ cho hình ảnh trực quan về từ trường.
- 5Vận dụng
Đặt kim nam châm thử gần cực Nam của thanh nam châm, bên ngoài thanh. Cực Bắc của kim chỉ:
- 6Vận dụng
Từ phổ của nam châm chữ U cho thấy mạt sắt rất dày trong khe giữa hai cực. Từ đó rút ra:
Từ trường Trái Đất
- 1Nhận biết
Về mặt từ, Trái Đất giống như:
- 2Thông hiểu
Kim nam châm tự do, đặt xa mọi nam châm khác, luôn nằm theo hướng bắc – nam vì:
- 3Thông hiểu
Ở gần cực Bắc địa lí của Trái Đất là cực nào của nam châm Trái Đất?
- 4Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Cực từ của Trái Đất trùng khít với cực địa lí.
b)Bên ngoài Trái Đất, đường sức từ đi từ Nam bán cầu đến Bắc bán cầu.
c)Kim la bàn chỉ bắc vì Trái Đất chỉ có từ trường ở cực Bắc.
- 5Vận dụng
Người ta thấy cá hồi và chim di trú không bị lạc đường dù đi rất xa. Có ý kiến cho rằng chúng định hướng nhờ từ trường Trái Đất. Theo SGK, nhận định nào phù hợp?
La bàn
- 1Nhận biết
La bàn dùng để:
- 2Thông hiểu
Xếp các bước dùng la bàn xác định hướng:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 3Thông hiểu
Kí hiệu SW trên la bàn chỉ hướng:
- 4Thông hiểu
Xoay vỏ la bàn cho kim đỏ trùng vạch N, hướng cần xác định ứng với vạch 20°. Kết luận đúng là:
- 5Vận dụng
Đặt la bàn cạnh một chiếc loa thùng, kim quay lung tung. Nguyên nhân hợp lí nhất là:
- 6Vận dụng
Bạn làm la bàn bằng chiếc kim xát nam châm đặt trên miếng xốp nổi trên nước nhưng kim không xoay về hướng cố định. Nguyên nhân có thể là:
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra giữa/cuối kỳ hay hỏi chiều đường sức từ (ra từ cực Bắc, vào cực Nam), mạnh yếu theo độ dày đường sức, và vì sao cực Bắc địa lí gần cực Nam từ.
- •Có câu dùng la bàn: thứ tự các bước, đọc góc lệch so với hướng bắc, hoặc giải thích kim bị lệch khi gần loa, sắt.
- •Là nền cho nam châm điện (chủ điểm ngay sau) và phần cảm ứng điện từ, dòng điện ở KHTN 8–9.
13. Chế tạo nam châm điện đơn giản