Khoa học tự nhiên lớp 7
Chủ điểm 13 · ⚡ Vật lí

Chế tạo nam châm điện đơn giản

Nêu cấu tạo nam châm điện, chọn cách làm mạnh lên, đổi cực hoặc tắt từ trường, và giải thích vì sao cần cẩu dọn rác dùng nó.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 20

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Nam châm điện = ống dây + lõi sắt non bên trong + nguồn điện nối qua công tắc.
  • 2Từ trường chỉ có khi có dòng điện chạy trong ống dây. Ngắt công tắc là mất từ trường.
  • 3Làm mạnh hơn: tăng số pin, tăng số vòng dây, đặt lõi sắt non vào trong ống dây.
  • 4Đổi chiều nối pin thì hai cực đổi chỗ (kim nam châm thử quay ngược), độ mạnh gần như không đổi.
  • 5Dùng ở cần cẩu dọn rác, chuông điện, động cơ điện, máy phát điện.
  • 6⚠️ Nam châm điện khác nam châm vĩnh cửu ở chỗ bật tắt, đổi cực và chỉnh độ mạnh được.

👀 Nhìn là hiểu

Kéo đinh sắt, pin và cuộn dây vào mạch rồi chạm công tắc để xem đinh hút bao nhiêu ghim; chạm hộp pin để đảo chiều thì kim nam châm thử quay ngược, thử cả lõi thép.

Pin

1

Vòng dây

20

Lõi

không lõi

Ghim hút

0

Công tắc đang ngắt

Không có dòng điện ⇒ không có từ trường. Ghim nằm yên, kim nam châm thử chỉ hướng Bắc – Nam. Chạm công tắc để đóng.

Số ghim là minh hoạ (mạnh hơn ⇒ nhiều ghim hơn), không phải số đo thật. Chấm vàng chạy trên dây là mô hình đơn giản hoá cho "có dòng điện".

1 🧲 Cấu tạo và nguyên tắc

Lớp 6 đã biết gì, lớp 7 thêm gì

  • ✦Lớp 6 biết lực có thể tác dụng mà không cần chạm vào vật; hai chủ điểm ngay trước (nam châm, từ trường) đã cho thấy nam châm vĩnh cửu luôn có từ trường.
  • ✦Lớp 7 thêm: dòng điện chạy trong dây dẫn cũng sinh ra từ trường, và quấn dây thành ống dây rồi thêm lõi sắt non thì được một nam châm tắt bật được.

Các bộ phận của nam châm điện (Hình 20.1 SGK)

Bộ phậnLà gìViệc nó làm
Ống dây (A)Dây dẫn quấn nhiều vòngCó dòng điện chạy qua thì sinh ra từ trường
Lõi sắt non (B)Thỏi sắt lồng trong lòng ống dâyLàm tăng từ trường của ống dây
Nguồn điện (E)PinCho dòng điện chạy qua ống dây
Công tắc (K)Khoá đóng ngắtĐóng: có dòng điện · ngắt: hết dòng điện

Dạng bài

Biết ống dây đã thành nam châm điện chưa

  1. 1 Xem mạch có đủ ống dây, lõi sắt non, nguồn điện và công tắc nối thành một vòng kín chưa.
  2. 2 Công tắc đóng: có dòng điện ⇒ có từ trường. Công tắc mở: không có dòng điện ⇒ không có từ trường.
  3. 3 Kiểm tra bằng kim nam châm thử hoặc ghim giấy sắt đặt gần đầu lõi.
  4. 4 Kiểm tra: kim lệch / ghim bị hút khi đóng, hết lệch / ghim rơi khi mở ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng ngắt công tắc rồi nam châm điện vẫn còn từ trường. Từ trường của nam châm điện chỉ tồn tại trong lúc có dòng điện chạy trong ống dây.

🧭
Làm mẫu

Ống dây quấn quanh đinh sắt, nối pin qua công tắc đang mở. Đặt kim nam châm thử gần đầu đinh. Đóng công tắc thì kim thế nào?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 🎛️ Làm mạnh, đổi cực, tắt từ trường

Thay đổi gì thì nam châm điện đổi thế nào?

Bạn làmKết quảKiểm bằng
Tăng số pinLực từ mạnh hơnHút được nhiều ghim hơn
Tăng số vòng dâyLực từ mạnh hơnHút được nhiều ghim hơn
Đặt lõi sắt non vào ống dâyLực từ mạnh lên nhiềuGhim bị hút thêm rõ rệt
Đổi chiều nối pinHai cực đổi chỗ, độ mạnh gần như cũKim nam châm thử quay ngược
Ngắt công tắcTừ trường mấtGhim rơi hết
⚡ Nam châm điện

Bật tắt được, chỉnh độ mạnh được, đổi cực được. Phải có nguồn điện mới hoạt động.

🧲 Nam châm vĩnh cửu

Luôn có từ trường, không tắt được, độ mạnh và cực cố định. Không cần nguồn điện.

Dạng bài

Chọn cách làm cho đúng ý

  1. 1 Xác định bạn cần gì: mạnh hơn, yếu bớt, đổi cực hay tắt hẳn.
  2. 2 Chọn việc tương ứng: pin / số vòng / lõi cho độ mạnh; đảo đầu pin cho cực; ngắt công tắc cho tắt.
  3. 3 Thay một yếu tố mỗi lần để biết yếu tố nào gây ra thay đổi.
  4. 4 Kiểm tra bằng số ghim hút được và kim nam châm thử ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Tưởng đảo chiều pin làm nam châm mạnh lên hay yếu đi. Đảo pin chỉ đổi cực; muốn đổi độ mạnh phải thay số pin, số vòng hoặc lõi.

📎
Làm mẫu

Nam châm điện đang hút 5 ghim. Bạn (a) mắc thêm một pin, rồi (b) đảo hai đầu nối pin. Dự đoán số ghim và cực từ.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Vì sao dùng lõi sắt non?

  • ✦Lõi sắt non nhiễm từ khi có dòng điện và mất từ gần như ngay khi ngắt điện.
  • ✦Lõi thép thì giữ lại từ tính sau khi ngắt, biến thành nam châm vĩnh cửu và không tắt được nữa.

3 🔔 Ứng dụng: cần cẩu, chuông điện

Cần nhớ

  • ✦Cần cẩu dọn rác: nam châm điện rất mạnh nhấc cả chiếc ô tô hỏng; muốn thả chỉ cần ngắt dòng điện.
  • ✦Nam châm điện còn là bộ phận không thể thiếu trong động cơ điện và máy phát điện.
  • ✦Chuông điện: nút bấm E, nam châm điện A, cần gõ C, quả chuông D, công tắc B bằng kim loại đàn hồi.

Dạng bài

Đọc vòng lặp của chuông điện

  1. 1 Ấn nút E: dòng điện chạy qua nam châm điện A, A hút cần gõ C.
  2. 2 C bị kéo đập vào quả chuông D ⇒ chuông kêu; đồng thời công tắc B bị ngắt.
  3. 3 B ngắt ⇒ A mất từ trường, cần C bật trở về vị trí cũ, B đóng lại.
  4. 4 Kiểm tra: B đóng lại thì A lại hút C, vòng lặp tiếp tục chừng nào còn giữ nút E ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng nam châm A giữ chặt cần C mãi nên chuông chỉ kêu một tiếng. Thực ra C vừa chạm chuông là B ngắt mạch, A mất từ trường và C bật lại.

🔔
Làm mẫu

Giữ nguyên ngón tay trên nút E, chuông kêu liên tục "reng… reng…". Vì sao?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

4 🧪 Thực hành: quan sát gì, thấy gì

Chế tạo nam châm điện đơn giản (theo SGK)

  • ✦Quấn dây đồng quanh ống nhựa, luồn đinh sắt dài vào trong ống, nối hai đầu dây với pin qua công tắc (Hình 20.2).
  • ✦Đóng công tắc: ghim giấy sắt bị hút vào đầu đinh. Ngắt công tắc: ghim rơi hết.
  • ✦Thêm pin: hút nhiều ghim hơn. Đảo đầu pin: kim nam châm thử quay ngược, cực đã đổi chỗ.
  • ✦⚠️ Chỉ dùng pin, không bao giờ dùng ổ điện trong nhà. Chỉ đóng công tắc một lúc ngắn để pin và dây khỏi nóng, làm khi có thầy cô hoặc người lớn.

Lỗi hay gặp

  • ✦Không hút được ghim: dây chưa nối kín, đầu dây còn lớp sơn cách điện chưa cạo, hoặc pin hết.
  • ✦Hút yếu: quấn quá ít vòng, quấn lỏng, hoặc dùng ống/đinh không phải sắt (nhựa, gỗ không làm tăng từ trường).
  • ✦Ngắt rồi mà vẫn dính ghim: thường do ghim còn nhiễm từ từ lần trước, thử lại bằng ghim mới.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

🧲

Cấu tạo và nguyên tắc

  1. 1
    Nhận biết

    Nam châm điện gồm:

  2. 2
    Thông hiểu

    Từ trường của nam châm điện tồn tại:

  3. 3
    Thông hiểu

    Nam châm điện đang hút một chùm ghim. Ngắt công tắc, hiện tượng là:

  4. 4
    Thông hiểu

    Đúng hay sai?

    a)Ống dây có dòng điện chạy qua đã sinh ra từ trường, kể cả khi chưa có lõi.

    b)Lõi sắt non có tác dụng làm tăng từ trường của ống dây.

    c)Nam châm điện hoạt động được mà không cần nguồn điện.

  5. 5
    Vận dụng

    Khi công tắc mở, kim nam châm thử đứng yên chỉ hướng Bắc–Nam. Đóng công tắc, kim quay lệch hẳn. Kết luận đúng nhất là:

🎛️

Làm mạnh, đổi cực, tắt từ trường

  1. 1
    Nhận biết

    Cách nào làm tăng lực từ của nam châm điện?

  2. 2
    Thông hiểu

    Đảo hai đầu nối pin của nam châm điện thì:

  3. 3
    Thông hiểu

    Vì sao lõi của nam châm điện làm bằng sắt non mà không dùng thép?

  4. 4
    Thông hiểu

    Cùng dùng 1 pin. Xếp ba nam châm điện theo lực từ tăng dần: A (20 vòng, không lõi), C (40 vòng, có lõi sắt non), B (20 vòng, có lõi sắt non).

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  5. 5
    Vận dụng

    Nam châm điện đang hút 5 ghim. Bạn mắc thêm 1 pin và đảo hai đầu pin. Dự đoán đúng là:

  6. 6
    Vận dụng

    An: 30 vòng, 1 pin, có lõi sắt non, hút 6 ghim. Bình: 30 vòng, 2 pin, có lõi sắt non, hút 11 ghim. Chi: 60 vòng, 2 pin, có lõi sắt non. Muốn biết riêng ảnh hưởng của số pin, nên so sánh:

🔔

Ứng dụng

  1. 1
    Nhận biết

    Thiết bị nào dùng nam châm điện?

  2. 2
    Thông hiểu

    Vì sao cần cẩu ở bãi phế liệu dùng nam châm điện chứ không dùng nam châm vĩnh cửu?

  3. 3
    Thông hiểu

    Trong chuông điện (Hình 20.4), bộ phận nào hút cần gõ?

  4. 4
    Thông hiểu

    Khi cần gõ C vừa đập vào chuông thì công tắc B ngắt. Lúc đó nam châm A:

  5. 5
    Vận dụng

    Cẩu đã hút một đống sắt vụn lên xe tải. Muốn nhả sắt xuống thùng xe, người điều khiển làm gì, và nếu là nam châm vĩnh cửu thì sao?

  6. 6
    Vận dụng

    Một chiếc chuông tự chế không có công tắc B tự ngắt. Ấn nút E thì chuông kêu một tiếng rồi im. Nguyên nhân hợp lí là:

🧪

Thực hành

  1. 1
    Nhận biết

    Trong thí nghiệm SGK, đóng công tắc thì ghim giấy sắt đặt gần đầu đinh sẽ:

  2. 2
    Thông hiểu

    Để biết chiều từ trường của nam châm điện có đổi khi đảo pin không, dùng:

  3. 3
    Vận dụng

    Bạn làm thí nghiệm, đóng công tắc mà đinh không hút ghim. Cách kiểm tra hợp lí nhất là:

🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?

  • •Kiểm tra giữa và cuối kỳ hay hỏi cấu tạo nam châm điện và ba cách làm mạnh lên (số pin, số vòng dây, lõi sắt non), cùng ưu điểm so với nam châm vĩnh cửu.
  • •Câu vận dụng thường là giải thích ứng dụng (cần cẩu, chuông điện) hoặc dự đoán khi đổi một yếu tố của mạch.
  • •Là nền cho từ trường của dòng điện, động cơ điện, cảm ứng điện từ ở KHTN 8–9.
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
14. Nguyên tử