Phản xạ âm, chống ô nhiễm tiếng ồn
Giải thích được tiếng vang, phân biệt vật phản xạ âm tốt với vật phản xạ âm kém, tính được khoảng cách từ thời gian nghe tiếng vang và chọn được biện pháp giảm tiếng ồn.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 14
⚡ Nhớ nhanh
- 1Phản xạ âm: âm gặp một mặt chắn thì dội lại. Âm dội lại gọi là âm phản xạ.
- 2Tiếng vang là âm phản xạ đến tai trễ hơn âm trực tiếp trên 115 giây. Vật chắn cách khoảng 11 m trở lên mới nghe được vang.
- 3Vật cứng, nhẵn phản xạ âm tốt; vật mềm, xốp, sần sùi phản xạ âm kém (hấp thụ âm).
- 4⚠️ Tính khoảng cách từ tiếng vang: âm đi cả đi lẫn về, nên s = v · t : 2. Quên chia 2 là sai gấp đôi.
- 5Tiếng ồn là âm to, kéo dài, hại sức khoẻ. Ba hướng giảm ồn: hạn chế nguồn, phân tán/chắn trên đường truyền, ngăn bớt tới tai.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo vách xa gần và kéo tấm vật liệu (gạch, kính, gỗ nhẵn, rèm nhung, xốp, gỗ sần sùi) lên vách để xem sóng âm dội lại mạnh hay yếu và khi nào âm về trễ hơn 1/15 s thành tiếng vang.
Kéo vách (↔) hoặc kéo một tấm vật liệu lên vách.
Kéo tấm vật liệu lên vách (hoặc chạm tấm rồi chạm vách):
Âm phản xạ về tai sau bao lâu?
t = 2 · d : v = 2 · 34 : 340 ≈ 0,2 s
Vách: Tường gạch trát nhẵn — vật cứng, nhẵn, phản xạ âm tốt.
Có tiếng vang
Âm phản xạ về sau 0,2 s, trễ hơn 1/15 s ≈ 0,067 s ⇒ tai nghe tách khỏi tiếng hét. Ngược lại, biết t thì tính được d = v · t : 2 = 340 · 0,2 : 2 ≈ 34 m.
Mô hình đơn giản hoá: sóng vẽ chậm hơn thật ~8 lần; độ đậm vòng sóng phản xạ chỉ để so mạnh/yếu. Mặt sóng dội lại là vòng tròn như phát ra từ "ảnh" của người phía sau vách.
1 🔊 Phản xạ âm và tiếng vang
Lớp 6 đã biết gì, lớp 7 thêm gì
- ✦Ở các bài trước của lớp 7, bạn đã biết âm do vật dao động phát ra, đo bằng tần số (Hz) và truyền qua môi trường như không khí.
- ✦Bài này thêm: âm gặp vật chắn thì dội lại. Từ đó giải thích được tiếng vang, phòng hoà nhạc, và tính được khoảng cách bằng thời gian âm đi-về.
Cần nhớ về tiếng vang
- ✦Đứng trước vách hang động, nói to thì nghe lại tiếng mình: âm đã phản xạ ở vách hang.
- ✦Tiếng vang chỉ có khi âm phản xạ đến tai chậm hơn âm trực tiếp trên 115 giây. Nhanh hơn thế thì tai thấy hai âm dính vào nhau, chỉ nghe to hơn một chút.
- ✦Trong 115 giây âm đi khoảng 340 : 15 ≈ 22,7 m cả đi lẫn về ⇒ vật chắn phải cách ta khoảng 11 m trở lên.
- ✦Ứng dụng: dơi phát siêu âm 50 000 – 70 000 Hz rồi nghe âm phản xạ để tìm côn trùng; tàu dùng siêu âm phản xạ từ đáy biển để đo độ sâu.
Dạng bài
Tính khoảng cách tới vật chắn từ tiếng vang
- 1 Đổi mọi thứ về m và s; tốc độ âm trong không khí lấy 340 m/s.
- 2 Tính quãng đường âm đã đi (đi và về): v · t.
- 3 Âm đi tới vật chắn rồi quay lại nên chia 2: s = v · t : 2.
- 4 Kiểm tra: lấy s nhân 2 rồi chia cho v phải ra lại đúng thời gian t ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Trả lời 510 m (quên chia 2). Âm phải đi tới vách rồi quay về tai, nên 510 m là hai lần khoảng cách.
Đứng trước một vách núi, bạn hét to và 1,5 s sau nghe tiếng vang. Vách núi cách bạn bao xa? (Tốc độ âm 340 m/s.)
Hướng dẫn giải
2 🧱 Vật phản xạ âm tốt, vật phản xạ âm kém
Hai nhóm vật
| Nhóm | Đặc điểm | Ví dụ |
|---|---|---|
| Phản xạ âm tốt | Cứng, bề mặt nhẵn | Mặt gương, mặt đá hoa, tường gạch, tấm kim loại |
| Phản xạ âm kém | Mềm, xốp, hoặc bề mặt sần sùi | Rèm nhung, tấm xốp, ghế đệm mút, tấm gỗ sần sùi |
Dạng bài
Xếp một vật vào nhóm tốt hay kém
- 1 Hỏi 1: vật cứng hay mềm, xốp? Mềm, xốp thì phản xạ kém.
- 2 Hỏi 2: bề mặt nhẵn hay sần sùi? Sần sùi thì phản xạ kém.
- 3 Chỉ khi vừa cứng vừa nhẵn mới kết luận phản xạ âm tốt.
- 4 Kiểm tra: dùng vật đó để dập tiếng vang (hấp thụ) hay tạo vang (phản xạ) có hợp với kết luận không ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nghĩ "vật cứng thì hấp thụ âm tốt". Ngược lại: cứng và nhẵn thì dội âm lại; muốn hút âm phải dùng vật mềm, xốp, sần sùi.
Vì sao tường nhà hát, phòng hoà nhạc, rạp chiếu phim thường làm sần sùi hoặc treo rèm nhung, len, dạ?
Hướng dẫn giải
3 🧪 Thực hành: quan sát gì, thấy gì
Thí nghiệm hộp cách âm (SGK Hình 14.3)
- ✦Dụng cụ: hộp cách âm (1); tấm phản xạ gắn lên giá (2) làm bằng gỗ nhẵn, gỗ sần sùi hoặc xốp cùng kích cỡ; đồng hồ để bàn làm nguồn âm (3), đặt trong hộp.
- ✦Âm từ đồng hồ đi tới tấm phản xạ rồi dội tới tai. Hộp cách âm chặn âm đi thẳng tới tai, nên bạn chỉ nghe âm phản xạ.
- ✦Kết quả cần thấy: tấm gỗ nhẵn cho âm phản xạ nghe to rõ; tấm xốp và tấm gỗ sần sùi cho âm nghe nhỏ hẳn.
- ✦Lỗi hay gặp: hộp không kín nên âm truyền thẳng tới tai; đổi tấm phản xạ mà đổi cả vị trí tai hay độ nghiêng; làm ở nơi ồn nên không phân biệt được.
Dạng bài
Làm và ghi kết quả thí nghiệm hộp cách âm
- 1 Gắn tấm gỗ nhẵn lên giá, đặt tai đúng vị trí, nghe âm phản xạ và ghi to hay nhỏ.
- 2 Lần lượt thay bằng tấm xốp rồi tấm gỗ sần sùi, giữ nguyên vị trí tai và độ nghiêng.
- 3 So các lần nghe: lần nào to rõ nhất ứng với vật phản xạ tốt nhất.
- 4 Kiểm tra: kết luận có khớp quy tắc "cứng, nhẵn thì tốt; mềm, xốp, sần sùi thì kém" ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đổi tấm phản xạ mà đổi luôn vị trí tai. Khi đó khác biệt có thể do chỗ nghe chứ không phải do vật liệu.
Một nhóm ghi: gỗ nhẵn nghe to; tấm xốp nghe rất nhỏ; gỗ sần sùi nghe nhỏ. Tấm nào phản xạ âm tốt, tấm nào kém?
Hướng dẫn giải
4 🤫 Tiếng ồn và cách giảm tiếng ồn
Tiếng ồn là gì
- ✦Tiếng ồn là âm thanh to, kéo dài, có thể hại sức khoẻ và hoạt động bình thường của người. Nơi thường xuyên có tiếng ồn bị ô nhiễm tiếng ồn.
- ✦Cùng một âm thanh, lúc nào là tiếng ồn tuỳ nó có làm phiền, gây hại hay không: tiếng máy khoan bê tông kéo dài gần khu dân cư, tiếng karaoke đêm khuya đều là tiếng ồn.
Ba hướng giảm ảnh hưởng của tiếng ồn
| Hướng | Ví dụ |
|---|---|
| Hạn chế nguồn gây ồn | Biển "Cấm sử dụng còi" gần bệnh viện, trường học; biển "Đi nhẹ, nói khẽ"; dùng phương tiện công cộng thay xe cá nhân |
| Phân tán, chắn trên đường truyền | Hàng rào chống ồn ven đường cao tốc; trồng nhiều cây xanh quanh nhà |
| Ngăn bớt âm tới tai | Mũ đặc biệt của lính xe tăng; nút tai; treo rèm dày, cửa kính hai lớp trong nhà |
Dạng bài
Chọn biện pháp giảm ồn
- 1 Chỉ ra nguồn ồn là gì và người chịu ồn là ai.
- 2 Xem ta can thiệp được ở khâu nào: nguồn, đường truyền hay tai.
- 3 Chọn biện pháp ở khâu đó; nếu không chặn được nguồn thì kết hợp các khâu sau.
- 4 Kiểm tra: biện pháp có thật sự làm âm tới tai nhỏ đi mà không gây hại khác ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nhầm "treo rèm dày trong phòng" với "giảm tiếng ồn từ nguồn". Rèm không làm xe chạy êm hơn, nó chỉ ngăn bớt âm vào tai.
Nhà bạn ở sát bến xe buýt, tiếng xe ồn cả ngày. Gia đình không thể bắt xe dừng chạy. Nên làm gì?
Hướng dẫn giải
Về nghe nhạc bằng tai nghe
- ✦Không mở to tai nghe để át tiếng ồn quanh mình: âm to kéo dài chính là thứ làm hại tai. Muốn bớt ồn thì giảm nguồn hoặc đeo nút tai chống ồn, giữ âm lượng vừa phải.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Tiếng vang và tính khoảng cách
- 1Nhận biết
Tiếng vang là:
- 2Thông hiểu Tai chỉ tách được tiếng vang khi âm phản xạ đến trễ hơn âm trực tiếp trên 1 phần giây.
- 3Thông hiểu
Vì sao nói to trong phòng lớn nghe được tiếng vang, còn trong phòng nhỏ thì không?
- 4Thông hiểu Hét trước vách đá, 3 s sau nghe tiếng vang (tốc độ âm 340 m/s). Vách đá cách bạn m.
- 5Thông hiểu Tiếng vang nghe sau 0,2 s (tốc độ âm 340 m/s). Vật chắn cách bạn m.
- 6Vận dụng
Bạn đứng cách một bức tường 8 m và vỗ tay (tốc độ âm 340 m/s; ngưỡng tiếng vang 115 s ≈ 0,067 s). Bạn có nghe tiếng vang không?
- 7Vận dụng Tàu phát siêu âm xuống đáy biển và thu âm phản xạ sau 0,4 s. Lấy tốc độ âm trong nước 1 500 m/s. Biển sâu m.
- 8Vận dụng Hét về phía vách núi, nghe vang sau 1,2 s. Bạn lùi ra xa thêm 34 m rồi hét lại (tốc độ âm 340 m/s). Lần này vang nghe sau s.
Vật phản xạ tốt, vật phản xạ kém
- 1Nhận biết
Vật nào sau đây phản xạ âm tốt?
- 2Thông hiểu
Thay tấm gỗ nhẵn bằng tấm gỗ sần sùi cùng kích cỡ, âm phản xạ nghe nhỏ đi rõ rệt. Kết luận đúng là:
- 3Thông hiểu
Để phòng thu âm ít tiếng vang, nên làm tường bằng:
- 4Vận dụng
Căn phòng mới xây còn trống, nói nghe rất vang. Sau khi đặt sofa, trải thảm, treo rèm thì bớt vang. Giải thích nào đúng?
Thí nghiệm hộp cách âm
- 1Nhận biết
Trong thí nghiệm ở Hình 14.3, nguồn âm là:
- 2Thông hiểu
Xếp các bước làm thí nghiệm theo thứ tự:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 3Vận dụng
Một bạn làm thí nghiệm nhưng nghe tấm xốp và tấm gỗ nhẵn to như nhau. Nguyên nhân hợp lí nhất là:
Tiếng ồn và biện pháp giảm ồn
- 1Nhận biết
Tiếng ồn là những âm thanh:
- 2Thông hiểu
Âm thanh nào sau đây là tiếng ồn?
- 3Thông hiểu
Biển báo "Cấm sử dụng còi" trên đường gần bệnh viện là biện pháp:
- 4Vận dụng
Nhà bạn sát đường cao tốc. Chọn tổ hợp giảm ồn hợp lí nhất mà không cần đổi nguồn:
- 5Vận dụng
Đúng hay sai?
a)Trồng nhiều cây xanh quanh nhà là biện pháp phân tán tiếng ồn trên đường truyền.
b)Mở to tai nghe để át tiếng ồn xe cộ là cách chống ồn tốt cho tai.
c)Treo rèm dày trong phòng giúp giảm tiếng ồn ngay từ nguồn.
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra giữa/cuối kỳ hay hỏi: tiếng vang là gì và điều kiện có vang; xếp vật vào nhóm phản xạ âm tốt/kém; chọn biện pháp chống ô nhiễm tiếng ồn cho tình huống đời sống.
- •Câu tính nếu có thì là s = v · t : 2; chỗ mất điểm là quên chia 2.
- •Là nền cho phản xạ ánh sáng (chủ điểm ngay sau, cũng "bật lại khi gặp mặt chắn") và cho các bài về sóng ở KHTN 8–9.
8. Năng lượng ánh sáng. Tia sáng, vùng tối