Khoa học tự nhiên lớp 7
Chủ điểm 7 · ⚡ Vật lí

Phản xạ âm, chống ô nhiễm tiếng ồn

Giải thích được tiếng vang, phân biệt vật phản xạ âm tốt với vật phản xạ âm kém, tính được khoảng cách từ thời gian nghe tiếng vang và chọn được biện pháp giảm tiếng ồn.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 14

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Phản xạ âm: âm gặp một mặt chắn thì dội lại. Âm dội lại gọi là âm phản xạ.
  • 2Tiếng vang là âm phản xạ đến tai trễ hơn âm trực tiếp trên 115 giây. Vật chắn cách khoảng 11 m trở lên mới nghe được vang.
  • 3Vật cứng, nhẵn phản xạ âm tốt; vật mềm, xốp, sần sùi phản xạ âm kém (hấp thụ âm).
  • 4⚠️ Tính khoảng cách từ tiếng vang: âm đi cả đi lẫn về, nên s = v · t : 2. Quên chia 2 là sai gấp đôi.
  • 5Tiếng ồn là âm to, kéo dài, hại sức khoẻ. Ba hướng giảm ồn: hạn chế nguồn, phân tán/chắn trên đường truyền, ngăn bớt tới tai.

👀 Nhìn là hiểu

Kéo vách xa gần và kéo tấm vật liệu (gạch, kính, gỗ nhẵn, rèm nhung, xốp, gỗ sần sùi) lên vách để xem sóng âm dội lại mạnh hay yếu và khi nào âm về trễ hơn 1/15 s thành tiếng vang.

01020304050m≈ 11 m↔d = 34 m🐢 quay chậm ~8 lần

Kéo vách (↔) hoặc kéo một tấm vật liệu lên vách.

Kéo tấm vật liệu lên vách (hoặc chạm tấm rồi chạm vách):

Âm phản xạ về tai sau bao lâu?

t = 2 · d : v = 2 · 34 : 340 ≈ 0,2 s

Vách: Tường gạch trát nhẵn — vật cứng, nhẵn, phản xạ âm tốt.

Có tiếng vang

Âm phản xạ về sau 0,2 s, trễ hơn 1/15 s ≈ 0,067 s ⇒ tai nghe tách khỏi tiếng hét. Ngược lại, biết t thì tính được d = v · t : 2 = 340 · 0,2 : 2 ≈ 34 m.

Mô hình đơn giản hoá: sóng vẽ chậm hơn thật ~8 lần; độ đậm vòng sóng phản xạ chỉ để so mạnh/yếu. Mặt sóng dội lại là vòng tròn như phát ra từ "ảnh" của người phía sau vách.

1 🔊 Phản xạ âm và tiếng vang

Lớp 6 đã biết gì, lớp 7 thêm gì

  • ✦Ở các bài trước của lớp 7, bạn đã biết âm do vật dao động phát ra, đo bằng tần số (Hz) và truyền qua môi trường như không khí.
  • ✦Bài này thêm: âm gặp vật chắn thì dội lại. Từ đó giải thích được tiếng vang, phòng hoà nhạc, và tính được khoảng cách bằng thời gian âm đi-về.

Cần nhớ về tiếng vang

  • ✦Đứng trước vách hang động, nói to thì nghe lại tiếng mình: âm đã phản xạ ở vách hang.
  • ✦Tiếng vang chỉ có khi âm phản xạ đến tai chậm hơn âm trực tiếp trên 115 giây. Nhanh hơn thế thì tai thấy hai âm dính vào nhau, chỉ nghe to hơn một chút.
  • ✦Trong 115 giây âm đi khoảng 340 : 15 ≈ 22,7 m cả đi lẫn về ⇒ vật chắn phải cách ta khoảng 11 m trở lên.
  • ✦Ứng dụng: dơi phát siêu âm 50 000 – 70 000 Hz rồi nghe âm phản xạ để tìm côn trùng; tàu dùng siêu âm phản xạ từ đáy biển để đo độ sâu.

Dạng bài

Tính khoảng cách tới vật chắn từ tiếng vang

  1. 1 Đổi mọi thứ về m và s; tốc độ âm trong không khí lấy 340 m/s.
  2. 2 Tính quãng đường âm đã đi (đi và về): v · t.
  3. 3 Âm đi tới vật chắn rồi quay lại nên chia 2: s = v · t : 2.
  4. 4 Kiểm tra: lấy s nhân 2 rồi chia cho v phải ra lại đúng thời gian t ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Trả lời 510 m (quên chia 2). Âm phải đi tới vách rồi quay về tai, nên 510 m là hai lần khoảng cách.

⛰️
Làm mẫu

Đứng trước một vách núi, bạn hét to và 1,5 s sau nghe tiếng vang. Vách núi cách bạn bao xa? (Tốc độ âm 340 m/s.)

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 🧱 Vật phản xạ âm tốt, vật phản xạ âm kém

Hai nhóm vật

NhómĐặc điểmVí dụ
Phản xạ âm tốtCứng, bề mặt nhẵnMặt gương, mặt đá hoa, tường gạch, tấm kim loại
Phản xạ âm kémMềm, xốp, hoặc bề mặt sần sùiRèm nhung, tấm xốp, ghế đệm mút, tấm gỗ sần sùi

Dạng bài

Xếp một vật vào nhóm tốt hay kém

  1. 1 Hỏi 1: vật cứng hay mềm, xốp? Mềm, xốp thì phản xạ kém.
  2. 2 Hỏi 2: bề mặt nhẵn hay sần sùi? Sần sùi thì phản xạ kém.
  3. 3 Chỉ khi vừa cứng vừa nhẵn mới kết luận phản xạ âm tốt.
  4. 4 Kiểm tra: dùng vật đó để dập tiếng vang (hấp thụ) hay tạo vang (phản xạ) có hợp với kết luận không ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Nghĩ "vật cứng thì hấp thụ âm tốt". Ngược lại: cứng và nhẵn thì dội âm lại; muốn hút âm phải dùng vật mềm, xốp, sần sùi.

🎭
Làm mẫu

Vì sao tường nhà hát, phòng hoà nhạc, rạp chiếu phim thường làm sần sùi hoặc treo rèm nhung, len, dạ?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

3 🧪 Thực hành: quan sát gì, thấy gì

Thí nghiệm hộp cách âm (SGK Hình 14.3)

  • ✦Dụng cụ: hộp cách âm (1); tấm phản xạ gắn lên giá (2) làm bằng gỗ nhẵn, gỗ sần sùi hoặc xốp cùng kích cỡ; đồng hồ để bàn làm nguồn âm (3), đặt trong hộp.
  • ✦Âm từ đồng hồ đi tới tấm phản xạ rồi dội tới tai. Hộp cách âm chặn âm đi thẳng tới tai, nên bạn chỉ nghe âm phản xạ.
  • ✦Kết quả cần thấy: tấm gỗ nhẵn cho âm phản xạ nghe to rõ; tấm xốp và tấm gỗ sần sùi cho âm nghe nhỏ hẳn.
  • ✦Lỗi hay gặp: hộp không kín nên âm truyền thẳng tới tai; đổi tấm phản xạ mà đổi cả vị trí tai hay độ nghiêng; làm ở nơi ồn nên không phân biệt được.

Dạng bài

Làm và ghi kết quả thí nghiệm hộp cách âm

  1. 1 Gắn tấm gỗ nhẵn lên giá, đặt tai đúng vị trí, nghe âm phản xạ và ghi to hay nhỏ.
  2. 2 Lần lượt thay bằng tấm xốp rồi tấm gỗ sần sùi, giữ nguyên vị trí tai và độ nghiêng.
  3. 3 So các lần nghe: lần nào to rõ nhất ứng với vật phản xạ tốt nhất.
  4. 4 Kiểm tra: kết luận có khớp quy tắc "cứng, nhẵn thì tốt; mềm, xốp, sần sùi thì kém" ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Đổi tấm phản xạ mà đổi luôn vị trí tai. Khi đó khác biệt có thể do chỗ nghe chứ không phải do vật liệu.

📝
Làm mẫu

Một nhóm ghi: gỗ nhẵn nghe to; tấm xốp nghe rất nhỏ; gỗ sần sùi nghe nhỏ. Tấm nào phản xạ âm tốt, tấm nào kém?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

4 🤫 Tiếng ồn và cách giảm tiếng ồn

Tiếng ồn là gì

  • ✦Tiếng ồn là âm thanh to, kéo dài, có thể hại sức khoẻ và hoạt động bình thường của người. Nơi thường xuyên có tiếng ồn bị ô nhiễm tiếng ồn.
  • ✦Cùng một âm thanh, lúc nào là tiếng ồn tuỳ nó có làm phiền, gây hại hay không: tiếng máy khoan bê tông kéo dài gần khu dân cư, tiếng karaoke đêm khuya đều là tiếng ồn.

Ba hướng giảm ảnh hưởng của tiếng ồn

HướngVí dụ
Hạn chế nguồn gây ồnBiển "Cấm sử dụng còi" gần bệnh viện, trường học; biển "Đi nhẹ, nói khẽ"; dùng phương tiện công cộng thay xe cá nhân
Phân tán, chắn trên đường truyềnHàng rào chống ồn ven đường cao tốc; trồng nhiều cây xanh quanh nhà
Ngăn bớt âm tới taiMũ đặc biệt của lính xe tăng; nút tai; treo rèm dày, cửa kính hai lớp trong nhà

Dạng bài

Chọn biện pháp giảm ồn

  1. 1 Chỉ ra nguồn ồn là gì và người chịu ồn là ai.
  2. 2 Xem ta can thiệp được ở khâu nào: nguồn, đường truyền hay tai.
  3. 3 Chọn biện pháp ở khâu đó; nếu không chặn được nguồn thì kết hợp các khâu sau.
  4. 4 Kiểm tra: biện pháp có thật sự làm âm tới tai nhỏ đi mà không gây hại khác ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Nhầm "treo rèm dày trong phòng" với "giảm tiếng ồn từ nguồn". Rèm không làm xe chạy êm hơn, nó chỉ ngăn bớt âm vào tai.

🏠
Làm mẫu

Nhà bạn ở sát bến xe buýt, tiếng xe ồn cả ngày. Gia đình không thể bắt xe dừng chạy. Nên làm gì?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Về nghe nhạc bằng tai nghe

  • ✦Không mở to tai nghe để át tiếng ồn quanh mình: âm to kéo dài chính là thứ làm hại tai. Muốn bớt ồn thì giảm nguồn hoặc đeo nút tai chống ồn, giữ âm lượng vừa phải.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

🔊

Tiếng vang và tính khoảng cách

  1. 1
    Nhận biết

    Tiếng vang là:

  2. 2
    Thông hiểu Tai chỉ tách được tiếng vang khi âm phản xạ đến trễ hơn âm trực tiếp trên 1 phần giây.
  3. 3
    Thông hiểu

    Vì sao nói to trong phòng lớn nghe được tiếng vang, còn trong phòng nhỏ thì không?

  4. 4
    Thông hiểu Hét trước vách đá, 3 s sau nghe tiếng vang (tốc độ âm 340 m/s). Vách đá cách bạn m.
  5. 5
    Thông hiểu Tiếng vang nghe sau 0,2 s (tốc độ âm 340 m/s). Vật chắn cách bạn m.
  6. 6
    Vận dụng

    Bạn đứng cách một bức tường 8 m và vỗ tay (tốc độ âm 340 m/s; ngưỡng tiếng vang 115 s ≈ 0,067 s). Bạn có nghe tiếng vang không?

  7. 7
    Vận dụng Tàu phát siêu âm xuống đáy biển và thu âm phản xạ sau 0,4 s. Lấy tốc độ âm trong nước 1 500 m/s. Biển sâu m.
  8. 8
    Vận dụng Hét về phía vách núi, nghe vang sau 1,2 s. Bạn lùi ra xa thêm 34 m rồi hét lại (tốc độ âm 340 m/s). Lần này vang nghe sau s.
🧱

Vật phản xạ tốt, vật phản xạ kém

  1. 1
    Nhận biết

    Vật nào sau đây phản xạ âm tốt?

  2. 2
    Thông hiểu

    Thay tấm gỗ nhẵn bằng tấm gỗ sần sùi cùng kích cỡ, âm phản xạ nghe nhỏ đi rõ rệt. Kết luận đúng là:

  3. 3
    Thông hiểu

    Để phòng thu âm ít tiếng vang, nên làm tường bằng:

  4. 4
    Vận dụng

    Căn phòng mới xây còn trống, nói nghe rất vang. Sau khi đặt sofa, trải thảm, treo rèm thì bớt vang. Giải thích nào đúng?

🧪

Thí nghiệm hộp cách âm

  1. 1
    Nhận biết

    Trong thí nghiệm ở Hình 14.3, nguồn âm là:

  2. 2
    Thông hiểu

    Xếp các bước làm thí nghiệm theo thứ tự:

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  3. 3
    Vận dụng

    Một bạn làm thí nghiệm nhưng nghe tấm xốp và tấm gỗ nhẵn to như nhau. Nguyên nhân hợp lí nhất là:

🤫

Tiếng ồn và biện pháp giảm ồn

  1. 1
    Nhận biết

    Tiếng ồn là những âm thanh:

  2. 2
    Thông hiểu

    Âm thanh nào sau đây là tiếng ồn?

  3. 3
    Thông hiểu

    Biển báo "Cấm sử dụng còi" trên đường gần bệnh viện là biện pháp:

  4. 4
    Vận dụng

    Nhà bạn sát đường cao tốc. Chọn tổ hợp giảm ồn hợp lí nhất mà không cần đổi nguồn:

  5. 5
    Vận dụng

    Đúng hay sai?

    a)Trồng nhiều cây xanh quanh nhà là biện pháp phân tán tiếng ồn trên đường truyền.

    b)Mở to tai nghe để át tiếng ồn xe cộ là cách chống ồn tốt cho tai.

    c)Treo rèm dày trong phòng giúp giảm tiếng ồn ngay từ nguồn.

🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?

  • •Kiểm tra giữa/cuối kỳ hay hỏi: tiếng vang là gì và điều kiện có vang; xếp vật vào nhóm phản xạ âm tốt/kém; chọn biện pháp chống ô nhiễm tiếng ồn cho tình huống đời sống.
  • •Câu tính nếu có thì là s = v · t : 2; chỗ mất điểm là quên chia 2.
  • •Là nền cho phản xạ ánh sáng (chủ điểm ngay sau, cũng "bật lại khi gặp mặt chắn") và cho các bài về sóng ở KHTN 8–9.
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
8. Năng lượng ánh sáng. Tia sáng, vùng tối