Sự phản xạ ánh sáng
Phát biểu được định luật phản xạ ánh sáng, xác định và tính được góc tới, góc phản xạ, đồng thời phân biệt phản xạ với phản xạ khuếch tán.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 16
⚡ Nhớ nhanh
- 1Phản xạ ánh sáng: chùm sáng gặp gương (mặt nhẵn bóng) thì bị hắt trở lại theo hướng khác.
- 2Góc tới i là góc giữa tia tới SI và pháp tuyến IN; góc phản xạ i′ là góc giữa tia phản xạ IR và pháp tuyến.
- 3Định luật: tia phản xạ nằm trong mặt phẳng tới; góc phản xạ bằng góc tới (i′ = i).
- 4⚠️ Góc đo từ pháp tuyến, không đo từ mặt gương. Tia hợp mặt gương 30° thì góc tới là 90° − 30° = 60°.
- 5Mặt nhẵn cho phản xạ (các tia song song vẫn song song, thấy ảnh); mặt không nhẵn cho phản xạ khuếch tán (tia bật đi mọi hướng, không thấy ảnh).
👀 Nhìn là hiểu
Kéo đèn quanh bảng chia độ cho tia phản xạ chiếu trúng ngôi sao, đọc i′ = i, rồi đổi gương sang mặt nhám để thấy các tia bật đi mọi hướng.
Kéo đèn S cho tia phản xạ chiếu trúng ⭐.
Góc tới i
30°
Góc phản xạ i′
30°
Góc giữa tia tới và tia phản xạ: i + i′ = 60° · Góc giữa tia tới và mặt gương: 90° − 30° = 60°
Đã chiếu trúng sao: 0 lần
i′ = i = 30°
Tia phản xạ nằm cùng mặt phẳng với tia tới và pháp tuyến, đối xứng với tia tới qua pháp tuyến IN. Góc đo từ pháp tuyến: tia tới hợp mặt gương 60° thì góc tới là 90° − 60° = 30°.
Chấm vàng chạy dọc tia chỉ chiều truyền ánh sáng. Mấu nhám vẽ phóng to.
1 🪞 Hiện tượng phản xạ và định luật
Lớp 6 đã biết gì, lớp 7 thêm gì
- ✦Ngay trước bài này bạn đã biết ánh sáng truyền theo đường thẳng và vẽ đường truyền bằng tia sáng.
- ✦Bài này thêm: tia sáng gặp gương thì đổi hướng theo một quy tắc chính xác (định luật phản xạ), dùng được để vẽ và tính góc.
Kí hiệu quy ước (Hình 16.1)
| Tên | Kí hiệu | Nghĩa |
|---|---|---|
| Gương phẳng | G | Mặt phản xạ |
| Tia tới | SI | Tia chiếu vào gương |
| Tia phản xạ | IR | Tia bị gương hắt lại |
| Điểm tới | I | Giao điểm của tia tới và gương |
| Pháp tuyến | IN | Đường thẳng vuông góc gương tại I |
| Góc tới i | góc SIN | Giữa tia tới và pháp tuyến |
| Góc phản xạ i′ | góc RIN | Giữa tia phản xạ và pháp tuyến |
Định luật phản xạ ánh sáng
- ✦Ý 1: tia phản xạ nằm trong mặt phẳng tới (mặt phẳng chứa tia tới và pháp tuyến).
- ✦Ý 2: góc phản xạ bằng góc tới: i′ = i.
Dạng bài
Vẽ tia phản xạ
- 1 Xác định điểm tới I, vẽ pháp tuyến IN vuông góc với gương.
- 2 Xác định góc tới i = góc giữa tia tới và IN.
- 3 Ở phía bên kia pháp tuyến, vẽ tia IR sao cho góc RIN = i.
- 4 Kiểm tra: tia tới và tia phản xạ cùng nằm trong một mặt phẳng và đối xứng nhau qua pháp tuyến ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy luôn 30° (góc với mặt gương) làm góc tới. Góc tới phải tính từ pháp tuyến, nên là 60°.
Tia tới SI hợp với mặt gương góc 30°. Tìm góc tới, góc phản xạ và hướng của tia phản xạ.
Hướng dẫn giải
2 📐 Tính góc khi biết góc giữa hai tia
Hai hệ thức hay dùng
- ✦Góc giữa tia tới và tia phản xạ bằng i + i′ = 2i.
- ✦Tia tới hợp mặt gương góc α thì góc tới i = 90° − α; tia vuông góc với gương (i = 0°) thì phản xạ đi ngược lại theo chính nó.
Dạng bài
Tìm góc tới khi biết góc giữa tia tới và tia phản xạ
- 1 Gọi α là góc giữa tia tới và tia phản xạ.
- 2 Vì i′ = i nên α = i + i′ = 2i. Vậy i = α : 2.
- 3 Nếu đề hỏi góc hợp với mặt gương thì lấy 90° − i.
- 4 Kiểm tra: i + i′ phải bằng đúng α ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Coi 90° là góc tới. Góc giữa hai tia là tổng của góc tới và góc phản xạ, nên phải chia đôi.
Chiếu một tia sáng vào gương phẳng đặt nằm ngang, được tia phản xạ vuông góc với tia tới. Tính góc tới.
Hướng dẫn giải
3 🌫️ Phản xạ và phản xạ khuếch tán
Mặt nhẵn: các tia tới song song thì tia phản xạ cũng song song, theo một hướng. Ta nhìn thấy ảnh. Ví dụ gương, mặt hồ phẳng lặng.
Mặt không nhẵn: các tia tới song song bị hắt đi mọi hướng. Ta không thấy ảnh. Ví dụ mặt hồ gợn sóng, tờ giấy, bức tường.
Dạng bài
Phân loại phản xạ trên một bề mặt
- 1 Nhìn bề mặt: nhẵn bóng hay gồ ghề, sần sùi.
- 2 Vẽ pháp tuyến ở vài điểm: cùng hướng (nhẵn) hay mỗi chỗ một hướng (gồ ghề).
- 3 Cùng hướng ⇒ tia phản xạ song song ⇒ phản xạ; khác hướng ⇒ tia toả đi mọi phía ⇒ khuếch tán.
- 4 Kiểm tra: có nhìn thấy ảnh của vật không? Thấy ảnh ⇒ phản xạ; không thấy ⇒ khuếch tán ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nghĩ mặt gồ ghề "không tuân theo định luật phản xạ". Vẫn tuân theo, tại từng điểm nhỏ; nhưng các điểm ấy có pháp tuyến khác nhau nên tia bật đi nhiều hướng.
Cùng một mặt hồ, lúc lặng gió ta thấy rõ ảnh ngọn tháp, lúc gợn sóng thì không thấy. Vì sao?
Hướng dẫn giải
Phản xạ khuếch tán có ích
- ✦Nhờ phản xạ khuếch tán mà ta nhìn thấy chính vật (quyển sách, bức tường) từ nhiều phía: ánh sáng bật khỏi vật đi tới mắt ở mọi hướng.
4 🧪 Thực hành: quan sát gì, thấy gì
Thí nghiệm bảng chia độ (SGK Hình 16.2)
- ✦Dụng cụ: gương phẳng đặt ở tâm; bảng chia độ chia làm hai nửa quay được quanh trục A; đèn tạo tia sáng hẹp di chuyển được từ 0° đến 90°.
- ✦Cho tia sáng đi sát mặt bảng tới gương. Quay nửa bên phải ra khỏi mặt phẳng của nửa trái: tia phản xạ biến mất ⇒ tia phản xạ chỉ có trong mặt phẳng tới.
- ✦Quay về vị trí cũ, đổi góc tới nhiều lần và đọc góc phản xạ: hai số bằng nhau (sai khác nhỏ do đọc vạch).
- ✦Lỗi hay gặp: đọc góc từ mặt gương thay vì từ pháp tuyến (0° trên bảng); tia sáng không đi sát mặt bảng nên lệch; đọc vạch xiên.
Bảng ghi mẫu (minh hoạ cách ghi)
| Lần | Góc tới i | Góc phản xạ i′ |
|---|---|---|
| 1 | 20° | 20° |
| 2 | 40° | 40° |
| 3 | 60° | 60° |
Dạng bài
Làm thí nghiệm kiểm chứng định luật phản xạ
- 1 Cho tia tới đi sát mặt bảng, vào đúng tâm gương, và đọc góc tới i từ vạch 0° (pháp tuyến).
- 2 Đọc góc phản xạ i′ trên nửa bảng bên kia pháp tuyến.
- 3 Đổi i vài lần, ghi từng cặp (i, i′). Quay nửa bảng ra để xem tia phản xạ còn hay mất.
- 4 Kiểm tra: mọi lần i′ gần bằng i, và tia phản xạ mất khi nửa bảng rời mặt phẳng tới ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Dùng luôn số đo lệch đó để "chứng minh" i′ khác i. Hãy kiểm tra mốc đo (pháp tuyến) và lặp lại phép đo trước khi nghi ngờ định luật.
Một nhóm ghi i = 30° nhưng đọc được i′ = 60°. Các lần khác thì i′ = i. Lần ghi đó nhiều khả năng sai ở đâu?
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Định luật và vẽ tia phản xạ
- 1Nhận biết
Góc tới là góc giữa tia tới và:
- 2Thông hiểu Góc tới bằng 40° thì góc phản xạ bằng độ.
- 3Thông hiểu
Theo định luật phản xạ, tia phản xạ nằm trong:
- 4Thông hiểu Tia tới hợp với mặt gương một góc 20°. Góc tới bằng độ.
- 5Vận dụng Tia tới hợp với mặt gương góc 35°. Góc phản xạ bằng độ và tia phản xạ hợp với mặt gương góc độ.
- 6Vận dụng
Chiếu tia sáng vuông góc với mặt gương phẳng. Tia phản xạ sẽ:
Tính góc
- 1Nhận biết Tia tới trùng với pháp tuyến thì góc tới bằng độ và góc phản xạ bằng độ.
- 2Thông hiểu Góc tới 25°. Góc giữa tia tới và tia phản xạ bằng độ.
- 3Thông hiểu Góc giữa tia tới và tia phản xạ bằng 80°. Góc tới bằng độ.
- 4Thông hiểu
Góc tới bằng 30°. Tia phản xạ hợp với mặt gương góc:
- 5Vận dụng Chiếu tia sáng vào gương phẳng đặt nằm ngang, tia phản xạ vuông góc với tia tới. Góc tới bằng độ.
- 6Vận dụng Tia tới và tia phản xạ hợp nhau góc 120°. Tia tới hợp với mặt gương góc độ.
Phản xạ và phản xạ khuếch tán
- 1Nhận biết
Bề mặt nào cho phản xạ khuếch tán?
- 2Thông hiểu
Khi mặt hồ gợn sóng ta không nhìn thấy ảnh của tháp vì:
- 3Thông hiểu
Chùm tia tới song song chiếu vào mặt nhẵn. Chùm phản xạ sẽ:
- 4Vận dụng
Vì sao ta nhìn thấy được quyển sách từ mọi phía trong phòng, dù mặt giấy không phải là gương?
- 5Vận dụng
Đúng hay sai?
a)Mặt gồ ghề không tuân theo định luật phản xạ ánh sáng.
b)Phản xạ khuếch tán giúp ta nhìn thấy vật từ nhiều hướng.
c)Trong phản xạ trên gương phẳng, các tia tới song song cho các tia phản xạ song song.
Thí nghiệm bảng chia độ
- 1Nhận biết
Trong thí nghiệm ở Hình 16.2, đèn tạo ra:
- 2Thông hiểu
Quay nửa bảng bên phải ra khỏi mặt phẳng chứa nửa bên trái thì không còn thấy tia phản xạ. Điều đó cho thấy:
- 3Vận dụng
Một nhóm ghi góc tới 30° nhưng đọc góc phản xạ 60°; các lần khác đều có i′ = i. Nhiều khả năng nhất:
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra giữa/cuối kỳ hay có: phát biểu định luật, vẽ tia phản xạ, tính góc khi cho góc giữa tia tới và mặt gương hoặc góc giữa hai tia, và phân biệt phản xạ / phản xạ khuếch tán.
- •Chỗ mất điểm nhiều nhất là đo góc từ mặt gương thay vì từ pháp tuyến.
- •Là nền cho ảnh tạo bởi gương phẳng ở chủ điểm sau và cho thấu kính, khúc xạ ánh sáng ở KHTN 9.
10. Ảnh của vật qua gương phẳng