Khoa học tự nhiên lớp 7
Chủ điểm 8 · ⚡ Vật lí

Năng lượng ánh sáng. Tia sáng, vùng tối

Nêu được ánh sáng là một dạng năng lượng, vẽ được chùm sáng, tia sáng và giải thích được vùng tối do nguồn sáng hẹp, nguồn sáng rộng.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 15

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Ánh sáng là một dạng của năng lượng: nó làm nóng vật, làm pin quang điện phát điện, giúp cây quang hợp.
  • 2Tia sáng là đường thẳng có mũi tên chỉ chiều truyền của ánh sáng. Chùm song song rất hẹp được coi là mô hình của tia sáng.
  • 3Ba loại chùm sáng: song song (hai biên song song), hội tụ (chụm dần), phân kì (loe dần).
  • 4Vùng tối là vùng sau vật cản hoàn toàn không nhận được ánh sáng từ nguồn. Nguồn hẹp cho vùng tối có biên rõ rệt.
  • 5⚠️ Nguồn rộng có thêm vùng tối không hoàn toàn (nhận một phần ánh sáng) ở viền, nên ranh giới không rõ rệt. Nhật thực toàn phần ở vùng tối, nhật thực một phần ở vùng tối không hoàn toàn.

👀 Nhìn là hiểu

Kéo đèn và vật cản, đổi nguồn hẹp sang nguồn rộng để xem tia sáng sát mép vật tạo vùng tối, vùng tối không hoàn toàn trên màn thay đổi ra sao.

màn↔vật cản↔nguồn hẹp

Kéo đèn hoặc vật cản (↔), đổi nguồn hẹp/rộng.

Trên màn chắn (nhìn thẳng)

  • Vùng tối: đường kính ≈ 9,1 cm
  • Vật cản đường kính 4,4 cm.

Chỉ có vùng tối, biên rõ nét

Ánh sáng đi thẳng: hai tia sát mép vật cản giới hạn vùng tối. Vùng tối trên màn ≈ 9,1 cm, to hơn vật vì tia loe ra. Vật càng gần đèn, vùng tối càng to.

Mỗi đường nét đứt có mũi tên là một tia sáng đi sát mép nguồn và mép vật cản. Hình nhìn ngang, vật cản là đĩa tròn.

1 ☀️ Ánh sáng là một dạng của năng lượng

Lớp 6 đã biết gì, lớp 7 thêm gì

  • ✦Lớp 6 bạn đã làm quen với năng lượng và các dạng của nó, trong đó có ánh sáng và năng lượng từ Mặt Trời.
  • ✦Lớp 7 thêm: tự làm thí nghiệm cho thấy ánh sáng truyền năng lượng (pin quang điện) và học cách vẽ đường đi của ánh sáng bằng tia sáng, chùm sáng.

Ánh sáng mang năng lượng

  • ✦Pin quang điện nhận ánh sáng của đèn rồi biến thành điện năng: nối với điện kế thì kim lệch khỏi số 0 khi bật đèn.
  • ✦Chai nước để ngoài nắng nóng lên: năng lượng ánh sáng đã biến thành nhiệt năng.
  • ✦Ánh sáng Mặt Trời còn dùng cho cây quang hợp, bình nước nóng năng lượng mặt trời, pin mặt trời… nên cần ưu tiên dùng: nguồn năng lượng sạch, có sẵn.

Dạng bài

Chỉ ra ánh sáng đã biến thành dạng năng lượng nào

  1. 1 Xác định vật nhận ánh sáng (pin, chai nước, lá cây…).
  2. 2 Nhìn hiện tượng xảy ra: có điện, nóng lên, hay cây tạo chất hữu cơ.
  3. 3 Gọi tên dạng năng lượng tương ứng: điện năng, nhiệt năng…
  4. 4 Kiểm tra: khi che nguồn sáng thì hiện tượng đó phải yếu đi hoặc mất ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Bật đèn mà kim điện kế đứng yên thì chưa vội kết luận "ánh sáng không có năng lượng". Kiểm tra pin có hướng về phía đèn và dây nối có chắc không đã.

🔋
Làm mẫu

Nối pin quang điện với một quạt nhỏ, chiếu đèn thì quạt quay. Dạng năng lượng nào đã biến đổi thành dạng nào?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 🔦 Chùm sáng và tia sáng

Ba loại chùm sáng

ChùmHai biênVí dụ
Song songSong song nhau, các tia không cắt nhauÁnh sáng Mặt Trời tới Trái Đất (coi gần đúng), bút laser
Hội tụChụm dần lại về một điểmÁnh sáng qua kính lúp
Phân kìLoe rộng dần raÁnh sáng từ bóng đèn, đèn pin

Tia sáng

  • ✦Ánh sáng truyền theo đường thẳng, nên ta quy ước biểu diễn đường truyền bằng một đường thẳng có mũi tên chỉ chiều truyền: đó là tia sáng. Ví dụ tia SM đi từ S tới M.
  • ✦Chùm sáng song song rất hẹp (như vệt sáng qua một lỗ nhỏ khoét ở miếng bìa) được coi là mô hình của tia sáng.

Dạng bài

Nhận ra loại chùm sáng từ hình vẽ

  1. 1 Tìm hai đường biên của chùm và chiều mũi tên.
  2. 2 Đi theo chiều mũi tên, xem khoảng cách giữa hai biên không đổi, nhỏ dần hay lớn dần.
  3. 3 Không đổi ⇒ song song; nhỏ dần ⇒ hội tụ; lớn dần ⇒ phân kì.
  4. 4 Kiểm tra: đổi chiều mũi tên thì hai loại hội tụ, phân kì đổi chỗ cho nhau ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ nhìn hình dạng mà bỏ qua chiều mũi tên. Cùng một hình thang, đổi chiều truyền thì chùm hội tụ thành phân kì.

📐
Làm mẫu

Một chùm sáng truyền từ trái sang phải. Hai biên cách nhau 4 cm ở gần đèn và chỉ còn 1 cm ở xa đèn. Đó là chùm gì?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

3 🌑 Vùng tối

🔆 Nguồn sáng hẹp

Ví dụ bóng đèn LED nhỏ, đèn dây tóc. Sau vật cản chỉ có vùng tối và vùng sáng, biên giữa hai vùng rõ rệt. Bóng của vật rõ nét.

💡 Nguồn sáng rộng

Ví dụ đèn ống, đèn LED 20 W. Sau vật cản có vùng tối ở giữa và vùng tối không hoàn toàn ở viền. Ranh giới không rõ rệt, bóng mờ.

Dạng bài

Vẽ vùng tối sau vật cản

  1. 1 Vẽ nguồn sáng, vật cản và màn chắn.
  2. 2 Nguồn hẹp: vẽ hai tia từ nguồn đi sát hai mép vật cản tới màn. Phần giữa hai tia, phía sau vật, là vùng tối.
  3. 3 Nguồn rộng: vẽ các tia từ hai đầu nguồn đi sát hai mép vật cản. Các tia chéo nhau: vùng chỉ có một số tia tới là vùng tối không hoàn toàn.
  4. 4 Kiểm tra: mọi điểm trong vùng tối đều không có tia nào tới ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng vùng tối không hoàn toàn là chỗ "nhận nhiều ánh sáng nhất". Nó chỉ nhận một phần ánh sáng từ nguồn, sáng hơn vùng tối nhưng tối hơn vùng sáng hẳn.

🌘
Làm mẫu

Vì sao chơi tạo bóng bằng đèn dây tóc thì bóng tay rõ nét, còn dùng đèn ống thì bóng mờ?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Nhật thực

  • ✦Khi Mặt Trời, Mặt Trăng, Trái Đất thẳng hàng với Mặt Trăng ở giữa, bóng Mặt Trăng đổ xuống Trái Đất. Mặt Trời là nguồn rộng nên có cả vùng tối lẫn vùng tối không hoàn toàn.
  • ✦Đứng ở vùng tối: không thấy Mặt Trời ⇒ nhật thực toàn phần. Đứng ở vùng tối không hoàn toàn: thấy một phần Mặt Trời ⇒ nhật thực một phần.
  • ✦An toàn: không nhìn thẳng vào Mặt Trời khi có nhật thực; chỉ quan sát bằng dụng cụ chuyên dụng hoặc xem hình, mô phỏng cùng thầy cô.

4 🧪 Thực hành: quan sát gì, thấy gì

Hai thí nghiệm của SGK

  • ✦Thu năng lượng ánh sáng (Hình 15.1): đèn chiếu → pin quang điện → dây nối → điện kế. Chưa bật đèn: kim ở 0. Bật đèn: kim lệch đi ⇒ pin đã nhận năng lượng ánh sáng, đổi thành điện năng.
  • ✦Mô hình tia sáng (Hình 15.6): che kính đèn pin bằng miếng bìa khoét lỗ nhỏ, hứng chùm sáng lên màn. Thấy một vệt sáng hẹp, thẳng trên màn: chùm song song rất hẹp, coi là tia sáng.
  • ✦Lỗi hay gặp: pin không quay về phía đèn; lỗ khoét quá to nên vệt sáng rộng, không còn là mô hình tia; màn quá xa làm vệt sáng loe ra.

Dạng bài

Làm thí nghiệm mô hình tia sáng

  1. 1 Che kính đèn pin bằng miếng bìa có lỗ nhỏ, đặt đèn và màn thẳng hàng.
  2. 2 Bật đèn, chỉnh bìa cho vệt sáng từ lỗ rơi đúng lên màn.
  3. 3 Quan sát vệt sáng: hẹp hay rộng, thẳng hay cong.
  4. 4 Kiểm tra: vệt sáng hẹp, đi thẳng từ lỗ tới màn ⇒ coi là tia sáng ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng mọi chùm sáng đều là tia sáng. Chỉ chùm song song rất hẹp mới coi là mô hình của tia.

🔬
Làm mẫu

Bạn khoét lỗ càng lúc càng to, vệt sáng trên màn thay đổi thế nào và còn là mô hình tia sáng không?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

☀️

Năng lượng ánh sáng

  1. 1
    Nhận biết

    Ánh sáng là một dạng của:

  2. 2
    Thông hiểu

    Pin quang điện nhận ánh sáng thì biến năng lượng ánh sáng thành:

  3. 3
    Thông hiểu

    Chai nước để ngoài nắng nóng lên. Năng lượng ánh sáng đã chuyển thành:

  4. 4
    Vận dụng

    Nối pin quang điện với quạt nhỏ, chiếu đèn thì quạt quay. Lấy tấm bìa dày che hẳn đèn thì quạt dừng dần. Điều đó chứng tỏ:

  5. 5
    Vận dụng

    Đúng hay sai?

    a)Bình nước nóng năng lượng mặt trời dùng năng lượng ánh sáng để làm nóng nước.

    b)Bật đèn chiếu mà kim điện kế đứng yên thì chứng tỏ ánh sáng không có năng lượng.

    c)Cần ưu tiên dùng năng lượng ánh sáng Mặt Trời vì nó có sẵn và không làm bẩn môi trường.

🔦

Chùm sáng, tia sáng

  1. 1
    Nhận biết

    Chùm sáng có hai biên song song nhau gọi là chùm:

  2. 2
    Thông hiểu

    Chùm sáng đi qua kính lúp chụm lại dần về một điểm. Đó là chùm:

  3. 3
    Thông hiểu

    Tia sáng được biểu diễn bằng:

  4. 4
    Vận dụng

    Chùm sáng từ một bút laser thường coi là mô hình tia sáng, còn chùm sáng từ đèn pin thì không. Lí do hợp lí là:

  5. 5
    Vận dụng

    Ba tia sáng của một chùm: ở gần nguồn, tia A cách tia C 6 cm; ở xa nguồn, A cách C 2 cm (chiều truyền từ gần nguồn ra xa). Chùm đó là:

🌑

Vùng tối

  1. 1
    Nhận biết Vùng sau vật cản hoàn toàn không nhận được ánh sáng từ nguồn gọi là vùng .
  2. 2
    Thông hiểu

    Nguồn sáng nào cho vùng tối có ranh giới rõ rệt với vùng sáng?

  3. 3
    Thông hiểu

    Vùng tối không hoàn toàn là vùng:

  4. 4
    Thông hiểu

    Đứng ở chỗ nào trên Trái Đất thì thấy nhật thực toàn phần?

  5. 5
    Vận dụng

    Một bạn chơi tạo bóng bằng đèn LED nhỏ thì bóng bàn tay sắc nét. Đổi sang đèn ống dài thì bóng mờ viền. Nguyên nhân là:

  6. 6
    Vận dụng

    Ở một nơi trên Trái Đất, người ta chỉ thấy một phần Mặt Trời bị che. Nơi đó đang nằm trong:

🧪

Thí nghiệm

  1. 1
    Nhận biết Trong thí nghiệm pin quang điện, khi chưa bật đèn thì kim điện kế chỉ số .
  2. 2
    Thông hiểu

    Bật đèn chiếu vào pin quang điện thì kim điện kế lệch đi. Kết luận đúng là:

  3. 3
    Thông hiểu

    Che kính đèn pin bằng miếng bìa khoét lỗ nhỏ, hứng lên màn thấy:

  4. 4
    Vận dụng

    Làm thí nghiệm mô hình tia sáng nhưng vệt sáng trên màn quá rộng. Cách sửa hợp lí là:

🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?

  • •Kiểm tra giữa/cuối kỳ hay hỏi: ánh sáng là dạng năng lượng (nêu ví dụ), nhận dạng ba loại chùm sáng, vẽ vùng tối của nguồn hẹp và nguồn rộng, giải thích nhật thực.
  • •Câu giải thích hay mất điểm khi không nói rõ nguồn hẹp hay rộng và quên vùng tối không hoàn toàn.
  • •Là nền cho phản xạ ánh sáng (chủ điểm ngay sau, dùng tia sáng) và cho các bài ánh sáng, thấu kính ở KHTN 9.
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
9. Sự phản xạ ánh sáng