Ứng dụng sinh trưởng và phát triển vào thực tiễn
Nêu được bốn nhân tố chính ảnh hưởng đến sinh trưởng, phát triển của sinh vật và vận dụng để giải thích các biện pháp trong trồng trọt, chăn nuôi, phòng trừ sinh vật gây hại.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 37
⚡ Nhớ nhanh
- 1Bốn nhân tố chính: nhiệt độ, ánh sáng, nước, chất dinh dưỡng; ngoài ra còn các chất kích thích hoặc ức chế (hormone) do cơ thể tiết ra.
- 2Mỗi loài có khoảng nhiệt độ thuận lợi; quá cao hoặc quá thấp thì sinh trưởng chậm, vượt giới hạn chịu đựng thì chết.
- 3Trồng trọt: điều khiển nhân tố ngoài (chiếu sáng, ủ rơm, bón phân, tưới nước, thời vụ) và dùng chất kích thích, ức chế nhân tạo.
- 4Chăn nuôi: cho ăn uống đủ chất, chuồng ấm mùa đông mát mùa hè; chất kích thích sinh trưởng phải dùng đúng liều, thời điểm, đối tượng, có thời gian cách li.
- 5Phòng trừ sinh vật gây hại: cắt đứt một giai đoạn dễ tác động nhất trong vòng đời (loại bỏ vũng nước đọng, diệt ấu trùng muỗi, diệt sâu non).
- 6⚠️ Chất kích thích dùng quá liều hoặc không đúng thời gian cách li để lại dư lượng trên nông sản, hại người ăn.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo chấm nhiệt độ trên đồ thị cá rô phi để thấy cá lớn nhanh, chậm hay chết, rồi kéo thẻ biện pháp (giữ ấm ao, làm mát nước, cho ăn đủ chất) thả vào ao.
Kéo chấm vàng trên đồ thị để đổi nhiệt độ nước ao.
Kéo biện pháp thả vào ao
Tốc độ lớn: Chậm
18 °C vẫn trong giới hạn chịu đựng nên cá sống, nhưng ngoài khoảng thuận lợi 23–37 °C nên lớn chậm.
Thức ăn còn thiếu: dù nhiệt độ hợp, cá vẫn lớn chậm hơn.
Các mốc 5,6 · 23 · 30 · 37 · 42 °C theo Hình 37.1 SGK; độ cao đường cong và tốc độ cá lớn trong hình là mô hình đơn giản hoá.
Ở 30 °C (cực thuận), cá lớn nhanh nhất.
1 🌡️ Bốn nhân tố ảnh hưởng
Lớp 6 đã biết gì, lớp 7 thêm gì
- ✦Tiểu học và lớp 6 đã biết cây cần nước, ánh sáng, nhiệt độ, chất khoáng để sống và lớn lên.
- ✦Lớp 7 thêm: mỗi nhân tố ảnh hưởng thế nào đến sinh trưởng và phát triển, có giới hạn ra sao, rồi vận dụng vào nuôi trồng.
Mỗi nhân tố làm gì
| Nhân tố | Tác động | Thiếu hoặc không hợp |
|---|---|---|
| Nhiệt độ | Mỗi loài lớn tốt trong nhiệt độ thích hợp | Quá cao hoặc quá thấp: chậm lớn, có thể chết |
| Ánh sáng | Ảnh hưởng sinh trưởng, ra hoa của cây; giúp động vật tổng hợp vitamin D để hấp thụ calcium tạo xương | Thiếu sáng: cây yếu, trẻ dễ còi xương |
| Nước | Nguyên liệu quang hợp ở cây; nguyên liệu và môi trường tổng hợp chất ở động vật | Thiếu nước: chậm hoặc ngừng lớn, có thể chết |
| Chất dinh dưỡng | Protein cho động vật; nguyên tố khoáng (đặc biệt nitrogen) cho cây | Thiếu: chậm lớn, yếu; thừa cũng ảnh hưởng xấu |
Dạng bài
Đọc đồ thị sinh trưởng theo nhiệt độ
- 1 Tìm điểm cực thuận: đỉnh đồ thị, nơi mức sinh trưởng cao nhất.
- 2 Tìm khoảng thuận lợi: đoạn quanh đỉnh mà mức sinh trưởng còn cao.
- 3 Tìm giới hạn dưới và trên: hai đầu mà ngoài đó sinh vật chết.
- 4 Kiểm tra: nhiệt độ nằm giữa khoảng thuận lợi thì lớn tốt; chỉ nằm trong giới hạn chịu đựng thì sống nhưng lớn chậm ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Thừa chất dinh dưỡng cũng hại: không phải càng nhiều phân, càng nhiều thức ăn thì càng lớn nhanh.
Cá rô phi: giới hạn chịu đựng 5,6 °C đến 42 °C; khoảng thuận lợi 23 °C đến 37 °C; cực thuận 30 °C. Nuôi ở nước 20 °C và ở nước 45 °C, kết quả thế nào?
Hướng dẫn giải
2 🌾 Ứng dụng trong trồng trọt
Điều khiển nhân tố bên ngoài
| Biện pháp | Tác động vào | Tác dụng |
|---|---|---|
| Chiếu sáng nhân tạo trong nhà kính | Ánh sáng | Cây có đủ sáng, lớn và ra hoa theo ý muốn |
| Ủ rơm chống rét | Nhiệt độ | Giữ ấm gốc cây non |
| Bón phân đúng lúc, đúng lượng | Chất dinh dưỡng | Cây đủ khoáng để lớn |
| Tưới nước hợp lí | Nước | Cây đủ nước, tránh úng |
Bỏ mô phân sinh đỉnh, chồi bên mọc ra ⇒ nhiều nhánh, nhiều quả. Hợp cây đậu, cà chua, chè.
Giữ cho cây cao thẳng, tập trung dinh dưỡng nuôi thân. Hợp cây lấy gỗ như bạch đàn, xoan.
Dạng bài
Chọn biện pháp cho cây trồng
- 1 Xác định mục đích: lấy quả, lá, hay lấy gỗ, sợi?
- 2 Hỏi cần tác động vào nhân tố nào (nhiệt độ, ánh sáng, nước, dinh dưỡng) hoặc chất kích thích, ức chế.
- 3 Chọn biện pháp: nhiều nhánh, nhiều quả thì bấm ngọn; thân cao thẳng thì tỉa cành và trồng dày khi còn non.
- 4 Kiểm tra: biện pháp có hợp với mục đích không, có dùng đúng liều chất hoá học không ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đừng bấm ngọn cây lấy gỗ: thân sẽ phân nhánh, gỗ ngắn và cong, mất giá trị.
Người trồng rừng để cây lấy gỗ mọc dày khi còn non, đến khi đạt chiều cao mong muốn thì tỉa bớt. Ý nghĩa là gì?
Hướng dẫn giải
Điều khiển bằng các chất bên trong (hormone nhân tạo)
| Mục đích | Loại chất | Ví dụ trong SGK |
|---|---|---|
| Cây ra rễ, ra hoa, tạo quả, cao thêm | Kích thích | Quất cảnh nhiều quả; đay dài ra |
| Kìm hãm nảy mầm, giữ hình dáng | Ức chế | Củ tỏi không nảy mầm khi bảo quản |
3 🐖 Ứng dụng trong chăn nuôi
Biện pháp chăn nuôi
| Biện pháp | Dựa vào | Lợi ích |
|---|---|---|
| Cho ăn uống đủ chất, theo giai đoạn | Chất dinh dưỡng | Vật nuôi lớn nhanh, khoẻ, ít bệnh |
| Chuồng hướng đông nam, chống nóng, chống rét | Nhiệt độ, ánh sáng | Mùa đông ấm, mùa hè mát |
| Vệ sinh chuồng, tiêm phòng đúng lịch | Giảm bệnh tật | Sinh trưởng thuận lợi |
| Trộn chất kích thích vào thức ăn | Chất kích thích sinh trưởng | Lớn nhanh, nếu dùng đúng quy định |
Dạng bài
Dùng chất kích thích sinh trưởng an toàn
- 1 Chỉ dùng chất có nguồn gốc rõ ràng và có trong danh mục cho phép của Bộ Nông nghiệp và Môi trường.
- 2 Tuân thủ liều lượng, thời điểm, đối tượng dùng.
- 3 Ngừng đủ thời gian cách li trước khi xuất bán.
- 4 Kiểm tra: sản phẩm không còn dư lượng gây hại cho người dùng ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Vật nuôi lạnh thì mất nhiều năng lượng giữ ấm, lớn chậm nếu không thêm thức ăn: chống rét cho chuồng cũng là chăm sinh trưởng.
Hộ nuôi heo ngừng chất kích thích sinh trưởng chỉ một ngày trước khi bán, trong khi quy định cách li dài hơn. Vấn đề gì?
Hướng dẫn giải
4 🦟 Phòng trừ sinh vật gây hại theo vòng đời
Chọn giai đoạn dễ tác động
| Sinh vật | Giai đoạn nên diệt | Cách làm |
|---|---|---|
| Muỗi | Trứng, ấu trùng (sống trong nước) | Loại bỏ vũng nước đọng, đậy kín dụng cụ chứa nước, diệt ấu trùng |
| Bướm, sâu ăn lá | Giai đoạn sâu non | Bắt, diệt sâu khi còn nhỏ, trước khi hoá nhộng |
Dạng bài
Chọn thời điểm phòng trừ
- 1 Vẽ vòng đời của sinh vật gây hại, gạch ra các giai đoạn.
- 2 Tìm giai đoạn tập trung, ít di chuyển, hoặc chưa sinh sản.
- 3 Chọn biện pháp cắt đứt giai đoạn đó.
- 4 Kiểm tra: diệt được sớm thì không kịp đẻ trứng, sinh con tiếp ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Muỗi ở trong nước là ấu trùng, không phải muỗi trưởng thành: phun diệt muỗi bay mà bỏ vũng nước đọng thì muỗi vẫn sinh ra tiếp.
Nên diệt bướm gây hại rau ở giai đoạn nào có lợi nhất: sâu non hay bướm bay đầy ruộng?
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Các nhân tố
- 1Nhận biết
Bốn nhân tố chủ yếu ảnh hưởng đến sinh trưởng, phát triển của sinh vật là:
- 2Thông hiểu
Với cá rô phi (giới hạn 5,6 đến 42 °C, thuận lợi 23 đến 37 °C), nhiệt độ cực thuận là:
- 3Thông hiểu
Nên cho trẻ nhỏ tắm nắng sáng sớm hoặc chiều muộn vì ánh sáng giúp cơ thể:
- 4Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Thiếu nước, sinh trưởng của sinh vật chậm hoặc ngừng, thậm chí chết.
b)Bón càng nhiều phân thì cây càng lớn nhanh.
c)Thiếu nitrogen làm sinh trưởng của cây bị ức chế.
- 5Thông hiểu
Bé 5 tuổi ăn ít thịt, cá, trứng, sữa, chậm lớn và hay ốm. Nhân tố nào chủ yếu bị thiếu?
- 6Vận dụng
Ao cá rô phi có nhiệt độ 20 °C. Nhận xét đúng là:
Trồng trọt
- 1Nhận biết
Chiếu sáng nhân tạo trong nhà kính là biện pháp điều khiển nhân tố:
- 2Thông hiểu
Ủ rơm quanh gốc cây non vào mùa lạnh nhằm:
- 3Thông hiểu
Bấm ngọn cây đậu, cà chua làm cây ra nhiều nhánh vì:
- 4Thông hiểu
Củ tỏi để lâu không nảy mầm được là nhờ dùng:
- 5Vận dụng
Trồng bạch đàn lấy gỗ nhưng người ta lại bấm ngọn. Hậu quả có thể là:
- 6Vận dụng
Người trồng rừng cho cây lấy gỗ mọc dày khi còn non, sau đó tỉa bớt khi cây đạt chiều cao mong muốn. Việc làm này giúp:
Chăn nuôi
- 1Nhận biết
Để vật nuôi sinh trưởng, phát triển tốt cần:
- 2Thông hiểu
Làm chuồng vật nuôi theo hướng đông nam là để:
- 3Thông hiểu
Khi dùng chất kích thích sinh trưởng cho vật nuôi lấy thịt, cần chú ý:
- 4Vận dụng
Mùa đông, chuồng heo thông gió lạnh, không che chắn thì heo chậm lớn dù ăn như thường. Nguyên nhân hợp lý là:
- 5Vận dụng
Một hộ nuôi bán gà sau vài ngày dùng chất kích thích, chưa đủ thời gian cách li. Hậu quả đáng lo nhất là:
Phòng trừ sinh vật gây hại
- 1Nhận biết
Để diệt muỗi hiệu quả, nên:
- 2Thông hiểu
Diệt sâu hại rau ở giai đoạn sâu non có lợi vì sâu non:
- 3Thông hiểu
Cắt đứt vòng đời sinh vật gây hại nghĩa là:
- 4Vận dụng
Người nông dân chỉ phun thuốc khi bướm đã bay đầy ruộng và thấy kém hiệu quả. Nguyên nhân chính là:
- 5Vận dụng
Nhà bạn có chum nước không nắp, thấy nhiều lăng quăng. Cách diệt muỗi tận gốc hợp lý nhất là:
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Đề cuối kỳ II hay hỏi bốn nhân tố ảnh hưởng, ví dụ ứng dụng trong trồng trọt, chăn nuôi và yêu cầu giải thích vì sao một biện pháp có hiệu quả.
- •Câu vận dụng thường là tình huống: diệt muỗi, diệt sâu hại ở giai đoạn nào, vì sao ủ rơm, vì sao tuân thủ thời gian cách li chất kích thích.
- •Là nền cho sinh sản và điều hoà sinh trưởng bằng hormone ở KHTN 8 và sinh thái, bảo vệ môi trường ở KHTN 9.
31. Sinh sản vô tính ở sinh vật