Sinh sản vô tính ở sinh vật
Nêu được sinh sản vô tính là gì, nhận ra các hình thức ở thực vật và động vật, chọn đúng cách nhân giống vô tính, và chỉ ra nhược điểm của nó.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 39
⚡ Nhớ nhanh
- 1Sinh sản vô tính: không có sự kết hợp giao tử đực và giao tử cái; cơ thể con tạo từ một phần cơ thể mẹ nên giống hệt mẹ.
- 2Thực vật: sinh sản sinh dưỡng bằng rễ (khoai lang), thân (dâu tây, gừng), lá (lá bỏng). Người nhân giống bằng giâm cành, chiết cành, ghép, nuôi cấy mô.
- 3Động vật: phân đôi (trùng roi), nảy chồi (thuỷ tức, san hô), phân mảnh (sao biển, giun dẹp), trinh sản (ong, rệp cây).
- 4Chiết cành: cho cành ra rễ ngay trên cây rồi mới cắt. Giâm cành: cắt cành rồi mới cắm xuống đất ẩm cho ra rễ.
- 5Ưu điểm: nhanh, nhiều, giữ đặc tính tốt của cây mẹ, cây sạch bệnh (nuôi cấy mô). ⚠️ Con giống hệt nhau nên kém thích nghi, một loại bệnh có thể hại cả vườn.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo củ khoai lang, đoạn dây có mắt, đoạn dây không mắt hay hạt vào chậu đất ẩm để xem cây con mọc có giống hệt mẹ không; sang tab động vật, kéo thanh thời gian xem trùng roi phân đôi, thuỷ tức nảy chồi, sao biển phân mảnh.
Kéo một phần cây mẹ vào chậu (hoặc chạm thẻ):
Kéo một phần của cây khoai lang mẹ (hoặc chạm thẻ) vào chậu đất ẩm.
Sinh sản vô tính: không có giao tử đực kết hợp giao tử cái, con tạo từ một phần cơ thể mẹ nên giống hệt mẹ.
Mô hình đơn giản hoá: "lá viền tím" là dấu hiệu để so con với mẹ; thời gian đã tua nhanh.
Kéo đoạn dây khoai lang có mắt vào chậu đất ẩm…
1 🧬 Sinh sản vô tính là gì?
Lớp 6 đã biết gì, lớp 7 thêm gì
- ✦Lớp 6 biết sinh vật lớn lên và sinh sản nhờ tế bào phân chia, nhưng chưa phân loại cách sinh sản.
- ✦Lớp 7 chia thành hai hình thức: vô tính (không kết hợp giao tử) và hữu tính (có kết hợp giao tử), rồi xét từng loại.
Ba dấu hiệu của sinh sản vô tính
| Dấu hiệu | Ở sinh sản vô tính |
|---|---|
| Giao tử đực và giao tử cái | Không kết hợp |
| Con sinh ra từ đâu | Từ một phần cơ thể mẹ, chỉ cần một cơ thể |
| Con so với mẹ | Mang các đặc điểm giống hệt cơ thể mẹ |
Dạng bài
Nhận ra sinh sản vô tính
- 1 Hỏi: cơ thể con có được tạo ra từ một phần cơ thể mẹ không (đoạn thân, mảnh vỡ, chồi…)?
- 2 Hỏi: có giao tử đực và giao tử cái kết hợp (thụ tinh) không?
- 3 Không thụ tinh, con mọc từ một phần cơ thể mẹ ⇒ vô tính. Có thụ tinh ⇒ hữu tính.
- 4 Kiểm tra: nếu cây con giống hệt cây mẹ thì rất có thể là vô tính, vì không có tổ hợp mới ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cứ thấy "sinh sản vô tính" là nghĩ chỉ có ở thực vật. Động vật cũng có (thuỷ tức, sao biển, ong) và cả vi khuẩn, nấm, trùng roi.
Cây dâu tây bò thân trên mặt đất, cứ cách một đoạn lại mọc rễ và lá thành cây con. Đó là hình thức sinh sản nào?
Hướng dẫn giải
2 🌿 Ở thực vật: sinh dưỡng và nhân giống
Sinh sản sinh dưỡng
- ✦Cơ thể mới mọc từ cơ quan sinh dưỡng của cây mẹ: rễ (khoai lang), thân (dâu tây bò, gừng, khoai tây), lá (cây lá bỏng).
- ✦Ngoài ra thực vật còn sinh sản vô tính bằng bào tử; trong đó sinh sản sinh dưỡng là chủ yếu.
Bốn cách người nhân giống vô tính
| Cách | Làm thế nào | Hay dùng cho |
|---|---|---|
| Giâm cành | Cắt đoạn cành có đủ mắt, chồi, cắm vào đất ẩm hoặc giá thể cho ra rễ | sắn, mía, hoa hồng, hoa cúc, dâu tằm |
| Chiết cành | Cho cành ra rễ ngay trên cây, rồi mới cắt đem trồng | hồng xiêm, cam, cây ăn quả lâu năm |
| Ghép (mắt, cành) | Gắn mắt hoặc cành của cây này lên gốc ghép cây khác | mít, bơ, xoài; cam với bưởi |
| Nuôi cấy tế bào, mô | Nuôi mẩu mô trong môi trường dinh dưỡng, vô trùng, thành cây con | phong lan, sâm ngọc linh, trầm hương |
Dạng bài
Chọn cách nhân giống
- 1 Xác định mục tiêu: nhân vài cây dễ làm, hay hàng loạt, hay cứu loài quý hiếm?
- 2 Cây dễ ra rễ từ cành ⇒ giâm cành. Cây khó ra rễ, cần cây mang quả sớm ⇒ chiết cành.
- 3 Muốn kết hợp ưu điểm của cành và gốc ⇒ ghép. Cần số lượng rất lớn, cây sạch bệnh hoặc cây quý ⇒ nuôi cấy mô.
- 4 Kiểm tra: cành giâm phải có đủ mắt, chồi thì mới mọc thành cây ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nhầm chiết với giâm: chiết cho cành ra rễ khi còn dính trên cây rồi mới cắt; giâm là cắt trước rồi mới cắm cho ra rễ.
Một nhà vườn muốn có thêm cây cam giống hệt cây cam ngọt đang có, ra quả sớm hơn trồng bằng hạt. Nên chọn cách nào?
Hướng dẫn giải
3 🪸 Ở động vật: phân đôi, nảy chồi, phân mảnh, trinh sản
Các hình thức sinh sản vô tính ở động vật
| Hình thức | Con được tạo ra thế nào | Ví dụ |
|---|---|---|
| Phân đôi | Cơ thể mẹ tách thành hai cơ thể con | trùng roi, trùng giày |
| Nảy chồi | "Chồi" mọc từ cơ thể mẹ, lớn dần rồi tách ra, hoặc vẫn dính thành tập đoàn | thuỷ tức; san hô |
| Phân mảnh | Mỗi mảnh nhỏ riêng biệt của cơ thể mẹ phát triển thành cơ thể mới hoàn chỉnh | giun dẹp, sao biển |
| Trinh sản | Trứng không thụ tinh phát triển thành cơ thể mới | rệp cây, ong, kiến, một số thằn lằn |
Dạng bài
Gọi tên hình thức sinh sản của động vật
- 1 Nhìn cơ thể con xuất phát từ đâu: một "chồi" trên thân, một mảnh vỡ, một nửa cơ thể, hay một quả trứng?
- 2 Chồi trên thân ⇒ nảy chồi. Mảnh vỡ mọc lại đủ cơ thể ⇒ phân mảnh. Tách đôi ⇒ phân đôi.
- 3 Từ một trứng không được thụ tinh ⇒ trinh sản.
- 4 Kiểm tra: cả bốn loại đều không có giao tử đực kết hợp với giao tử cái ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Phân mảnh không phải là bị thương rồi lành. Nó là mỗi mảnh của cơ thể mẹ phát triển thành một cơ thể mới hoàn chỉnh.
Ong chúa đẻ nhiều trứng. Trứng không được thụ tinh nở ra ong đực; trứng được thụ tinh nở ra ong thợ hoặc ong chúa. Ong đực được tạo ra bằng hình thức nào?
Hướng dẫn giải
4 ⚖️ Vai trò và hạn chế
Giữ được tính trạng tốt; nhân nhanh, giá thành hạ; tạo giống cây sạch bệnh; khôi phục các giống quý đang có nguy cơ tuyệt chủng.
Con giống hệt nhau, không có đa dạng nên kém thích nghi khi môi trường đổi; một loại bệnh hợp với dòng ấy có thể làm hại cả vườn.
Dạng bài
Giải thích vì sao vườn bị hại hàng loạt
- 1 Xem cây trong vườn được nhân giống bằng cách nào: vô tính hay gieo hạt?
- 2 Nếu vô tính ⇒ các cây giống hệt nhau về đặc điểm.
- 3 Cây nào cũng có cùng điểm yếu trước loại sâu bệnh ấy.
- 4 Kiểm tra: vườn gieo bằng hạt thì mỗi cây khác nhau một chút nên thường vẫn còn cây chống chịu ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nghĩ nuôi cấy mô làm cây yếu đi. Cây vẫn khoẻ; vấn đề là thiếu đa dạng, không phải cây yếu.
Một vườn chuối trồng toàn cây nuôi cấy mô từ một cây mẹ bị nấm quét sạch. Vì sao thiệt hại nặng đến vậy?
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Sinh sản vô tính là gì
- 1Nhận biết
Sinh sản vô tính là hình thức sinh sản:
- 2Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Sinh sản vô tính chỉ cần một cơ thể mẹ.
b)Cây con từ giâm cành khác cây mẹ về đặc điểm.
c)Vi khuẩn, nấm cũng có sinh sản vô tính.
- 3Thông hiểu
Điểm khác cơ bản giữa sinh sản vô tính và hữu tính là:
- 4Thông hiểu
Cây con mọc từ một đoạn rễ củ của cây khoai lang là sinh sản:
- 5Vận dụng
Một người trồng năm cây cam bằng cành chiết lấy từ cùng một cây cam ngọt. Vài năm sau, quả của năm cây này sẽ:
Thực vật: sinh dưỡng và nhân giống
- 1Nhận biết
Cây lá bỏng mọc cây con từ mép lá là sinh sản sinh dưỡng bằng:
- 2Nhận biết
Phương pháp làm cho cành ra rễ ngay trên cây, rồi mới cắt đem trồng gọi là:
- 3Thông hiểu
Xếp các bước giâm cành theo đúng thứ tự:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 4Thông hiểu
Vì sao đoạn cành giâm phải có đủ mắt, chồi?
- 5Vận dụng
Một cây phong lan quý chỉ còn vài cây trong tự nhiên, cần có thật nhiều cây con sạch bệnh, đồng đều. Cách hiệu quả nhất là:
- 6Vận dụng
Muốn có cây hoa quỳnh mang cành của một giống hoa mới trên gốc thanh long khoẻ, ta dùng:
Động vật: các hình thức vô tính
- 1Nhận biết
Thuỷ tức mọc "chồi" trên thân rồi chồi tách ra thành cá thể mới. Đó là:
- 2Thông hiểu
Sao biển bị cắt thành hai mảnh, mỗi mảnh dần thành một con sao biển mới. Hình thức này là:
- 3Thông hiểu
Trinh sản khác phân mảnh ở chỗ:
- 4Vận dụng
Ong đực nở ra từ trứng ong chúa đẻ ra mà không được thụ tinh. Vậy ong đực được tạo ra bằng:
- 5Vận dụng
Người ta cắt một con giun dẹp thành ba đoạn và thấy ba con giun dẹp mới. Chọn nhận xét ĐÚNG:
Vai trò và hạn chế
- 1Nhận biết
Ưu điểm của sinh sản vô tính là:
- 2Thông hiểu
Hạn chế lớn của sinh sản vô tính là:
- 3Thông hiểu
Vì sao nuôi cấy mô tạo được giống cây sạch bệnh, đồng đều?
- 4Vận dụng
Một vườn quýt trồng hoàn toàn bằng cành chiết từ một cây mẹ. Có một đợt nấm bệnh mới, cả vườn héo gần hết. Điều này cho thấy:
- 5Vận dụng
Một trại giống muốn vừa nhân nhanh giống bưởi ngon, vừa giảm rủi ro mất hết khi có dịch. Cách hợp lý nhất là:
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Đề giữa/cuối kỳ II hay hỏi khái niệm sinh sản vô tính, phân biệt giâm – chiết – ghép – nuôi cấy mô và nhận ra hình thức (nảy chồi, phân mảnh, trinh sản) từ mô tả.
- •Câu vận dụng thường là tình huống một vườn cây hoặc loài vật: chọn cách nhân giống hoặc giải thích vì sao con giống mẹ, vì sao dễ chết hàng loạt.
- •Là nền để so sánh với sinh sản hữu tính ngay chủ điểm sau, và cho di truyền, biến dị, chọn giống ở KHTN 9.
32. Sinh sản hữu tính ở sinh vật