Khoa học tự nhiên lớp 7
Chủ điểm 15 · ⚗️ Hoá học

Nguyên tố hoá học

Nhận ra các nguyên tử thuộc cùng một nguyên tố từ số proton, và viết đúng kí hiệu, tên của 20 nguyên tố đầu tiên.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 3

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Nguyên tố hoá học là tập hợp các nguyên tử có cùng số proton trong hạt nhân.
  • 2Số proton chính là số hiệu nguyên tử (Z); mỗi nguyên tố có một số hiệu riêng. Hiện đã biết 118 nguyên tố.
  • 3Cùng nguyên tố vẫn có thể khác số neutron (oxygen có 8, 9 hoặc 10 neutron), nên khác khối lượng.
  • 4Kí hiệu hoá học: một hoặc hai chữ cái, chữ đầu in hoa, chữ sau viết thường (H, O, Li, Na, Ca).
  • 5Na (natrium) và K (kalium) lấy từ tên Latin, không từ tên IUPAC.
  • 6⚠️ Số proton quyết định nguyên tố, không phải khối lượng hay số neutron.

👀 Nhìn là hiểu

Kéo thẻ nguyên tử (p, n) vào ô nguyên tố theo số proton, rồi ghép kí hiệu Na, K, Cl… với tên và bỏ kí hiệu viết sai vào ô riêng.

Số nhỏ góc phải ô là khối lượng ghi trong Bảng 3.1 SGK (amu). Chlorine ghi 35,5 vì trong tự nhiên lẫn nguyên tử 35 amu và 37 amu — cả hai đều là chlorine.

1 🧬 Nguyên tố hoá học là gì

Lớp 6 đã biết gì, lớp 7 thêm gì

  • ✦Lớp 6 biết chất và vật thể, biết có chất nguyên chất, hỗn hợp; chưa nói chất nguyên chất được làm từ loại hạt nào.
  • ✦Lớp 7 (sau bài Nguyên tử) thêm: các nguyên tử cùng số proton thuộc một nguyên tố hoá học, và mỗi nguyên tố có tên + kí hiệu dùng chung cả thế giới.
🧱 Nguyên tố

Một loại nguyên tử, xác định bởi số proton. Là khái niệm chung, không cầm được.

🥇 Chất nguyên chất

Thứ ta cầm được, vd mẫu vàng chỉ chứa nguyên tử vàng (mỗi nguyên tử 79 proton), mẫu chì (82 proton).

Dạng bài

Xếp các nguyên tử vào cùng một nguyên tố

  1. 1 Ghi mỗi nguyên tử bằng cặp (p, n): số proton, số neutron.
  2. 2 Nhìn số proton (số đầu): bằng nhau ⇒ cùng nguyên tố.
  3. 3 Bỏ qua số neutron khi xếp nhóm; nó chỉ làm khối lượng khác nhau.
  4. 4 Kiểm tra: mỗi ô có một số proton duy nhất, hai ô không trùng số proton ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy hai nguyên tử khác khối lượng liền cho là hai nguyên tố khác nhau. Khối lượng khác có thể chỉ do số neutron khác.

🃏
Làm mẫu

Ba nguyên tử X (12, 12), Y (12, 14), Z (11, 12). Nguyên tử nào cùng nguyên tố? Khối lượng gần đúng mỗi nguyên tử?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 🔤 Tên gọi và kí hiệu

Quy tắc viết kí hiệu hoá học

  • ✦Gồm một hoặc hai chữ cái có trong tên gọi nguyên tố.
  • ✦Chữ cái đầu in hoa, chữ cái sau (nếu có) viết thường: H, O, Li, Mg.
  • ✦Một số kí hiệu lấy từ tên Latin: sodium (natrium) là Na, potassium (kalium) là K.

Bảng 3.1 SGK, phần 1: nguyên tố số 1 đến 10

ZTênKí hiệuKhối lượng (amu)
1hydrogenH1
2heliumHe4
3lithiumLi7
4berylliumBe9
5boronB11
6carbonC12
7nitrogenN14
8oxygenO16
9fluorineF19
10neonNe20

Bảng 3.1 SGK, phần 2: nguyên tố số 11 đến 20

ZTênKí hiệuKhối lượng (amu)
11sodium (natri)Na23
12magnesiumMg24
13aluminium (nhôm)Al27
14siliconSi28
15phosphorusP31
16sulfur (lưu huỳnh)S32
17chlorineCl35,5
18argonAr40
19potassium (kali)K39
20calciumCa40

Dạng bài

Viết kí hiệu từ tên nguyên tố

  1. 1 Tìm tên (hoặc Z) trong bảng 20 nguyên tố.
  2. 2 Đọc kí hiệu ở cột bên cạnh; không đoán theo tên tiếng Việt.
  3. 3 Kiểm tra quy tắc hoa – thường: chữ đầu in hoa, chữ sau viết thường.
  4. 4 Kiểm tra: kí hiệu khớp với số hiệu Z trong bảng ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Đoán kí hiệu potassium là "Po" hay sodium là "So" theo tên IUPAC. Hai nguyên tố này dùng tên Latin: K và Na.

🔤
Làm mẫu

Viết kí hiệu của: calcium, chlorine, sodium, aluminium, potassium.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

3 🧍 Nguyên tố trong cơ thể người

Biểu đồ SGK: thành phần nguyên tố trong cơ thể

Nguyên tốKí hiệuPhần trăm
OxygenO65 %
CarbonC18,5 %
HydrogenH9,5 %
NitrogenN3 %
Các nguyên tố khác (Ca, P, K, S, Na, Cl, Mg…)khoảng 4 %

Dạng bài

Đọc biểu đồ thành phần

  1. 1 Đọc tên và phần trăm từng phần của biểu đồ.
  2. 2 Cộng các phần cần gộp, nhớ tổng toàn bộ là 100 %.
  3. 3 Muốn ra khối lượng: nhân phần trăm với khối lượng cơ thể.
  4. 4 Kiểm tra: các phần cộng lại ra 100 % ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng nguyên tố có lượng rất nhỏ thì không cần thiết. Sắt (Fe) hay iodine (I) chiếm rất ít nhưng cơ thể vẫn cần (iodine: mỗi ngày khoảng 0,15 mg cho tuyến giáp).

🧍
Làm mẫu

Bốn nguyên tố O, C, H, N chiếm bao nhiêu phần trăm khối lượng cơ thể? Với bạn nặng 40 kg, oxygen và hydrogen nặng bao nhiêu?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

4 🧪 Thực hành: quan sát gì, thấy gì

Xếp thẻ (p, n) theo nguyên tố (SGK)

  • ✦Làm 12 thẻ ghi (p, n): (1, 0), (1, 1), (1, 2), (6, 6), (6, 8), (7, 7), (8, 8), (8, 9), (8, 10), (20, 20), (19, 20), (19, 21).
  • ✦Xếp các thẻ cùng số p vào một ô vuông. Thấy: 3 thẻ đầu vào ô hydrogen, (6, 6) và (6, 8) vào ô carbon, (7, 7) vào ô nitrogen, ba thẻ (8, ·) vào ô oxygen, (20, 20) vào ô calcium, (19, 20) và (19, 21) vào ô potassium.
  • ✦Số ô vuông = số nguyên tố khác nhau (ở bộ này là 6).
  • ✦⚠️ Lỗi hay gặp: xếp theo số n hoặc theo tổng p + n. Phải nhìn số p.

Tìm nguyên tố quanh ta

  • ✦Đọc nhãn hộp sữa, thuốc, đồ uống: tìm tên nguyên tố (calcium, iron, potassium…).
  • ✦Ghi kí hiệu của từng nguyên tố (Ca, Fe, K). Dây đồng hay đồ dùng kim loại: mỗi vật là chất, tạo từ nguyên tố tương ứng.
  • ✦⚠️ Chỉ đọc nhãn, không thử nếm hay thử hoá chất lạ tại nhà.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

🧬

Nguyên tố là gì

  1. 1
    Nhận biết

    Nguyên tố hoá học là tập hợp những nguyên tử có cùng:

  2. 2
    Thông hiểu

    Số hiệu nguyên tử của oxygen là 8. Hạt nhân nguyên tử oxygen có:

  3. 3
    Thông hiểu

    Trong tự nhiên, nguyên tử có 1 proton có thể có 0, 1 hoặc 2 neutron. Chúng đều thuộc nguyên tố hydrogen vì:

  4. 4
    Thông hiểu

    Đúng hay sai?

    a)Hai nguyên tử cùng số neutron thì cùng một nguyên tố.

    b)Mỗi nguyên tố hoá học chỉ có một số hiệu nguyên tử.

    c)Hiện đã biết 118 nguyên tố hoá học.

  5. 5
    Vận dụng

    Sáu thẻ (p, n): A (6, 6), B (6, 8), C (7, 7), D (8, 8), E (7, 8), F (8, 10). Xếp được bao nhiêu ô nguyên tố?

  6. 6
    Vận dụng

    Nguyên tử Y (19p, 20n) và T (20p, 20n) có khối lượng 39 và 40 amu, gần bằng nhau. Chúng:

🔤

Tên gọi và kí hiệu

  1. 1
    Nhận biết

    Kí hiệu hoá học của carbon là:

  2. 2
    Thông hiểu

    Kí hiệu nào viết ĐÚNG quy tắc?

  3. 3
    Thông hiểu

    Na là kí hiệu của nguyên tố:

  4. 4
    Thông hiểu

    Vì sao kí hiệu của potassium (kali) là K chứ không phải Po?

  5. 5
    Thông hiểu

    Xếp theo số hiệu nguyên tử Z tăng dần:

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  6. 6
    Thông hiểu

    Nguyên tố có số hiệu nguyên tử Z = 17 có kí hiệu là:

  7. 7
    Vận dụng

    Trong các kí hiệu sau có bao nhiêu kí hiệu viết ĐÚNG: Ca, NA, mg, Al, CL, K?

🧍

Nguyên tố trong cơ thể người

  1. 1
    Nhận biết

    Theo biểu đồ SGK, nguyên tố chiếm nhiều nhất trong cơ thể người là:

  2. 2
    Thông hiểu

    Sắt (Fe) chỉ chiếm lượng rất nhỏ trong cơ thể. Nhận định đúng là:

  3. 3
    Thông hiểu Bốn nguyên tố O, C, H, N chiếm % khối lượng cơ thể người.
  4. 4
    Vận dụng Bạn nặng 40 kg. Khối lượng oxygen và hydrogen trong cơ thể bạn khoảng kg.
🧪

Thực hành

  1. 1
    Nhận biết

    Khi xếp thẻ (p, n) vào ô nguyên tố, ta xếp các thẻ cùng:

  2. 2
    Thông hiểu

    Nhãn ghi calcium, phosphorus, kali. Kí hiệu hoá học tương ứng là:

  3. 3
    Vận dụng

    Một bạn xếp thẻ (7, 8) chung ô với thẻ (8, 8) vì cùng 8 neutron. Sửa thế nào?

🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?

  • •Kiểm tra giữa và cuối kỳ hay hỏi định nghĩa nguyên tố, xếp các nguyên tử cùng nguyên tố từ số proton và viết kí hiệu các nguyên tố trong bảng 20 nguyên tố đầu.
  • •Câu vận dụng thường là bảng các nguyên tử (p, n) rồi hỏi bao nhiêu nguyên tố, nguyên tử nào cùng nguyên tố, hoặc bắt lỗi viết kí hiệu hoa – thường.
  • •Là nền cho bảng tuần hoàn, phân tử, công thức hoá học ở KHTN 7 và cho đồng vị, cấu hình electron ở KHTN 8–9.
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
16. Sơ lược về bảng tuần hoàn các nguyên tố hoá học