Nguyên tố hoá học
Nhận ra các nguyên tử thuộc cùng một nguyên tố từ số proton, và viết đúng kí hiệu, tên của 20 nguyên tố đầu tiên.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 3
⚡ Nhớ nhanh
- 1Nguyên tố hoá học là tập hợp các nguyên tử có cùng số proton trong hạt nhân.
- 2Số proton chính là số hiệu nguyên tử (Z); mỗi nguyên tố có một số hiệu riêng. Hiện đã biết 118 nguyên tố.
- 3Cùng nguyên tố vẫn có thể khác số neutron (oxygen có 8, 9 hoặc 10 neutron), nên khác khối lượng.
- 4Kí hiệu hoá học: một hoặc hai chữ cái, chữ đầu in hoa, chữ sau viết thường (H, O, Li, Na, Ca).
- 5Na (natrium) và K (kalium) lấy từ tên Latin, không từ tên IUPAC.
- 6⚠️ Số proton quyết định nguyên tố, không phải khối lượng hay số neutron.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo thẻ nguyên tử (p, n) vào ô nguyên tố theo số proton, rồi ghép kí hiệu Na, K, Cl… với tên và bỏ kí hiệu viết sai vào ô riêng.
C
carbon
N
nitrogen
O
oxygen
Kéo mỗi thẻ (p, n) vào ô nguyên tố của nó.
Kéo mỗi thẻ (p, n) vào ô nguyên tố của nó. (Kéo, hoặc chạm thẻ rồi chạm ô.) Chấm đỏ = proton, chấm xám = neutron.
Số nhỏ góc phải ô là khối lượng ghi trong Bảng 3.1 SGK (amu). Chlorine ghi 35,5 vì trong tự nhiên lẫn nguyên tử 35 amu và 37 amu — cả hai đều là chlorine.
1 🧬 Nguyên tố hoá học là gì
Lớp 6 đã biết gì, lớp 7 thêm gì
- ✦Lớp 6 biết chất và vật thể, biết có chất nguyên chất, hỗn hợp; chưa nói chất nguyên chất được làm từ loại hạt nào.
- ✦Lớp 7 (sau bài Nguyên tử) thêm: các nguyên tử cùng số proton thuộc một nguyên tố hoá học, và mỗi nguyên tố có tên + kí hiệu dùng chung cả thế giới.
Một loại nguyên tử, xác định bởi số proton. Là khái niệm chung, không cầm được.
Thứ ta cầm được, vd mẫu vàng chỉ chứa nguyên tử vàng (mỗi nguyên tử 79 proton), mẫu chì (82 proton).
Dạng bài
Xếp các nguyên tử vào cùng một nguyên tố
- 1 Ghi mỗi nguyên tử bằng cặp (p, n): số proton, số neutron.
- 2 Nhìn số proton (số đầu): bằng nhau ⇒ cùng nguyên tố.
- 3 Bỏ qua số neutron khi xếp nhóm; nó chỉ làm khối lượng khác nhau.
- 4 Kiểm tra: mỗi ô có một số proton duy nhất, hai ô không trùng số proton ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy hai nguyên tử khác khối lượng liền cho là hai nguyên tố khác nhau. Khối lượng khác có thể chỉ do số neutron khác.
Ba nguyên tử X (12, 12), Y (12, 14), Z (11, 12). Nguyên tử nào cùng nguyên tố? Khối lượng gần đúng mỗi nguyên tử?
Hướng dẫn giải
2 🔤 Tên gọi và kí hiệu
Quy tắc viết kí hiệu hoá học
- ✦Gồm một hoặc hai chữ cái có trong tên gọi nguyên tố.
- ✦Chữ cái đầu in hoa, chữ cái sau (nếu có) viết thường: H, O, Li, Mg.
- ✦Một số kí hiệu lấy từ tên Latin: sodium (natrium) là Na, potassium (kalium) là K.
Bảng 3.1 SGK, phần 1: nguyên tố số 1 đến 10
| Z | Tên | Kí hiệu | Khối lượng (amu) |
|---|---|---|---|
| 1 | hydrogen | H | 1 |
| 2 | helium | He | 4 |
| 3 | lithium | Li | 7 |
| 4 | beryllium | Be | 9 |
| 5 | boron | B | 11 |
| 6 | carbon | C | 12 |
| 7 | nitrogen | N | 14 |
| 8 | oxygen | O | 16 |
| 9 | fluorine | F | 19 |
| 10 | neon | Ne | 20 |
Bảng 3.1 SGK, phần 2: nguyên tố số 11 đến 20
| Z | Tên | Kí hiệu | Khối lượng (amu) |
|---|---|---|---|
| 11 | sodium (natri) | Na | 23 |
| 12 | magnesium | Mg | 24 |
| 13 | aluminium (nhôm) | Al | 27 |
| 14 | silicon | Si | 28 |
| 15 | phosphorus | P | 31 |
| 16 | sulfur (lưu huỳnh) | S | 32 |
| 17 | chlorine | Cl | 35,5 |
| 18 | argon | Ar | 40 |
| 19 | potassium (kali) | K | 39 |
| 20 | calcium | Ca | 40 |
Dạng bài
Viết kí hiệu từ tên nguyên tố
- 1 Tìm tên (hoặc Z) trong bảng 20 nguyên tố.
- 2 Đọc kí hiệu ở cột bên cạnh; không đoán theo tên tiếng Việt.
- 3 Kiểm tra quy tắc hoa – thường: chữ đầu in hoa, chữ sau viết thường.
- 4 Kiểm tra: kí hiệu khớp với số hiệu Z trong bảng ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đoán kí hiệu potassium là "Po" hay sodium là "So" theo tên IUPAC. Hai nguyên tố này dùng tên Latin: K và Na.
Viết kí hiệu của: calcium, chlorine, sodium, aluminium, potassium.
Hướng dẫn giải
3 🧍 Nguyên tố trong cơ thể người
Biểu đồ SGK: thành phần nguyên tố trong cơ thể
| Nguyên tố | Kí hiệu | Phần trăm |
|---|---|---|
| Oxygen | O | 65 % |
| Carbon | C | 18,5 % |
| Hydrogen | H | 9,5 % |
| Nitrogen | N | 3 % |
| Các nguyên tố khác (Ca, P, K, S, Na, Cl, Mg…) | khoảng 4 % |
Dạng bài
Đọc biểu đồ thành phần
- 1 Đọc tên và phần trăm từng phần của biểu đồ.
- 2 Cộng các phần cần gộp, nhớ tổng toàn bộ là 100 %.
- 3 Muốn ra khối lượng: nhân phần trăm với khối lượng cơ thể.
- 4 Kiểm tra: các phần cộng lại ra 100 % ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng nguyên tố có lượng rất nhỏ thì không cần thiết. Sắt (Fe) hay iodine (I) chiếm rất ít nhưng cơ thể vẫn cần (iodine: mỗi ngày khoảng 0,15 mg cho tuyến giáp).
Bốn nguyên tố O, C, H, N chiếm bao nhiêu phần trăm khối lượng cơ thể? Với bạn nặng 40 kg, oxygen và hydrogen nặng bao nhiêu?
Hướng dẫn giải
4 🧪 Thực hành: quan sát gì, thấy gì
Xếp thẻ (p, n) theo nguyên tố (SGK)
- ✦Làm 12 thẻ ghi (p, n): (1, 0), (1, 1), (1, 2), (6, 6), (6, 8), (7, 7), (8, 8), (8, 9), (8, 10), (20, 20), (19, 20), (19, 21).
- ✦Xếp các thẻ cùng số p vào một ô vuông. Thấy: 3 thẻ đầu vào ô hydrogen, (6, 6) và (6, 8) vào ô carbon, (7, 7) vào ô nitrogen, ba thẻ (8, ·) vào ô oxygen, (20, 20) vào ô calcium, (19, 20) và (19, 21) vào ô potassium.
- ✦Số ô vuông = số nguyên tố khác nhau (ở bộ này là 6).
- ✦⚠️ Lỗi hay gặp: xếp theo số n hoặc theo tổng p + n. Phải nhìn số p.
Tìm nguyên tố quanh ta
- ✦Đọc nhãn hộp sữa, thuốc, đồ uống: tìm tên nguyên tố (calcium, iron, potassium…).
- ✦Ghi kí hiệu của từng nguyên tố (Ca, Fe, K). Dây đồng hay đồ dùng kim loại: mỗi vật là chất, tạo từ nguyên tố tương ứng.
- ✦⚠️ Chỉ đọc nhãn, không thử nếm hay thử hoá chất lạ tại nhà.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Nguyên tố là gì
- 1Nhận biết
Nguyên tố hoá học là tập hợp những nguyên tử có cùng:
- 2Thông hiểu
Số hiệu nguyên tử của oxygen là 8. Hạt nhân nguyên tử oxygen có:
- 3Thông hiểu
Trong tự nhiên, nguyên tử có 1 proton có thể có 0, 1 hoặc 2 neutron. Chúng đều thuộc nguyên tố hydrogen vì:
- 4Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Hai nguyên tử cùng số neutron thì cùng một nguyên tố.
b)Mỗi nguyên tố hoá học chỉ có một số hiệu nguyên tử.
c)Hiện đã biết 118 nguyên tố hoá học.
- 5Vận dụng
Sáu thẻ (p, n): A (6, 6), B (6, 8), C (7, 7), D (8, 8), E (7, 8), F (8, 10). Xếp được bao nhiêu ô nguyên tố?
- 6Vận dụng
Nguyên tử Y (19p, 20n) và T (20p, 20n) có khối lượng 39 và 40 amu, gần bằng nhau. Chúng:
Tên gọi và kí hiệu
- 1Nhận biết
Kí hiệu hoá học của carbon là:
- 2Thông hiểu
Kí hiệu nào viết ĐÚNG quy tắc?
- 3Thông hiểu
Na là kí hiệu của nguyên tố:
- 4Thông hiểu
Vì sao kí hiệu của potassium (kali) là K chứ không phải Po?
- 5Thông hiểu
Xếp theo số hiệu nguyên tử Z tăng dần:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 6Thông hiểu
Nguyên tố có số hiệu nguyên tử Z = 17 có kí hiệu là:
- 7Vận dụng
Trong các kí hiệu sau có bao nhiêu kí hiệu viết ĐÚNG: Ca, NA, mg, Al, CL, K?
Nguyên tố trong cơ thể người
- 1Nhận biết
Theo biểu đồ SGK, nguyên tố chiếm nhiều nhất trong cơ thể người là:
- 2Thông hiểu
Sắt (Fe) chỉ chiếm lượng rất nhỏ trong cơ thể. Nhận định đúng là:
- 3Thông hiểu Bốn nguyên tố O, C, H, N chiếm % khối lượng cơ thể người.
- 4Vận dụng Bạn nặng 40 kg. Khối lượng oxygen và hydrogen trong cơ thể bạn khoảng kg.
Thực hành
- 1Nhận biết
Khi xếp thẻ (p, n) vào ô nguyên tố, ta xếp các thẻ cùng:
- 2Thông hiểu
Nhãn ghi calcium, phosphorus, kali. Kí hiệu hoá học tương ứng là:
- 3Vận dụng
Một bạn xếp thẻ (7, 8) chung ô với thẻ (8, 8) vì cùng 8 neutron. Sửa thế nào?
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra giữa và cuối kỳ hay hỏi định nghĩa nguyên tố, xếp các nguyên tử cùng nguyên tố từ số proton và viết kí hiệu các nguyên tố trong bảng 20 nguyên tố đầu.
- •Câu vận dụng thường là bảng các nguyên tử (p, n) rồi hỏi bao nhiêu nguyên tố, nguyên tử nào cùng nguyên tố, hoặc bắt lỗi viết kí hiệu hoa – thường.
- •Là nền cho bảng tuần hoàn, phân tử, công thức hoá học ở KHTN 7 và cho đồng vị, cấu hình electron ở KHTN 8–9.
16. Sơ lược về bảng tuần hoàn các nguyên tố hoá học