Nguyên tử
Mô tả cấu tạo nguyên tử, từ số proton suy ra số electron và cách xếp lớp, và tính khối lượng gần đúng của nguyên tử theo amu.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 2
⚡ Nhớ nhanh
- 1Nguyên tử gồm hạt nhân (proton +1, neutron 0) và vỏ (electron −1) xếp thành từng lớp.
- 2Nguyên tử trung hoà về điện: số proton = số electron.
- 3Electron xếp từ trong ra ngoài: lớp thứ nhất tối đa 2, lớp thứ hai tối đa 8; lớp ngoài cùng quyết định tính chất hoá học.
- 4Khối lượng đo bằng amu: proton ≈ neutron ≈ 1 amu, electron ≈ 0,00055 amu ⇒ khối lượng nguyên tử ≈ số proton + số neutron.
- 5⚠️ Chỉ proton và electron luôn bằng nhau; số neutron có thể khác, và hạt nhân nhỏ xíu nhưng chứa gần hết khối lượng.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo proton, neutron vào hạt nhân và electron vào đúng vòng (lớp 1 tối đa 2, lớp 2 tối đa 8) để dựng nguyên tử; tên nguyên tố, điện tích và khối lượng (amu) đổi theo.
Kéo proton, neutron vào giữa; electron vào các vòng.
Kéo hạt vào hình (hoặc chạm để thêm): proton, neutron vào hạt nhân; electron vào đúng vòng.
Nguyên tố
—
Khối lượng
≈ 0 amu
Xếp lớp
—
Chưa có proton
Hạt nhân chưa có proton thì chưa là nguyên tử của nguyên tố nào. Kéo proton (+) vào giữa.
Thử thách: dựng nguyên tử (0/5)
Mô hình đơn giản hoá: electron không chạy trên vòng tròn thật; hạt nhân thật chỉ bằng khoảng một phần mười nghìn nguyên tử, ở đây vẽ to để thấy hạt. Lớp 1 tối đa 2, lớp 2 tối đa 8, lớp 3 (với 20 nguyên tố đầu) tối đa 8.
1 ⚛️ Cấu tạo: hạt nhân và vỏ
Lớp 6 đã biết gì, lớp 7 thêm gì
- ✦Lớp 6 biết mọi vật thể do chất tạo nên và chất có thể ở ba thể; chưa hỏi chất được làm từ gì ở mức nhỏ nhất.
- ✦Lớp 7 thêm: chất tạo từ những hạt vô cùng nhỏ gọi là nguyên tử, và nguyên tử còn cấu tạo bên trong gồm ba loại hạt.
Ba loại hạt trong nguyên tử
| Hạt | Ở đâu | Điện tích | Khối lượng |
|---|---|---|---|
| Proton (p) | Hạt nhân | +1 | ≈ 1 amu |
| Neutron (n) | Hạt nhân | 0 (không mang điện) | ≈ 1 amu |
| Electron (e) | Lớp vỏ | −1 | ≈ 0,00055 amu |
Mô hình của Rutherford – Bohr
- ✦Rơ-dơ-pho: nguyên tử có cấu tạo rỗng, hạt nhân ở tâm mang điện dương, electron mang điện âm chuyển động xung quanh như hành tinh quanh Mặt Trời.
- ✦Bo hoàn thiện: electron chuyển động theo từng lớp. Lớp trong cùng chứa tối đa 2 electron và bị hạt nhân hút mạnh nhất.
- ✦Nguyên tử cực nhỏ, cỡ một phần mười tỉ mét (10⁻¹⁰ m); hạt nhân chỉ bằng khoảng một phần mười nghìn kích thước nguyên tử.
Dạng bài
Điền các con số của một nguyên tử
- 1 Đọc số proton (số đơn vị điện tích hạt nhân Z).
- 2 Nguyên tử trung hoà: số electron = số proton.
- 3 Số neutron lấy từ đề bài (không suy ra được từ số proton).
- 4 Kiểm tra: tổng điện tích = (+số proton) + (−số electron) = 0 ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nghĩ neutron cũng phải bằng proton. Chỉ proton và electron luôn bằng nhau; số neutron thường khác (sodium có 11 proton nhưng 12 neutron).
Nguyên tử nitrogen có 7 proton và 7 neutron. Cho biết số electron, điện tích hạt nhân và tổng điện tích của nguyên tử.
Hướng dẫn giải
2 🧅 Xếp electron vào các lớp
Luật xếp lớp (lớp 7)
- ✦Xếp từ trong ra ngoài: đầy lớp trong rồi mới sang lớp tiếp theo.
- ✦Lớp thứ nhất tối đa 2 electron, lớp thứ hai tối đa 8, lớp thứ ba (với các nguyên tử đầu bảng) tối đa 8.
- ✦Các electron ở lớp ngoài cùng quyết định tính chất hoá học của nguyên tử.
Dạng bài
Xếp electron thành lớp
- 1 Lấy tổng số electron (bằng số proton).
- 2 Lớp 1: điền tối đa 2, trừ đi.
- 3 Lớp 2: điền tối đa 8, trừ tiếp; số còn lại xếp ra lớp 3.
- 4 Kiểm tra: cộng các lớp lại bằng tổng electron, mỗi lớp trong đúng quy định ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Viết 8 – 2 hoặc để 8 electron ở lớp thứ nhất. Lớp thứ nhất chỉ chứa tối đa 2; neon (10 electron) là 2 – 8.
Vẽ cách xếp electron của nguyên tử magnesium (12 proton). Lớp ngoài cùng có mấy electron?
Hướng dẫn giải
Vài nguyên tử đầu bảng
| Nguyên tử | Số electron | Xếp lớp |
|---|---|---|
| Carbon | 6 | 2 – 4 |
| Oxygen | 8 | 2 – 6 |
| Neon | 10 | 2 – 8 |
| Chlorine | 17 | 2 – 8 – 7 |
3 ⚖️ Khối lượng nguyên tử (amu)
Cần nhớ
- ✦Dùng đơn vị amu (đơn vị khối lượng nguyên tử); 1 amu bằng một phần mười hai khối lượng một nguyên tử carbon.
- ✦Một proton ≈ một neutron ≈ 1 amu; một electron chỉ ≈ 0,00055 amu.
- ✦Khối lượng electron quá nhỏ ⇒ khối lượng nguyên tử ≈ khối lượng hạt nhân = số proton + số neutron.
Dạng bài
Tính khối lượng gần đúng của nguyên tử
- 1 Xác định số proton và số neutron.
- 2 Cộng lại: m ≈ số proton + số neutron (đơn vị amu).
- 3 Không cộng electron (rất nhẹ); nếu hỏi riêng electron thì nhân số electron với 0,00055.
- 4 Kiểm tra: kết quả là một số lớn hơn số proton (trừ hydrogen không có neutron) ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cộng cả electron vào khối lượng rồi làm tròn thành một hạt nữa. 13 electron chỉ nặng khoảng 0,007 amu, không đủ làm đổi kết quả.
So sánh nhôm (13 proton, 14 neutron) và đồng (29 proton, 36 neutron): nguyên tử nào nặng hơn và nặng hơn bao nhiêu amu?
Hướng dẫn giải
4 🧪 Thực hành: làm mô hình nguyên tử carbon
Làm theo SGK (không cần hoá chất)
- ✦Gắn viên bi nhựa đỏ vào bìa carton làm hạt nhân. Cắt hai vòng giấy vàng có bán kính khác nhau, dán quanh hạt nhân, tâm trùng viên bi đỏ.
- ✦Vòng vàng là lớp electron; gắn bi xanh lên vòng: 2 bi ở vòng trong, 4 bi ở vòng ngoài (carbon có 6 electron).
- ✦Kết quả cần thấy: vòng trong đã đủ 2 bi, vòng ngoài mới có 4 (chưa đủ 8).
Lỗi hay gặp
- ✦Gắn 3 bi vào vòng trong vì "cho cân": vòng trong tối đa 2.
- ✦Quên bi đỏ ở giữa hoặc dán lệch tâm: hạt nhân phải nằm ở tâm các vòng.
- ✦Đếm tổng bi xanh khác số proton: nguyên tử trung hoà thì số bi xanh = số proton.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Cấu tạo nguyên tử
- 1Nhận biết
Hạt nhân nguyên tử gồm:
- 2Nhận biết
Hạt nào trong nguyên tử không mang điện?
- 3Thông hiểu
Theo mô hình Rutherford – Bohr, electron:
- 4Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Nguyên tử trung hoà về điện vì số proton bằng số electron.
b)Hạt nhân mang điện âm.
c)Neutron nằm ở lớp vỏ cùng với electron.
- 5Vận dụng Hạt nhân chỉ bằng khoảng một phần mười nghìn kích thước nguyên tử. Phóng nguyên tử lên 100 m (cỡ một sân bóng) thì hạt nhân to khoảng cm.
Xếp electron vào lớp
- 1Nhận biết
Lớp electron thứ nhất (gần hạt nhân nhất) chứa tối đa:
- 2Thông hiểu
Nguyên tử magnesium có 12 electron. Cách xếp lớp là:
- 3Thông hiểu Nguyên tử oxygen có 8 proton. Lớp ngoài cùng của nó có electron.
- 4Thông hiểu
Theo Hình 2.6 SGK, nguyên tử chlorine (17 electron) có số electron ở lớp ngoài cùng là:
- 5Vận dụng
Nguyên tử X có 3 lớp electron, lớp ngoài cùng có 4 electron. Số proton của X là:
- 6Vận dụng
Nguyên tử A có 10 electron, nguyên tử B có 18 electron. Nhận xét đúng là:
Khối lượng nguyên tử
- 1Nhận biết
Một proton có khối lượng xấp xỉ:
- 2Thông hiểu Nguyên tử sodium có 11 proton và 12 neutron, khối lượng gần đúng là amu.
- 3Thông hiểu
Nhôm (13p, 14n) và đồng (29p, 36n). Nguyên tử đồng nặng hơn nguyên tử nhôm:
- 4Thông hiểu Tám electron của nguyên tử oxygen nặng tổng cộng khoảng amu (mỗi electron 0,00055 amu).
- 5Vận dụng Một nguyên tử có 19 electron và khối lượng 39 amu. Số neutron của nó là .
- 6Vận dụng
Nguyên tử carbon (6p, 6n, 6e) mất hết 6 electron thì khối lượng:
Thực hành: mô hình carbon
- 1Nhận biết
Trong mô hình carbon làm bằng bìa carton, các vòng giấy vàng biểu diễn:
- 2Thông hiểu
Mô hình carbon cần gắn bi xanh như thế nào?
- 3Vận dụng
Một bạn làm mô hình nitrogen (7 proton), dán 4 bi xanh ở vòng trong và 3 bi xanh ở vòng ngoài. Cách sửa đúng là:
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra giữa và cuối kỳ hay hỏi ba loại hạt (vị trí, điện tích), vì sao nguyên tử trung hoà và xếp electron của các nguyên tử đầu bảng.
- •Câu vận dụng thường cho số proton và neutron rồi hỏi số electron, số lớp, khối lượng gần đúng, hoặc ngược lại tìm số neutron.
- •Là nền cho nguyên tố, bảng tuần hoàn, liên kết hoá học ở các chủ điểm sau và cho cấu tạo nguyên tử, phân lớp electron ở KHTN 8–9.
15. Nguyên tố hoá học