Quan hệ giữa ba cạnh của một tam giác
Kiểm được ba độ dài có là ba cạnh của một tam giác hay không và tìm được khoảng giá trị của cạnh thứ ba.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 33
⚡ Nhớ nhanh
- 1Bất đẳng thức tam giác: tổng hai cạnh bất kì lớn hơn hẳn cạnh còn lại: AB + AC > BC.
- 2Để kiểm ba độ dài, chỉ cần so tổng hai cạnh nhỏ với cạnh lớn nhất; hai bất đẳng thức còn lại tự đúng.
- 3Biết hai cạnh b và c thì cạnh thứ ba a thoả |b − c| < a < b + c (hiệu < a < tổng). Ví dụ: hai cạnh 3 và 8 thì 5 < a < 11.
- 4⚠️ Hai đầu mút không lấy: tổng bằng cạnh lớn nhất thì ba điểm thẳng hàng, không tạo thành tam giác.
- 5Đếm số giá trị nguyên từ m đến n: n − m + 1 (m, n đã là giá trị được lấy).
👀 Nhìn là hiểu
Kéo đầu mút từng que để đổi độ dài: hai que ngắn chụm lại với tới nhau thì ghép được tam giác, vừa khít thì bẹt thành đoạn thẳng, còn thiếu thì hở — ba đèn kiểm ba bất đẳng thức.
Kéo đầu mút mỗi que để đổi độ dài (cm).
✓ Que dài nhất 5 < 3 + 4 = 7 ⇒ ghép được tam giác
Trong một tam giác, mỗi cạnh nhỏ hơn tổng hai cạnh kia (và lớn hơn hiệu của chúng). Khi đã biết cạnh nào dài nhất, chỉ cần kiểm một điều: cạnh dài nhất < tổng hai cạnh còn lại.
⚠️ Bẫy: kiểm nhầm cặp. Với 3, 4, 8 thì 3 < 4 + 8 và 4 < 3 + 8 đều đúng, nhưng 8 > 3 + 4 ⇒ vẫn không ghép được.
1 🧱 Bất đẳng thức tam giác
Cần nhớ
- ✦Trong △ABC luôn có AB + AC > BC, AB + BC > AC, AC + BC > AB: tổng hai cạnh lớn hơn hẳn cạnh còn lại.
- ✦Kiểm ba độ dài: chỉ cần so tổng hai cạnh nhỏ với cạnh lớn nhất. Ví dụ: 3; 4; 6 có 3 + 4 = 7 > 6 nên dựng được.
- ✦Tổng bằng cạnh lớn nhất thì ba điểm thẳng hàng. Ví dụ: 2; 4; 6 có 2 + 4 = 6 nên không có tam giác.
Dựng được tam giác không?
| Ba độ dài | Tổng hai cạnh nhỏ | Cạnh lớn nhất | Kết luận |
|---|---|---|---|
| 3; 4; 6 | 3 + 4 = 7 | 6 | 7 > 6: dựng được |
| 2; 3; 6 | 2 + 3 = 5 | 6 | 5 < 6: không |
| 2; 4; 6 | 2 + 4 = 6 | 6 | 6 = 6: không (thẳng hàng) |
| 5; 5; 9 | 5 + 5 = 10 | 9 | 10 > 9: dựng được |
Dạng bài
Kiểm ba độ dài có là ba cạnh tam giác
- 1 Tìm cạnh lớn nhất trong ba độ dài.
- 2 Cộng hai độ dài còn lại.
- 3 So tổng đó với cạnh lớn nhất: lớn hơn hẳn thì dựng được, bằng hoặc bé hơn thì không.
- 4 Thử lại: với bộ được nhận, kiểm thêm một bất đẳng thức khác (cạnh nhỏ nhất + cạnh lớn nhất > cạnh còn lại) cho chắc ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: 4 + 5 = 9 "vừa khít" cạnh 9 nên nhiều bạn kết luận dựng được. Bằng nhau nghĩa là thẳng hàng, phải có 4 + 5 > 9 mới đủ — dấu ở đây là >, không phải ≥.
Trong các bộ (5; 8; 12), (4; 5; 9), (3; 3; 7), bộ nào là ba cạnh của một tam giác?
Hướng dẫn giải
2 ↔️ Khoảng giá trị của cạnh thứ ba
Cần nhớ
- ✦Tam giác có hai cạnh b, c thì cạnh thứ ba a thoả hiệu hai cạnh < a < tổng hai cạnh, tức |b − c| < a < b + c.
- ✦Ví dụ: hai cạnh 5 và 8 thì 8 − 5 < a < 8 + 5, nghĩa là 3 < a < 13.
- ✦Hai đầu mút không lấy. Ví dụ: a = 3 hay a = 13 đều làm ba điểm thẳng hàng.
- ✦Số giá trị nguyên của a là số nguyên nằm giữa hai đầu: từ 4 đến 12 gồm 12 − 4 + 1 = 9 giá trị.
Dạng bài
Tìm khoảng giá trị và số giá trị nguyên của cạnh thứ ba
- 1 Tính hiệu và tổng của hai cạnh đã cho.
- 2 Viết hiệu < a < tổng.
- 3 Với a nguyên, liệt kê từ số nguyên ngay sau hiệu đến số nguyên ngay trước tổng; số giá trị là cuối trừ đầu cộng 1.
- 4 Thử lại: kiểm a ở hai đầu danh sách (và thử a bằng hiệu, bằng tổng để chắc chúng bị loại) ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đếm số giá trị từ 5 đến 13 rồi lấy 13 − 5 = 8, hoặc lấy luôn cả hai đầu. Đúng là bỏ cả 5 và 13, còn 6 đến 12 gồm 12 − 6 + 1 = 7 giá trị, không phải 8 hay 9.
Tam giác có hai cạnh 4 cm và 9 cm. Cạnh thứ ba a là số nguyên (cm). Tìm các giá trị của a.
Hướng dẫn giải
3 △ Tam giác cân và bộ ba cạnh
Cần nhớ
- ✦Tam giác cân có hai cạnh bằng nhau. Biết hai độ dài khác nhau thì cạnh thứ ba bằng một trong hai, nên có hai trường hợp để xét.
- ✦Mỗi trường hợp đều phải kiểm bất đẳng thức tam giác; trường hợp không thoả thì loại. Ví dụ: (3; 3; 7) có 3 + 3 = 6 < 7 nên bị loại.
- ✦Tam giác cân có hai cạnh là a và b (a ≠ b) mà một trong hai trường hợp bị loại thì tam giác chỉ còn một dạng duy nhất.
Dạng bài
Tìm cạnh thứ ba của tam giác cân
- 1 Gọi hai độ dài đã cho là a và b; cạnh thứ ba bằng a hoặc bằng b.
- 2 Viết hai bộ ba cạnh có thể: (a; a; b) và (a; b; b).
- 3 Kiểm từng bộ bằng "tổng hai cạnh nhỏ > cạnh lớn nhất"; bộ nào không thoả thì loại.
- 4 Thử lại: bộ còn lại có hai cạnh bằng nhau thật ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cộng luôn 3 + 3 + 7 = 13 cm vì thấy "cân" là xong. Bộ (3; 3; 7) có 3 + 3 = 6 không lớn hơn 7 nên không phải tam giác — phải kiểm bất đẳng thức trước khi tính chu vi.
Tam giác cân có hai cạnh dài 3 cm và 7 cm. Tính chu vi.
Hướng dẫn giải
4 🪵 Ba điểm, que và sợi dây
Cần nhớ
- ✦Ba điểm A, B, C không thẳng hàng thì AB + BC > AC: đi thẳng từ A đến C luôn ngắn hơn đi vòng qua B.
- ✦Biết AB và BC thì độ dài AC nằm trong khoảng |AB − BC| < AC < AB + BC. Ví dụ: AB = 8, BC = 3 thì 5 < AC < 11.
- ✦Muốn ghép ba que thành khung tam giác, que dài nhất phải ngắn hơn tổng hai que còn lại. Ví dụ: 3; 4; 6 ghép được, 3; 3; 7 thì không.
Dạng bài
Dùng bất đẳng thức tam giác vào bài thực tế
- 1 Đưa bài toán về ba độ dài là ba cạnh của một tam giác (ba điểm không thẳng hàng).
- 2 Viết khoảng của cạnh cần tìm: hiệu < cạnh < tổng.
- 3 Chọn giá trị thoả khoảng đó và điều kiện của đề (nguyên, lớn nhất, nhỏ nhất…).
- 4 Thử lại: ba độ dài chọn được thoả "tổng hai cạnh nhỏ > cạnh lớn nhất" ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Chọn x = 15 dm (hoặc x = 3 dm) vì thấy "tổng" và "hiệu" là hai số đẹp. Ba thanh 6; 9; 15 có 6 + 9 = 15 nên không dựng được tam giác; x lớn nhất chỉ là 14 dm.
Một khung tam giác làm từ ba thanh gỗ dài 6 dm, 9 dm và x dm (x nguyên). Tìm x lớn nhất và x nhỏ nhất.
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Ba độ dài có dựng được tam giác không
- 1Nhận biết
Bộ ba độ dài nào là ba cạnh của một tam giác?
- 2Nhận biết
Trong △ABC luôn có
- 3Thông hiểu
Ba đoạn thẳng dài 4 cm, 5 cm, 9 cm có ghép được thành tam giác không?
- 4Thông hiểu
Xét các bộ ba độ dài (cm):
a)(6; 7; 10) là ba cạnh của một tam giác.
b)(3; 3; 6) là ba cạnh của một tam giác.
c)(5; 5; 9) là ba cạnh của một tam giác.
d)(1; 10; 10) là ba cạnh của một tam giác.
- 5Thông hiểu Ba đoạn thẳng dài 4 cm, 5 cm và 8 cm. Tổng hai đoạn ngắn nhất là cm, lớn hơn 8 cm nên ghép được tam giác.
- 6Thông hiểu
Bộ ba nào dưới đây KHÔNG là ba cạnh của một tam giác?
Khoảng giá trị của cạnh thứ ba
- 1Nhận biết
Tam giác có hai cạnh 3 cm và 8 cm. Cạnh thứ ba a thoả
- 2Thông hiểu
Tam giác có hai cạnh 2 cm và 9 cm. Cạnh thứ ba có thể là
- 3Thông hiểu Tam giác có hai cạnh 5 cm và 12 cm, cạnh thứ ba là số nguyên. Giá trị lớn nhất của cạnh thứ ba là cm.
- 4Thông hiểu Tam giác có hai cạnh 5 cm và 12 cm, cạnh thứ ba là số nguyên. Giá trị nhỏ nhất của cạnh thứ ba là cm.
- 5Vận dụng Tam giác có hai cạnh 6 cm và 10 cm, cạnh thứ ba là số nguyên. Có giá trị của cạnh thứ ba.
- 6Vận dụng
Tam giác có hai cạnh 4 cm và 10 cm. Xét các giá trị của cạnh thứ ba:
a)Cạnh thứ ba bằng 6 cm là được.
b)Cạnh thứ ba bằng 7 cm là được.
c)Cạnh thứ ba bằng 13 cm là được.
d)Cạnh thứ ba bằng 14 cm là được.
- 7Vận dụng
Tam giác có hai cạnh 1 cm và 6 cm, cạnh thứ ba là số nguyên. Cạnh thứ ba bằng
Tam giác cân
- 1Thông hiểu
Tam giác cân có hai cạnh 5 cm và 11 cm. Cạnh thứ ba bằng
- 2Thông hiểu Tam giác cân có hai cạnh 5 cm và 11 cm. Chu vi là cm.
- 3Vận dụng
Tam giác cân có hai cạnh 6 cm và 4 cm. Chu vi có thể bằng
- 4Thông hiểu
Tam giác cân có hai cạnh dài 2 cm và 5 cm. Xét các khẳng định:
a)Cạnh thứ ba bằng 5 cm.
b)Chu vi bằng 12 cm.
c)Chu vi bằng 9 cm.
Bài toán thực tế
- 1Nhận biết
Nhà A, trường B, hiệu sách C không thẳng hàng. So với đi thẳng từ A đến B, đi từ A qua C rồi đến B thì quãng đường
- 2Thông hiểu
A, B, C không thẳng hàng, AB = 8 cm, BC = 3 cm. Độ dài AC có thể bằng
- 3Thông hiểu Khung tam giác làm từ ba thanh gỗ dài 6 dm, 9 dm và x dm (x nguyên). Giá trị lớn nhất của x là dm.
- 4Vận dụng
Sợi dây dài 24 cm được uốn thành tam giác (dùng hết dây). Cạnh dài nhất của tam giác KHÔNG thể là
- 5Thông hiểu
Tam giác ABC có AB = 5 cm, AC = 9 cm. Xét các giá trị của BC:
a)BC = 4 cm là được.
b)BC = 5 cm là được.
c)BC = 14 cm là được.
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Đây là chủ điểm hay ra ở kiểm tra cuối kỳ II: câu trắc nghiệm "bộ ba nào là ba cạnh tam giác" và câu "cạnh thứ ba nhận bao nhiêu giá trị nguyên". Chỗ mất điểm là coi tổng bằng cạnh lớn nhất là được, và đếm sai số giá trị.
- •Tự luận thường kết hợp tam giác cân: phải xét hai trường hợp rồi loại trường hợp vi phạm bất đẳng thức trước khi tính chu vi.
- •Đây là nền cho bài chứng minh bất đẳng thức hình học ở lớp 8, 9 và cho việc xét điều kiện tồn tại của tam giác khi tính độ dài.
32. Sự đồng quy của các đường trong tam giác