Sự đồng quy của các đường trong tam giác
Nhận ra và dùng được bốn điểm đồng quy của tam giác: trọng tâm, điểm cách đều ba cạnh, điểm cách đều ba đỉnh và trực tâm.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 34, Bài 35
⚡ Nhớ nhanh
- 1Ba trung tuyến đồng quy tại trọng tâm G: AG = 23 · AM, GM = 13 · AM, tức AG = 2 · GM.
- 2Ba phân giác đồng quy tại điểm I cách đều ba cạnh; điểm trên tia phân giác cách đều hai cạnh của góc.
- 3Ba trung trực đồng quy tại điểm O cách đều ba đỉnh: OA = OB = OC.
- 4Ba đường cao đồng quy tại trực tâm H; H nằm trong tam giác nhọn, trùng đỉnh góc vuông, nằm ngoài tam giác tù.
- 5Tam giác cân tại A: trung tuyến, phân giác, đường cao xuất phát từ A và trung trực của BC trùng nhau; tam giác đều: bốn điểm trùng nhau.
- 6⚠️ Đừng lẫn: cách đều ba cạnh là giao ba phân giác; cách đều ba đỉnh là giao ba trung trực.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo đỉnh tam giác và bật từng loại đường: G chia trung tuyến AM với AG = 2/3 AM, I cách đều ba cạnh, O cách đều ba đỉnh; tam giác tù thì O và H ra ngoài, tam giác cân thì các đường kẻ từ đỉnh trùng nhau.
Kéo đỉnh A, B, C; bật từng loại đường bên dưới.
Tam giác nhọn
Kéo thế nào, ba đường cùng loại vẫn đi qua một điểm (đồng quy) ✓
- G — trọng tâm: AG = 4,4 cm, GM = 2,2 cm, AM = 6,6 cm ⇒ AG = 2/3 AM. G luôn nằm trong tam giác.
⚠️ Đừng lẫn: I cách đều ba cạnh (phân giác), O cách đều ba đỉnh (trung trực). Tam giác tù thì O và H nằm ngoài.
1 ⚖️ Trung tuyến và trọng tâm
Cần nhớ
- ✦Trung tuyến nối một đỉnh với trung điểm cạnh đối diện. Ví dụ: AM với M là trung điểm BC.
- ✦Ba trung tuyến đồng quy tại trọng tâm G, luôn nằm trong tam giác.
- ✦G cách đỉnh 23 trung tuyến: AG = 23 · AM, GM = 13 · AM, nên AG = 2 · GM. Ví dụ: AM = 12 cm thì AG = 8 cm, GM = 4 cm.
Dạng bài
Tính các đoạn trên trung tuyến
- 1 Vẽ nhanh trung tuyến chia ba phần bằng nhau: từ đỉnh tới G chiếm hai phần, từ G tới trung điểm chiếm một phần.
- 2 Biết cả trung tuyến: AG = 23 · AM, GM = 13 · AM.
- 3 Biết đoạn nào thì quy ra một phần rồi nhân (hoặc chia) ra đoạn cần tìm.
- 4 Thử lại: AG + GM bằng trung tuyến và AG = 2 · GM ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Biết GM = 5 cm rồi tính AM = 5 · 32 = 7,5 cm. GM là một phần ba trung tuyến nên AM = 3 · 5 = 15 cm, còn AG = 2 · 5 = 10 cm; không nhân 32.
Trung tuyến AM = 15 cm, G là trọng tâm. Tính AG và GM. Với trung tuyến BN, biết BG = 14 cm, tính BN.
Hướng dẫn giải
2 📐 Phân giác và điểm cách đều ba cạnh
Cần nhớ
- ✦Đường phân giác của tam giác xuất phát từ một đỉnh và chia đôi góc ở đỉnh đó. Ví dụ: ∠A = 80° thì AI chia thành hai góc 40°.
- ✦Điểm nằm trên tia phân giác của một góc thì cách đều hai cạnh của góc; ngược lại điểm nằm trong góc và cách đều hai cạnh thì nằm trên tia phân giác.
- ✦Ba phân giác của tam giác đồng quy tại điểm I, nằm trong tam giác và cách đều ba cạnh: IP = IQ = IR (các đoạn vuông góc hạ từ I xuống ba cạnh).
Dạng bài
Dùng điểm I giao ba đường phân giác
- 1 Gọi tên các khoảng cách từ I tới ba cạnh (đoạn vuông góc IP, IQ, IR).
- 2 Khoảng cách từ I tới ba cạnh bằng nhau: IP = IQ = IR.
- 3 Với góc ở đỉnh: đường phân giác chia đôi, nên mỗi nửa bằng một nửa góc.
- 4 Thử lại: hai nửa cộng lại ra đúng góc đỉnh ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng IA = IB = IC. I cách đều ba cạnh (IP = IQ = IR), còn khoảng cách từ I tới các đỉnh nói chung khác nhau.
I là giao ba đường phân giác của △ABC, ∠ABC = 64°. IP ⊥ AB tại P, IQ ⊥ BC tại Q và IP = 2,5 cm. Tính ∠IBC và IQ.
Hướng dẫn giải
3 ✂️ Trung trực và điểm cách đều ba đỉnh
Cần nhớ
- ✦Trung trực của một cạnh là đường thẳng vuông góc với cạnh tại trung điểm. Nói chung nó không đi qua đỉnh nào.
- ✦Điểm nằm trên trung trực của AB thì cách đều hai đầu mút: MA = MB; ngược lại điểm cách đều A, B thì nằm trên trung trực của AB.
- ✦Ba trung trực của tam giác đồng quy tại điểm O cách đều ba đỉnh: OA = OB = OC. Khi đó có đường tròn tâm O đi qua A, B, C.
Dạng bài
Dùng điểm O giao các đường trung trực
- 1 Chỉ ra O nằm trên trung trực của cạnh nào, suy ra hai đầu mút cạnh đó cách đều O.
- 2 Dùng lần lượt cho hai cạnh để nối các khoảng cách: OA = OB, OB = OC.
- 3 Kết luận OA = OB = OC; nếu O cách đều ba đỉnh thì O nằm trên cả ba trung trực.
- 4 Thử lại: ba khoảng cách bằng nhau và bằng giá trị đề cho ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nhầm "cách đều ba đỉnh" với "cách đều ba cạnh". O đúng cách đều A, B, C (OA = OB = OC), còn khoảng cách từ O tới ba cạnh nói chung khác nhau.
O là giao của hai đường trung trực của AB và BC, biết OA = 4 cm. Tính OB, OC và cho biết O có nằm trên trung trực của AC không.
Hướng dẫn giải
4 📏 Đường cao và trực tâm
Cần nhớ
- ✦Đường cao từ một đỉnh là đường vuông góc với cạnh đối diện (cạnh có thể phải kéo dài). Ví dụ: AI ⊥ BC.
- ✦Ba đường cao đồng quy tại trực tâm H.
- ✦Vị trí của H: tam giác nhọn thì H ở trong; tam giác vuông thì H trùng đỉnh góc vuông; tam giác tù thì H ở ngoài.
Dạng bài
Xác định trực tâm theo hình dạng tam giác
- 1 Xác định tam giác nhọn, vuông hay tù.
- 2 Với tam giác vuông: hai cạnh góc vuông đã vuông góc với nhau, chúng chính là hai đường cao nên giao của chúng là đỉnh góc vuông.
- 3 Với tam giác nhọn: H trong tam giác; với tam giác tù: H ngoài tam giác.
- 4 Thử lại: H thuộc cả ba đường cao ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng trực tâm luôn nằm trong tam giác giống trọng tâm. Tam giác có góc ∠A = 120° (tù) thì H nằm ngoài tam giác; chỉ tam giác nhọn mới có H bên trong.
Tam giác ABC vuông tại A. Xác định trực tâm của nó.
Hướng dẫn giải
5 🔺 Tam giác cân, tam giác đều và bảng bốn điểm
Cần nhớ
- ✦Tam giác cân tại A (AB = AC), M là trung điểm BC: AM vừa là trung tuyến, phân giác, đường cao vừa là trung trực của BC. Ví dụ: ∠BAC = 40° thì ∠BAM = 20° và AM ⊥ BC.
- ✦Vì vậy trong tam giác cân, G, I, O, H cùng nằm trên một đường (AM) nhưng vẫn là bốn điểm khác nhau.
- ✦Tam giác đều: ba đường trùng nhau ở cả ba đỉnh, nên G, I, O, H trùng nhau.
Bốn bộ ba đường và bốn điểm đồng quy
| Ba đường | Đồng quy tại | Tính chất điểm đó |
|---|---|---|
| Trung tuyến | Trọng tâm G | AG = 23 · AM |
| Phân giác | I | Cách đều ba cạnh |
| Trung trực | O | Cách đều ba đỉnh |
| Đường cao | Trực tâm H | Trong / trên đỉnh / ngoài tuỳ tam giác nhọn / vuông / tù |
Dạng bài
Dùng các đường trùng nhau trong tam giác cân
- 1 Chỉ ra tam giác cân tại A và M là trung điểm BC.
- 2 AM vừa là phân giác nên ∠BAM = ∠CAM = nửa ∠BAC.
- 3 AM vừa là đường cao nên AM ⊥ BC, ∠AMB = 90°.
- 4 Thử lại: tổng ba góc của △ABM bằng 180° ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nói "tam giác cân thì G, I, O, H trùng nhau". Chỉ tam giác đều mới trùng; tam giác cân chỉ làm bốn điểm thẳng hàng trên AM, mỗi điểm một chỗ.
△ABC cân tại A, ∠BAC = 40°, M là trung điểm BC, AM = 9 cm và G là trọng tâm. Tính ∠BAM, ∠AMB, ∠B và AG.
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Trung tuyến, trọng tâm
- 1Nhận biết
Ba đường trung tuyến của tam giác đồng quy tại
- 2Thông hiểu Trung tuyến AM = 18 cm, G là trọng tâm. Độ dài AG là cm.
- 3Thông hiểu G là trọng tâm △ABC, M là trung điểm BC và GM = 5 cm. Trung tuyến AM dài cm.
- 4Thông hiểu
G là trọng tâm △ABC, AM là trung tuyến. Xét các khẳng định:
a)AG = 2 · GM.
b)GM = 13 · AM.
c)AG = 12 · AM.
d)G luôn nằm trong tam giác.
- 5Vận dụng
Ba trung tuyến AM, BN, CP có độ dài 9 cm, 12 cm, 15 cm, G là trọng tâm. Tổng AG + BG + CG bằng
Phân giác và điểm cách đều ba cạnh
- 1Nhận biết
Điểm cách đều ba cạnh của tam giác là giao của ba đường
- 2Thông hiểu
Điểm M nằm trên tia phân giác của góc xOy. Khi đó
- 3Thông hiểu I là giao ba đường phân giác. Khoảng cách từ I tới cạnh AB bằng 4 cm nên khoảng cách từ I tới cạnh BC bằng cm.
- 4Thông hiểu △ABC có ∠A = 80°, AI là đường phân giác. Số đo ∠BAI là °.
- 5Thông hiểu
△ABC có ∠ABC = 70°, I là giao ba đường phân giác. ∠IBC bằng
- 6Vận dụng
I là giao ba đường phân giác của △ABC. Xét các khẳng định:
a)I cách đều ba cạnh AB, BC, CA.
b)IA = IB = IC.
c)I luôn nằm trong tam giác.
Trung trực và điểm cách đều ba đỉnh
- 1Nhận biết
Điểm cách đều ba đỉnh của tam giác là giao của ba đường
- 2Thông hiểu
Điểm M nằm trên đường trung trực của đoạn AB. Khi đó
- 3Thông hiểu O là giao ba đường trung trực của △ABC, OA = 6 cm. Độ dài OC là cm.
- 4Vận dụng
O là giao ba đường trung trực của △ABC. Xét các khẳng định:
a)OA = OB.
b)O cách đều ba cạnh AB, BC, CA.
c)Đường tròn tâm O bán kính OA đi qua B và C.
d)Trung trực của BC luôn đi qua đỉnh A.
Đường cao và trực tâm
- 1Nhận biết
Ba đường cao của tam giác đồng quy tại
- 2Thông hiểu
Tam giác vuông tại A có trực tâm ở
- 3Thông hiểu
Tam giác có một góc tù thì trực tâm
- 4Vận dụng
Tam giác nhọn ABC có hai đường cao BE và CF cắt nhau tại H. Khi đó đường thẳng AH
- 5Thông hiểu
Xét vị trí trực tâm H:
a)Tam giác nhọn: H nằm trong tam giác.
b)Tam giác vuông: H trùng đỉnh góc vuông.
c)Tam giác tù: H nằm trong tam giác.
Tam giác cân và tam giác đều
- 1Thông hiểu
△ABC cân tại A, AM là trung tuyến. Khi đó AM còn là
- 2Thông hiểu △ABC cân tại A, ∠BAC = 50°, AM là trung tuyến. Số đo ∠BAM là °.
- 3Vận dụng △ABC cân tại A, ∠BAC = 50°. Số đo ∠B là °.
- 4Vận dụng
Tam giác ABC đều, trung tuyến AM = 12 cm, G là trọng tâm. Độ dài GB bằng
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Đây là chủ điểm hay ra ở kiểm tra cuối kỳ II và cuối năm: trắc nghiệm hỏi "điểm nào cách đều ba cạnh / ba đỉnh" và tính AG, GM theo tỉ số 23; chỗ mất điểm là lẫn phân giác với trung trực, hoặc lẫn chiều của 23.
- •Tự luận thường đòi chứng minh một đường là trung tuyến, phân giác, trung trực trong tam giác cân, hoặc chứng minh ba điểm thẳng hàng trên đường trục đối xứng; cần ghi rõ tính chất đã dùng ở mỗi bước.
- •Đây là nền cho bài đường tròn ngoại tiếp, nội tiếp ở lớp 9 và cho các bài chứng minh hình học nhiều bước ở lớp 8.
33. Hình hộp chữ nhật và hình lập phương