Hình hộp chữ nhật và hình lập phương
Đọc các yếu tố của hình hộp chữ nhật và hình lập phương, tính diện tích xung quanh, diện tích toàn phần, thể tích và đổi đúng đơn vị (cm³, dm³, lít) trong bài toán thực tế.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 36
⚡ Nhớ nhanh
- 1Hình hộp chữ nhật có 6 mặt (hình chữ nhật), 12 cạnh, 8 đỉnh; ba kích thước là dài a, rộng b, cao c. Lập phương là trường hợp a = b = c: 6 mặt đều là hình vuông.
- 2Diện tích xung quanh = chu vi đáy · chiều cao: Sxq = 2(a + b) · c. Với lập phương: Sxq = 4a².
- 3Cần cả hộp thì lấy xung quanh cộng hai đáy: 2(a + b)c + 2ab (gọi là diện tích toàn phần, không phải công thức riêng phải thuộc). Với lập phương: 6a².
- 4Thể tích = diện tích đáy · chiều cao: V = a · b · c. Với lập phương: V = a³.
- 5Mọi kích thước phải cùng đơn vị trước khi tính. 1 dm³ = 1 lít; 1 m³ = 1000 dm³ = 1000 lít.
- 6Khác lớp 5: cùng công thức ấy, nhưng giờ bạn nhìn hộp như lăng trụ đứng có đáy chữ nhật (chủ điểm sau) và tính ngược được: biết V và đáy → tìm chiều cao.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo ba thanh dài a, rộng b, cao c để hộp đổi kích thước, kéo thanh Gập ↔ Mở để trải hộp thành 6 hình chữ nhật (3 cặp cùng màu), kéo ngang trên hình để xoay: Sxq = 2(a + b) · c và V = a · b · c tính lại ngay; thử nút "Bẫy: 4 × 4 × 6" để thấy đáy vuông chưa phải lập phương.
Hộp dài 7, rộng 4, cao 2 (cm).
Hình hộp chữ nhật 7 × 4 × 2
- Sxq = 2(a + b) · c = 2(7 + 4) · 2 = 44 cm²
- Stp = Sxq + 2 · 7 · 4 = 44 + 56 = 100 cm²
- V = a · b · c = 7 · 4 · 2 = 56 cm³
Kéo thanh Gập ↔ Mở lưới để thấy 6 mặt; đổi c thì Sxq và V cùng đổi theo.
1 📦 Yếu tố và hình khai triển
Cần nhớ
- ✦Hộp chữ nhật có 6 mặt, chia thành 3 cặp mặt đối diện bằng nhau. Ví dụ hộp 7 · 4 · 2 có 2 mặt 7 × 4, 2 mặt 7 × 2, 2 mặt 4 × 2.
- ✦Có 12 cạnh (4 cạnh dài, 4 cạnh rộng, 4 cạnh cao) và 8 đỉnh. Ví dụ 4 cạnh cao đều bằng c = 2 cm.
- ✦Hình lập phương là hộp có 3 kích thước bằng nhau: 6 mặt đều là hình vuông, 12 cạnh bằng nhau. Ví dụ cạnh 3 cm thì mỗi mặt là hình vuông 3 × 3.
- ✦Lớp 5 bạn đã học công thức tính; từ lớp 7, hộp chữ nhật và lập phương còn được xem là lăng trụ đứng tứ giác (hai đáy song song, các mặt bên là hình chữ nhật). Ví dụ hộp 7 · 4 · 2 có đáy 7 × 4 và bốn mặt bên đều là hình chữ nhật.
Dạng bài
Từ hình khai triển đọc ra ba kích thước của hộp
- 1 Đếm đủ 6 hình chữ nhật và ghép chúng thành 3 cặp bằng nhau.
- 2 Mỗi cặp cho hai kích thước; ba cặp chung nhau ba số — đó là a, b, c.
- 3 Kiểm lại: ba cặp phải cho ra đúng ba số, mỗi số xuất hiện ở hai cặp.
- 4 Soát lại: đủ 6 mặt, mỗi kích thước xuất hiện đúng 2 lần ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Hộp 4 cm × 4 cm × 6 cm có hai mặt đáy là hình vuông 4 × 4 nhưng bốn mặt bên là hình chữ nhật 4 × 6 — nó không phải hình lập phương. Lập phương cần cả 6 mặt là hình vuông.
Một hình khai triển gồm 2 hình chữ nhật 6 cm × 2 cm, 2 hình 6 cm × 3 cm và 2 hình 2 cm × 3 cm. Gấp lại được hộp có ba kích thước nào?
Hướng dẫn giải
2 📐 Diện tích xung quanh và cả hộp
Cần nhớ
- ✦Xung quanh là 4 mặt bên (không tính hai đáy): Sxq = chu vi đáy · chiều cao = 2(a + b) · c. Ví dụ a = 5, b = 3, c = 4: 2 · (5 + 3) · 4 = 64.
- ✦Cả hộp (toàn phần) là xung quanh cộng hai mặt đáy: Sxq + 2 · (a · b). Ví dụ trên: 64 + 2 · 15 = 94.
- ✦Lập phương cạnh a: 4 mặt bên nên Sxq = 4a², cả 6 mặt thì 6a². Ví dụ a = 2: Sxq = 16, cả 6 mặt 24.
- ✦Hộp không nắp (khay, bể cá, bể nước) chỉ cần Sxq + một đáy; hộp có nắp mới tính cả hai đáy. Đọc kĩ đề xem có bao nhiêu mặt.
Dạng bài
Tính diện tích xung quanh và cả hộp
- 1 Chọn hai kích thước làm đáy (a, b), kích thước còn lại là chiều cao c.
- 2 Tính chu vi đáy 2(a + b), nhân với c để được Sxq.
- 3 Tính diện tích một đáy a · b rồi nhân 2, cộng vào Sxq để được diện tích cả hộp.
- 4 Thử lại: tính diện tích cả hộp theo cách khác 2(ab + bc + ca) rồi so ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Diện tích cả hộp cộng hai đáy. Ở bài trên viết 150 + 54 = 204 cm² là sai vì chỉ cộng một đáy (đúng là 150 + 108 = 258 cm²).
Hộp chữ nhật dài 9 cm, rộng 6 cm, cao 5 cm. Tính Sxq và diện tích cả hộp (xung quanh cộng hai đáy).
Hướng dẫn giải
Hộp chữ nhật so với lập phương
| Hộp a, b, c | Lập phương cạnh a | |
|---|---|---|
| Xung quanh | 2(a + b) · c | 4a² |
| Cả hộp (xung quanh + hai đáy) | 2(a + b)c + 2ab | 6a² |
| Thể tích | a · b · c | a³ |
| Ví dụ số | 5; 3; 4 → 64; 94; 60 | 2 → 16; 24; 8 |
3 🧊 Thể tích
Cần nhớ
- ✦V = diện tích đáy · chiều cao = a · b · c. Ví dụ 8 · 5 · 3 = 120 (cm³).
- ✦Lập phương cạnh a: V = a³ (a · a · a). Ví dụ a = 4: V = 64 cm³ — không phải 4 · 3 = 12 hay 4² = 16.
- ✦Đơn vị thể tích là đơn vị độ dài mũ ba: cm³, dm³, m³. Diện tích mới là cm², dm², m².
- ✦Biết V và diện tích đáy thì chiều cao = V : diện tích đáy. Ví dụ V = 120, đáy 20 thì c = 6.
Dạng bài
Tính thể tích, hoặc tìm chiều cao khi biết thể tích
- 1 Đưa mọi kích thước về cùng một đơn vị (nếu lệch thì đổi trước).
- 2 Tính diện tích đáy a · b.
- 3 Nhân với chiều cao: V = diện tích đáy · c. Nếu cần tìm c thì chia V cho diện tích đáy.
- 4 Thử lại: nhân ngược (diện tích đáy · c) hoặc tính theo thứ tự khác ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Hộp 4 cm × 3 cm × 2 cm có V = 24 cm³, không phải V = 4 + 3 + 2 = 9 cm³. Thể tích là tích ba kích thước, không phải tổng.
Một khối gỗ hình hộp chữ nhật dài 12 cm, rộng 5 cm, cao 4 cm. Tính thể tích. Nếu cắt một khối khác có cùng đáy và thể tích 300 cm³ thì cao bao nhiêu?
Hướng dẫn giải
4 🚰 Đổi đơn vị và bài thực tế
Cần nhớ
- ✦Độ dài: 1 m = 10 dm = 100 cm. Diện tích gấp 10² = 100 lần: 1 m² = 100 dm². Thể tích gấp 10³ = 1000 lần: 1 m³ = 1000 dm³.
- ✦1 dm³ = 1 lít, nên 1 m³ = 1000 lít. Ví dụ bể 3 m³ chứa 3000 lít.
- ✦1 dm³ = 1000 cm³, nên 1 lít = 1000 cm³. Ví dụ hộp 4500 cm³ là 4,5 dm³ = 4,5 lít.
- ✦Đề cho lẫn đơn vị (m với cm) thì đưa tất cả về một đơn vị rồi mới nhân. Ví dụ 2 m = 20 dm, 50 cm = 5 dm.
Dạng bài
Bài thực tế: sức chứa của bể
- 1 Đổi ba kích thước về dm (vì 1 dm³ = 1 lít).
- 2 Nhân ba số được thể tích bằng dm³.
- 3 Đổi: số dm³ chính là số lít.
- 4 Thử lại: đổi sang m³ hoặc cm³ để kiểm chéo ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: 1 m³ = 1000 lít, không phải 100 lít. Nếu đổi 0,72 m³ thành 72 lít thì sai vì quên thể tích có ba chiều (hệ số 1000, không phải 100).
Bể nước hình hộp chữ nhật dài 1,5 m, rộng 0,8 m, cao 0,6 m. Khi đầy chứa bao nhiêu lít?
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Yếu tố và hình khai triển
- 1Nhận biết
Hình hộp chữ nhật có bao nhiêu cạnh?
- 2Nhận biết
Về hình lập phương, các khẳng định sau đúng hay sai?
a)Cả 6 mặt đều là hình vuông bằng nhau.
b)Hình lập phương không phải là hình hộp chữ nhật.
c)Hình lập phương có 12 cạnh bằng nhau.
- 3Thông hiểu
Hình khai triển của hộp 7 cm × 4 cm × 2 cm gồm những hình chữ nhật nào?
- 4Vận dụng Hình khai triển có 2 hình chữ nhật 6 cm × 2 cm, 2 hình 6 cm × 3 cm, 2 hình 2 cm × 3 cm. Gấp lại thành hộp có thể tích cm³.
Diện tích xung quanh và cả hộp
- 1Nhận biết Hình lập phương cạnh 5 cm có diện tích mỗi mặt là cm².
- 2Thông hiểu
Hộp chữ nhật dài 8 cm, rộng 3 cm, cao 5 cm. Diện tích xung quanh bằng
- 3Thông hiểu Hộp chữ nhật dài 7 cm, rộng 5 cm, cao 4 cm có diện tích cả hộp (xung quanh cộng hai đáy) là cm².
- 4Vận dụng
Bể cá kính không nắp dài 60 cm, rộng 30 cm, cao 40 cm. Diện tích kính cần dùng (bốn mặt bên và đáy) là
- 5Vận dụng Một hình lập phương có tổng diện tích 6 mặt là 54 cm² thì cạnh của nó là cm.
Thể tích
- 1Nhận biết
Hình lập phương cạnh 4 cm có thể tích
- 2Thông hiểu Hộp chữ nhật dài 9 cm, rộng 4 cm, cao 5 cm có thể tích cm³.
- 3Thông hiểu Hộp chữ nhật có diện tích đáy 24 cm² và chiều cao 7 cm thì thể tích là cm³.
- 4Thông hiểu
Hộp chữ nhật có thể tích 120 cm³, đáy là hình chữ nhật 5 cm × 4 cm. Chiều cao hộp là
- 5Vận dụng
Hộp chữ nhật 5 cm × 4 cm × 3 cm, giữ nguyên đáy và gấp đôi chiều cao (thành 6 cm). Các khẳng định sau đúng hay sai?
a)Thể tích gấp đôi.
b)Diện tích xung quanh gấp đôi.
c)Diện tích cả hộp (xung quanh cộng hai đáy) gấp đôi.
Đổi đơn vị, bài thực tế
- 1Nhận biết
1 dm³ bằng bao nhiêu lít?
- 2Thông hiểu Đổi 2,5 m³ = lít.
- 3Thông hiểu
Đổi 4500 cm³ sang dm³:
- 4Thông hiểu Hộp dài 20 cm, rộng 15 cm, cao 10 cm đựng đầy nước được lít.
- 5Vận dụng
Bể hình hộp dài 2 m, rộng 1 m, cao 50 cm. Khi đầy chứa
- 6Vận dụng Đáy bể là hình chữ nhật 15 dm × 8 dm. Bể đang chứa 540 lít nước thì mực nước cao dm.
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Bài kiểm tra giữa kỳ hay cuối kỳ II hay ra một bài toán thực tế: tính sức chứa của bể (đổi sang lít), diện tích sơn hoặc kính, và hầu như luôn có một chỗ đổi đơn vị. Mất điểm nhiều nhất ở hệ số 1000 và ở việc đếm đủ số mặt (có nắp hay không nắp).
- •Cũng hay có câu đảo ngược: cho thể tích và đáy, tìm chiều cao (mực nước), hoặc cho tổng diện tích 6 mặt của lập phương, tìm cạnh — nhớ viết đơn vị đúng (cm², cm³).
- •Đây là nền trực tiếp cho lăng trụ đứng ở chủ điểm ngay sau (cùng công thức xung quanh = chu vi đáy · chiều cao, V = diện tích đáy · chiều cao), và cho hình chóp, hình trụ, hình nón ở lớp 8, 9.
34. Hình lăng trụ đứng tam giác, tứ giác