Thứ tự thực hiện phép tính. Quy tắc chuyển vế
Tính giá trị biểu thức đúng thứ tự phép tính, bỏ ngoặc đúng dấu, rồi dùng quy tắc chuyển vế để tìm x.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 4
⚡ Nhớ nhanh
- 1Thứ tự: ngoặc → luỹ thừa → nhân, chia → cộng, trừ. Các phép cùng mức thì làm từ trái sang phải.
- 2⚠️ 12 : 3 · 2 = 4 · 2 = 8, không phải 12 : 6 = 2.
- 3Bỏ ngoặc: dấu + đứng trước thì giữ nguyên dấu; dấu − đứng trước thì đổi dấu mọi hạng tử trong ngoặc.
- 4Chuyển vế: chuyển một hạng tử sang vế kia thì đổi dấu. x + a = b ⇒ x = b − a; x − a = b ⇒ x = b + a.
- 5⚠️ Chuyển vế chỉ dùng cho hạng tử (cộng, trừ). Thừa số nhân với x thì phải chia hai vế: 3x = 12 ⇒ x = 4.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo số hạng từ đĩa cân này sang đĩa kia: đổi dấu thì cân vẫn thăng bằng, giữ nguyên dấu thì cân lệch ngay; tiếp tục cho tới khi một vế chỉ còn x.
x + 3 = 7
Ẩn dụ: số dương là quả cân đè xuống, số âm là bóng bay kéo lên, x là hộp kín nặng đúng bằng nghiệm.
x + 3 = 7: hai đĩa cân bằng nhau.
Kéo một số hạng sang đĩa bên kia. Khi chuyển vế:
✓ Cân vẫn thăng bằng
Hai đĩa đang bằng nhau vì đẳng thức đúng. Kéo số hạng để đưa x đứng riêng một vế.
1 🔢 Thứ tự thực hiện phép tính
Cần nhớ
- ✦Thứ tự ưu tiên: ngoặc (tròn ( ) → vuông [ ] → nhọn { }) → luỹ thừa → nhân, chia → cộng, trừ. Ví dụ 2 + 3 · 4 = 2 + 12 = 14.
- ✦Cùng mức thì làm từ trái sang phải: 12 : 3 · 2 = 4 · 2 = 8 và 20 − 8 + 3 = 12 + 3 = 15.
- ✦Có ngoặc thì tính trong ngoặc trước, ngoặc trong cùng làm đầu tiên. Trong mỗi ngoặc lại theo đúng thứ tự trên.
- ✦Luỹ thừa làm trước nhân: 2 · 3² = 2 · 9 = 18, còn (2 · 3)² = 6² = 36.
Dạng bài
Tính giá trị một biểu thức nhiều phép tính
- 1 Gạch chân phần trong ngoặc và các luỹ thừa.
- 2 Tính trong ngoặc (từ trong ra ngoài) và các luỹ thừa trước.
- 3 Làm nhân, chia từ trái sang phải, rồi cộng, trừ từ trái sang phải.
- 4 Thử lại bằng cách đổi sang số thập phân rồi tính lại.
⚠️ Bẫy hay gặp: 12 : 3 · 2 = 12 : 6 = 2 (làm phép nhân trước) là sai. Nhân và chia ngang bậc nên đi từ trái sang phải: 12 : 3 = 4, rồi 4 · 2 = 8.
Tính A = 34 − (12 − 23) · 6 + (−12)².
Hướng dẫn giải
2 🔣 Quy tắc dấu ngoặc
Cần nhớ
- ✦Dấu + trước ngoặc: bỏ ngoặc thì giữ nguyên dấu các hạng tử. a + (b − c) = a + b − c. Ví dụ 3 + (2 − 5) = 3 + 2 − 5 = 0.
- ✦Dấu − trước ngoặc: bỏ ngoặc thì đổi dấu MỌI hạng tử. a − (b − c) = a − b + c. Ví dụ 10 − (4 − 1) = 10 − 4 + 1 = 7.
- ✦Cách làm ngược lại: gom vào ngoặc sau dấu − thì cũng đổi dấu mọi hạng tử: a − b − c = a − (b + c).
- ✦Số hữu tỉ làm y hệt số nguyên: 12 − (13 − 14) = 12 − 13 + 14 = 612 − 412 + 312 = 512.
Dạng bài
Bỏ ngoặc rồi tính nhanh
- 1 Nhìn dấu đứng ngay trước mỗi ngoặc.
- 2 Dấu + thì giữ nguyên các dấu trong ngoặc; dấu − thì đổi dấu từng hạng tử trong ngoặc.
- 3 Gom các số hạng giống nhau hoặc là số đối để triệt tiêu, rồi tính phần còn lại.
- 4 Thử lại bằng cách tính từng ngoặc ra số trước rồi mới trừ.
⚠️ Bẫy hay gặp: −(35 + 14) = −35 + 14 (chỉ đổi dấu hạng tử đầu) là sai. Phải đổi dấu cả hai: −35 − 14. Làm sai sẽ ra −32 thay vì −2.
Tính C = (35 − 74) − (35 + 14).
Hướng dẫn giải
3 ⚖️ Quy tắc chuyển vế
Cần nhớ
- ✦Tính chất đẳng thức: cộng hay trừ cùng một số vào hai vế thì được đẳng thức mới: a = b ⇒ a + c = b + c.
- ✦Quy tắc chuyển vế: chuyển một hạng tử từ vế này sang vế kia thì đổi dấu hạng tử đó. x + 34 = 12 ⇒ x = 12 − 34 = −14.
- ✦Hạng tử đang có dấu − thì sang bên kia thành dấu +: x − 2 = 5 ⇒ x = 5 + 2 = 7.
- ✦Chỉ chuyển vế cho hạng tử (đang cộng hoặc trừ). Hạng tử nào sang vế kia cũng phải đổi dấu, kể cả hạng tử có chứa x: 56 − x = 13 ⇒ 56 − 13 = x.
Dạng bài
Chuyển vế để tìm x
- 1 Rút gọn mỗi vế nếu có thể (tính các phần chỉ có số).
- 2 Chuyển hạng tử không chứa x sang vế bên kia, đổi dấu.
- 3 Quy đồng, tính vế còn lại.
- 4 Thử lại: thay x vào hai vế, phải bằng nhau.
⚠️ Bẫy hay gặp: x + 34 = 12 ⇒ x = 12 + 34 = 54 (quên đổi dấu) là sai. Đúng: x = 12 − 34 = −14. Thử lại: −14 + 34 = 12.
Tìm x biết x − 25 = 310 − 12.
Hướng dẫn giải
4 🎯 Tìm x có hệ số
Cần nhớ
- ✦Dạng a · x + b = c (a ≠ 0): chuyển hạng tử b trước, được a · x = c − b; rồi chia hai vế cho a: x = (c − b) : a.
- ✦a là thừa số nhân với x nên không đổi dấu khi sang vế kia, mà phải chia (tức nhân với nghịch đảo): 3x = 12 ⇒ x = 12 : 3 = 4.
- ✦Có ngoặc thì bỏ ngoặc theo quy tắc dấu (hoặc tính ngoặc trước) rồi mới chuyển vế.
- ✦Luôn thử lại bằng cách thay x vào vế trái.
Dạng bài
Tìm x trong a · x + b = c
- 1 Chuyển hạng tử b sang vế phải và đổi dấu.
- 2 Tính vế phải, được a · x = một số.
- 3 Chia hai vế cho a: x = (số đó) : a (nhân với nghịch đảo của a).
- 4 Thử lại: thay x vào vế trái, được đúng vế phải.
⚠️ Bẫy hay gặp: 25 · x = −15 ⇒ x = −15 − 25 = −35 (chuyển thừa số 25 sang vế kia) là sai. Phải chia: x = −15 : 25 = −12.
Tìm x biết 25 · x − 310 = −12.
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Thứ tự thực hiện phép tính
- 1Nhận biết
3 + 4 · 2 bằng
- 2Thông hiểu
24 : 4 · 3 bằng
- 3Thông hiểu 2 · 3² = .
- 4Thông hiểu 12 + 13 · 32 = .
- 5Vận dụng
1 − (−12)² : 38 + 23 bằng
Quy tắc dấu ngoặc
- 1Nhận biết
7 − (3 − 5) bằng
- 2Thông hiểu
Bỏ ngoặc a − (b − c + d) được
- 3Thông hiểu 12 − (12 − 34) = .
- 4Thông hiểu
−(23 − 16) bằng
- 5Vận dụng
Xét M = 57 − (57 − 34 + 12). Các khẳng định sau đúng hay sai?
a)Bỏ ngoặc được M = 57 − 57 + 34 − 12.
b)M = 14.
c)M = −14.
Quy tắc chuyển vế
- 1Nhận biết
Từ x + 5 = 8 suy ra
- 2Thông hiểu
Từ x − 34 = 12 suy ra
- 3Thông hiểu Biết x + 23 = 16 thì x = .
- 4Thông hiểu Biết x − 14 = −38 thì x = .
- 5Vận dụng
Tìm x biết 56 − x = 13.
Tìm x có hệ số
- 1Nhận biết
Từ 3x = 12 suy ra
- 2Thông hiểu Biết 32 · x = 94 thì x = .
- 3Thông hiểu
Tìm x biết 12 · x + 14 = 34.
- 4Vận dụng Biết (−23) · x + 16 = 56 thì x = .
- 5Vận dụng
Tìm x biết 34 − (x − 12) = 14.
- 6Vận dụng Biết x − 12 = 23 · (34 − 16) thì x = .
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Ở kiểm tra giữa kỳ I và cuối kỳ I, tính giá trị biểu thức (có ngoặc, luỹ thừa, phân số) và tìm x bằng chuyển vế gần như là hai bài bắt buộc. Lỗi mất điểm nhiều nhất: sai thứ tự nhân chia, không đổi dấu mọi hạng tử khi bỏ ngoặc, và chuyển thừa số nhầm như chuyển hạng tử.
- •Bài tìm x thường nâng dần: x + a = b, rồi a · x + b = c, rồi có ngoặc. Bước thử lại giúp tự bắt lỗi dấu.
- •Đây là nền cho tìm x trong tỉ lệ thức ở học kỳ II (chương VI) và tìm nghiệm của đa thức ở chương VII. Lên lớp 8, đúng hai thao tác chuyển vế và chia hai vế này trở thành giải phương trình bậc nhất.
5. Số thập phân vô hạn tuần hoàn