Số thập phân vô hạn tuần hoàn
Chia tử cho mẫu để viết phân số thành số thập phân, nhận ra chu kì khi phép chia lặp mãi, và đoán trước hữu hạn hay tuần hoàn chỉ bằng cách nhìn mẫu.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 5
⚡ Nhớ nhanh
- 1Chia tử cho mẫu: nếu dừng (dư 0) ta được số thập phân hữu hạn, vd 14 = 0,25. Nếu lặp mãi ta được số thập phân vô hạn tuần hoàn, vd 13 = 0,(3).
- 2Chu kì là nhóm chữ số lặp lại, viết trong ngoặc đơn và chỉ bao đúng nhóm lặp: 16 = 0,1(6).
- 3Phân số tối giản có mẫu chỉ chứa thừa số 2 và 5 → thập phân hữu hạn. Mẫu có thừa số khác → vô hạn tuần hoàn.
- 4⚠️ Phải rút gọn tối giản trước rồi mới nhìn mẫu: 630 = 15 = 0,2 là số hữu hạn dù 30 có thừa số 3.
- 5Số thập phân vô hạn tuần hoàn vẫn là số hữu tỉ (viết được thành phân số). Số vô hạn không tuần hoàn mới là số vô tỉ — chủ điểm sau.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo tử và mẫu, rồi chia từng bước trên đồng hồ số dư: số dư chỉ có thể là 0 … mẫu − 1 nên hoặc về 0 (hữu hạn) hoặc gặp lại số dư cũ (lặp thành chu kì); thử bẫy 6/30 để thấy phải rút gọn trước rồi mới nhìn mẫu.
1/7 = 0,…
1 : 7 = 0, dư 1 → viết 0,
1 : 7 — số dư chỉ có thể là 0, 1, …, 6.
Đang chia… số dư đã gặp: 1
Số dư chỉ có 7 khả năng (0 … 6) nên chậm nhất sau 6 bước sẽ về 0 hoặc gặp lại số cũ.
Nhìn mẫu đoán trước: mẫu tối giản 7 có thừa số 7 ⇒ vô hạn tuần hoàn.
1 ➗ Chia dài: dừng hay lặp mãi?
Cần nhớ
- ✦Phân số ab chính là phép chia a : b. Dư về 0 thì dừng: 320 = 0,15 — thập phân hữu hạn.
- ✦Số dư lặp lại thì các chữ số cũng lặp lại mãi: 13 = 0,333… = 0,(3) — thập phân vô hạn tuần hoàn.
- ✦Số dư luôn nhỏ hơn mẫu nên chỉ có vài giá trị: chia cho 7 thì dư nhiều nhất 6 kiểu, vậy sau tối đa 6 lượt chắc chắn phải dừng hoặc lặp.
- ✦Số thập phân vô hạn tuần hoàn vẫn là số hữu tỉ: 0,(3) = 13, nó viết được thành phân số.
Dạng bài
Viết phân số thành số thập phân bằng phép chia dài
- 1 Chia tử cho mẫu; hết phần nguyên thì thêm dấu phẩy và hạ một số 0 xuống số dư.
- 2 Mỗi lượt ghi lại chữ số thương và số dư.
- 3 Dư về 0 → dừng (hữu hạn). Một số dư xuất hiện lần thứ hai → dừng chia, các chữ số từ chỗ đó sẽ lặp.
- 4 Thử lại từng lượt: số chia · chữ số thương + số dư = số bị chia.
⚠️ Bẫy hay gặp: Muốn biết chữ số nào lặp thì nhìn số dư lặp lại, không nhìn chữ số thương. Ở 511: dư 6, rồi dư 5, rồi lại dư 6 ⇒ hai chữ số 4 và 5 cùng lặp, chu kì là 45 chứ không phải 4 hay 5 riêng lẻ.
Viết 16 thành số thập phân.
Hướng dẫn giải
2 🔁 Viết và đọc kí hiệu chu kì
Cần nhớ
- ✦Chỉ nhóm chữ số lặp lại mới đặt trong ngoặc: 0,333… = 0,(3); 0,4545… = 0,(45).
- ✦Phần đứng trước nhóm lặp (không lặp) viết ở ngoài ngoặc: 0,41666… = 0,41(6).
- ✦Vị trí ngoặc quyết định nghĩa: 0,3(15) = 0,3151515… còn 0,(315) = 0,315315… — hai số khác nhau.
- ✦Viết chu kì ngắn nhất có thể: 0,2(7) chứ không viết 0,2(77), dù cả hai cùng nghĩa 0,2777…
Dạng bài
Viết số thập phân vô hạn tuần hoàn bằng kí hiệu chu kì
- 1 Chia (hoặc khai) ra đủ chữ số để thấy nhóm lặp.
- 2 Tìm chữ số đầu tiên bắt đầu lặp; mọi chữ số trước nó đứng ngoài ngoặc.
- 3 Đặt đúng một nhóm lặp ngắn nhất trong ngoặc, ngay sau phần không lặp.
- 4 Thử lại: khai ngoặc ra vài chữ số rồi so với phép chia.
⚠️ Bẫy hay gặp: 1,1666… viết là 1,1(6), không phải 1,(16). Ngoặc (16) nghĩa là 1,161616… — số đó nhỏ hơn 1,1666… vì chữ số thập phân thứ ba là 1 chứ không phải 6.
Viết 76 thành số thập phân và chỉ ra chu kì.
Hướng dẫn giải
3 👀 Nhìn mẫu đoán trước hữu hạn hay tuần hoàn
Cần nhớ
- ✦Rút gọn thành phân số tối giản trước. Ví dụ 924 = 38, mẫu mới là 8.
- ✦Phân tích mẫu ra thừa số nguyên tố. Chỉ có 2 và 5 → thập phân hữu hạn: 8 = 2³ nên 38 = 0,375.
- ✦Mẫu có thừa số khác 2 và 5 (3, 7, 11, …) → vô hạn tuần hoàn: 12 = 2² · 3 nên 512 = 0,41(6).
- ✦Lí do: 10 = 2 · 5, mẫu chỉ có 2 và 5 thì nhân thêm được để thành 10, 100, 1000… và phép chia dừng; thừa số 3 hay 7 thì không bao giờ thành 10, 100, 1000…
Nhìn mẫu đoán loại
| Phân số | Mẫu tối giản | Kết quả |
|---|---|---|
| 38 | 8 = 2³ | 0,375 — hữu hạn |
| 720 | 20 = 2² · 5 | 0,35 — hữu hạn |
| 16 | 6 = 2 · 3 | 0,1(6) — tuần hoàn |
| 57 | 7 | 0,(714285) — tuần hoàn |
| 630 | rút gọn: 15, mẫu 5 | 0,2 — hữu hạn |
Dạng bài
Không chia, đoán loại số thập phân của một phân số
- 1 Rút gọn phân số về dạng tối giản.
- 2 Phân tích mẫu của phân số tối giản ra thừa số nguyên tố.
- 3 Chỉ có 2 và 5 → hữu hạn; có thừa số khác → vô hạn tuần hoàn.
- 4 Thử lại bằng cách chia (hoặc nhân tử và mẫu để mẫu thành 10, 100, …).
⚠️ Bẫy hay gặp: Đừng nhìn mẫu chưa rút gọn. 915 có mẫu 15 = 3 · 5 nhưng 915 = 35 = 0,6 là số hữu hạn. Cũng đừng nghĩ "mẫu chẵn thì hữu hạn": 16 có mẫu chẵn nhưng 16 = 0,1(6).
Không chia, cho biết 2160 và 730 viết thành số thập phân hữu hạn hay vô hạn tuần hoàn.
Hướng dẫn giải
4 🔢 Chữ số thứ n sau dấu phẩy
Cần nhớ
- ✦Chu kì có k chữ số thì cứ sau k chữ số các chữ số lại lặp lại từ đầu: 17 = 0,(142857) có k = 6.
- ✦Nếu phần không lặp có m chữ số thì chữ số thứ n (n > m) nằm ở vị trí n − m trong dãy các chu kì.
- ✦Lấy (n − m) chia cho k, được số dư r: r > 0 thì là chữ số thứ r của chu kì; r = 0 thì là chữ số cuối cùng của chu kì.
Dạng bài
Tìm chữ số thứ n sau dấu phẩy
- 1 Xác định phần không lặp (m chữ số) và chu kì (k chữ số).
- 2 Tính n − m, rồi chia cho k lấy số dư r.
- 3 r > 0: lấy chữ số thứ r của chu kì. r = 0: lấy chữ số cuối của chu kì.
- 4 Thử lại: liệt kê tay các chữ số tới thứ n.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đừng chia luôn n = 12 cho k = 2 rồi kết luận "dư 0 nên lấy chữ số cuối là 5". Quên trừ phần không lặp m = 1 là sai: đúng phải trừ trước (11 : 2 dư 1) và ra chữ số 4.
Biết 1955 = 0,3(45). Tìm chữ số thập phân thứ 12.
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Chia dài và chu kì
- 1Nhận biết
Phân số 14 viết thành số thập phân là
- 2Nhận biết
Số thập phân 0,5555… viết gọn bằng kí hiệu chu kì là
- 3Thông hiểu Chia 1 cho 6 được 16 = 0,1(6). Chu kì của số này là .
- 4Thông hiểu
Khi chia dài 1 cho 6, ta thấy số dư 4 xuất hiện hai lần liên tiếp. Điều đó cho biết
- 5Thông hiểu Chia 7 cho 12 được 712 = 0,58(3). Chu kì của số này là .
- 6Thông hiểu
Phân số 511 viết thành số thập phân là
Đọc và viết kí hiệu chu kì
- 1Nhận biết
Số 0,3(15) có nghĩa là
- 2Thông hiểu
Số 1,1666… viết đúng bằng kí hiệu chu kì (chu kì ngắn nhất) là
- 3Thông hiểu
Xét số 4,2(15) = 4,2151515… Các khẳng định sau đúng hay sai?
a)Chu kì của số này là 15.
b)Chữ số thập phân thứ nhất là 2.
c)Chữ số thập phân thứ ba là 1.
- 4Thông hiểu Với 0,2(7) = 0,2777…, chữ số thập phân thứ năm là .
- 5Vận dụng
So sánh 0,(45) và 0,45.
Nhìn mẫu đoán loại
- 1Nhận biết
Phân số tối giản viết được thành số thập phân hữu hạn khi mẫu chỉ có các ước nguyên tố là
- 2Thông hiểu
Phân số nào viết được thành số thập phân hữu hạn?
- 3Vận dụng
Phân số 915 viết được thành
- 4Thông hiểu
Mỗi phân số sau viết được thành số thập phân hữu hạn không?
a)312
b)712
c)1025
- 5Vận dụng Trong chín phân số 12; 13; 14; 15; 16; 17; 18; 19; 110, có phân số viết được thành số thập phân hữu hạn.
- 6Vận dụng
Với tử a nào sau đây thì a18 viết được thành số thập phân hữu hạn?
- 7Thông hiểu
Xét số 0,(3) = 13. Các khẳng định sau đúng hay sai?
a)0,(3) là số hữu tỉ.
b)0,(3) là số vô tỉ vì nó có vô hạn chữ số.
c)0,(3) viết được thành phân số 13.
Chữ số thứ n sau dấu phẩy
- 1Thông hiểu Số 17 = 0,(142857) có chu kì gồm chữ số.
- 2Vận dụng Biết 57 = 0,(714285). Chữ số thập phân thứ 20 là .
- 3Vận dụng
Biết 37 = 0,(428571). Chữ số thập phân thứ 30 là
- 4Thông hiểu
Với số 0,1(6) = 0,1666…, chữ số thập phân thứ 10 là
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Ở bài kiểm tra giữa kỳ I thường có câu nhìn mẫu đoán loại (rút gọn rồi phân tích mẫu) và câu viết đúng kí hiệu chu kì — hai chỗ hay mất điểm là quên rút gọn và đặt sai vị trí ngoặc.
- •Câu vận dụng hay hỏi chữ số thập phân thứ n của một số tuần hoàn: nhớ trừ phần không lặp rồi chia cho độ dài chu kì.
- •Đây là nền để phân biệt số hữu tỉ (hữu hạn hoặc tuần hoàn) với số vô tỉ (vô hạn không tuần hoàn) ở hai chủ điểm sau, rồi gộp lại thành số thực. Lên lớp 8 còn dùng khi đổi phân số ra số thập phân để so sánh và tính gần đúng.
6. Số vô tỉ. Căn bậc hai số học