Toán lớp 7
Chủ điểm 11 · Học kỳ 1

Định lí và chứng minh định lí

Tách giả thiết và kết luận của một định lí, nhận ra định lí đảo, và viết một bài chứng minh ngắn theo kiểu "vì … nên …".

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 11

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Định lí là khẳng định đúng đã được chứng minh; tiên đề là điều thừa nhận, không chứng minh.
  • 2Định lí thường có dạng "Nếu A thì B": A là giả thiết (GT), B là kết luận (KL).
  • 3Chứng minh là chuỗi lập luận từ GT tới KL; mỗi bước phải dựa vào điều đã biết (định nghĩa, tiên đề, định lí trước).
  • 4Định lí đảo đổi chỗ GT và KL, và không tự động đúng. Một phản ví dụ là đủ để bác bỏ.
  • 5Đo hay thử vài trường hợp chỉ minh hoạ, chưa phải chứng minh.

👀 Nhìn là hiểu

Kéo thẻ kí hiệu vào ô GT và KL của định lí, rồi kéo từng bước chứng minh (kèm căn cứ "vì …") vào khung theo thứ tự; thẻ căn cứ sai như "đo thấy bằng nhau" bị trả lại.

1234O

Nếu hai góc đối đỉnh thì chúng bằng nhau.

✋ Thẻ kí hiệu
Ô₁ = Ô₃
Ô₁ và Ô₃ đối đỉnh

Kéo thẻ vào ô GT hoặc KL (hoặc chạm thẻ rồi chạm ô).

1 🧱 Định lí: giả thiết và kết luận

Cần nhớ

  • ✦Định lí là khẳng định đúng đã chứng minh. Ví dụ "hai góc đối đỉnh thì bằng nhau".
  • ✦Tiên đề là điều thừa nhận, không chứng minh. Ví dụ tiên đề Euclid về đường thẳng song song.
  • ✦Phần sau chữ "nếu" là giả thiết (cái cho trước); phần sau chữ "thì" là kết luận (cái phải chứng minh).

Tách giả thiết và kết luận

Định líGTKL
Nếu hai góc đối đỉnh thì bằng nhauHai góc đối đỉnhHai góc bằng nhau
Nếu a // b thì hai góc so le trong bằng nhaua // bHai góc so le trong bằng nhau
Nếu a ⊥ c và b ⊥ c thì a // ba ⊥ c, b ⊥ ca // b

Dạng bài

Viết GT và KL của một định lí

  1. 1 Tìm chữ "nếu" và chữ "thì" để cắt câu làm hai phần (câu chưa có "nếu … thì" thì viết lại).
  2. 2 Đặt tên cho các đối tượng (a, b, c, ∠xOy, …) và vẽ hình.
  3. 3 Ghi GT từ phần sau "nếu", ghi KL từ phần sau "thì".
  4. 4 Soát lại: GT ghi đủ mọi điều cho trước, KL chỉ có đúng điều cần chứng minh ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Viết GT là "c ⊥ b" (lẫn KL vào GT) là sai: c ⊥ b là điều phải chứng minh, nằm ở phần "thì".

🧱
Làm mẫu

Viết GT và KL của định lí: "Nếu một đường thẳng vuông góc với một trong hai đường thẳng song song thì nó cũng vuông góc với đường thẳng kia."

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 🔄 Định lí đảo và phản ví dụ

Cần nhớ

  • ✦Định lí đảo của "Nếu A thì B" là "Nếu B thì A" (đổi chỗ GT và KL). Ví dụ đảo của "đối đỉnh thì bằng nhau" là "bằng nhau thì đối đỉnh".
  • ✦Định lí đúng chưa chắc đảo của nó đúng. Ví dụ đối đỉnh thì bằng nhau là đúng, nhưng bằng nhau thì đối đỉnh là sai.
  • ✦Muốn bác bỏ một mệnh đề chỉ cần một phản ví dụ. Ví dụ "mọi số chẵn đều chia hết cho 4" bị bác bỏ bởi số 6.

Dạng bài

Xét định lí đảo đúng hay sai

  1. 1 Viết định lí dạng "Nếu A thì B", rồi đổi chỗ thành "Nếu B thì A".
  2. 2 Thử tìm một hình hoặc một số thoả GT của đảo nhưng không thoả KL của đảo (phản ví dụ).
  3. 3 Có phản ví dụ thì định lí đảo sai; chưa tìm ra thì chưa được kết luận đúng, vì còn phải chứng minh.
  4. 4 Soát lại: phản ví dụ thoả GT của đảo và vi phạm KL của đảo ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Đo vài cặp góc đối đỉnh thấy 50° = 50°, 72° = 72°, 90° = 90° chưa chứng minh được định lí: phải lập luận cho mọi cặp góc đối đỉnh.

🔄
Làm mẫu

Định lí: "Nếu a ⊥ c và b ⊥ c thì a // b". Xét định lí đảo "Nếu a // b thì a ⊥ c và b ⊥ c" đúng hay sai?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

3 ✍️ Chứng minh một định lí

Cần nhớ

  • ✦Bài chứng minh gồm vẽ hình, ghi GT–KL, lập luận từng bước. Ví dụ mở đầu: "Vì Ox và Ox′ là hai tia đối nhau nên …".
  • ✦Mỗi bước phải có lí do: định nghĩa, tiên đề hoặc định lí đã học. Ví dụ lí do "kề bù", "đối đỉnh", "so le trong bằng nhau".
  • ✦Bước cuối phải đúng là KL cần chứng minh. Ví dụ KL là ∠xOy = ∠x′Oy′ thì dòng cuối viết đúng điều đó.

Dạng bài

Viết một bài chứng minh

  1. 1 Vẽ hình, đặt tên, ghi GT và KL.
  2. 2 Tìm điều đã biết có thể dùng ngay từ GT (kề bù, đối đỉnh, song song, …).
  3. 3 Viết từng dòng "vì … nên …", mỗi dòng có lí do, đi dần tới KL.
  4. 4 Soát lại: dòng cuối đúng là KL, thử một số cụ thể thấy khớp ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Lí do phải nêu đúng tên: viết "vì đối đỉnh nên bằng nhau" để chứng minh chính định lí đối đỉnh là lập luận vòng tròn — phải dùng kề bù như trên.

✍️
Làm mẫu

Chứng minh định lí: hai góc đối đỉnh thì bằng nhau. (GT: ∠xOy và ∠x′Oy′ đối đỉnh. KL: ∠xOy = ∠x′Oy′.)

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

🧱

Giả thiết và kết luận

  1. 1
    Nhận biết

    Trong định lí "Nếu A thì B", phần A gọi là

  2. 2
    Thông hiểu

    Định lí: "Nếu hai góc đối đỉnh thì bằng nhau". Kết luận của định lí là

  3. 3
    Thông hiểu

    Định lí: "Nếu a // b và c ⊥ a thì c ⊥ b". Giả thiết gồm

  4. 4
    Thông hiểu

    Định lí "Hai góc kề bù có tổng bằng 180°" viết lại dạng "Nếu … thì …" là

  5. 5
    Nhận biết

    Điều được thừa nhận, không cần chứng minh, gọi là

  6. 6
    Nhận biết

    Xét các khẳng định:

    a)Định lí là khẳng định đã được chứng minh là đúng.

    b)Tiên đề Euclid cần được chứng minh.

    c)Giả thiết là điều phải chứng minh.

🔄

Định lí đảo và phản ví dụ

  1. 1
    Thông hiểu

    Định lí đảo của "Nếu a // b thì hai góc so le trong bằng nhau" là

  2. 2
    Thông hiểu

    Xét định lí "Nếu hai góc đối đỉnh thì bằng nhau" và đảo của nó:

    a)Định lí đảo là "Nếu hai góc bằng nhau thì đối đỉnh".

    b)Định lí đảo này đúng.

    c)Hai góc 40° vẽ ở hai chỗ rời nhau là một phản ví dụ của định lí đảo.

  3. 3
    Thông hiểu

    Để chứng tỏ mệnh đề "Mọi số chẵn đều chia hết cho 4" là sai, cách nhanh nhất là

  4. 4
    Vận dụng

    Mệnh đề "Nếu a ⊥ c và b ⊥ c thì a // b" có đảo "Nếu a // b thì a ⊥ c và b ⊥ c". Phản ví dụ của đảo là hình có

  5. 5
    Vận dụng

    Mệnh đề "Mọi số nguyên tố đều là số lẻ" bị bác bỏ bởi số nguyên tố

✍️

Lập luận chứng minh

  1. 1
    Thông hiểu

    Xếp các bước của một bài chứng minh theo đúng thứ tự.

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  2. 2
    Thông hiểu

    Trong chứng minh "a ⊥ c, b ⊥ c ⇒ a // b", bước "hai góc đồng vị bằng nhau (cùng 90°) nên a // b" dựa vào

  3. 3
    Vận dụng Hai đường thẳng xx′, yy′ cắt nhau tại O, ∠yOx′ = 130°. Vì ∠xOy kề bù với ∠yOx′ nên ∠xOy = °; vì ∠x′Oy′ cũng kề bù với ∠yOx′ nên ∠x′Oy′ = °.
  4. 4
    Vận dụng

    Cho a // b, c cắt a tại A, cắt b tại B, ∠A₃ = 70°. Lí do đúng cho bước "∠B₂ = 110°" là

  5. 5
    Vận dụng

    Xét bài chứng minh "Nếu a ⊥ c và b ⊥ c thì a // b" (c cắt a tại A, cắt b tại B):

    a)Bước "vì a ⊥ c nên góc tại A bằng 90°" dựa vào định nghĩa hai đường vuông góc.

    b)Có thể kết luận a // b chỉ vì hình vẽ trông song song.

    c)Bước cuối dùng dấu hiệu hai góc đồng vị bằng nhau (cùng 90°).

🧰

Dùng định lí đã học

  1. 1
    Nhận biết

    Chứng minh một định lí nghĩa là

  2. 2
    Thông hiểu Hai đường thẳng cắt nhau có hai góc đối đỉnh là 4x° và (x + 54)°. Giá trị của x là .
  3. 3
    Vận dụng

    Mệnh đề "Hai góc bù nhau thì kề bù" đúng hay sai?

  4. 4
    Thông hiểu

    Dấu hiệu nhận biết hai đường thẳng song song (B9) chính là

🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?

  • •Ở kiểm tra cuối kỳ I, thường có một câu viết GT–KL hoặc xét định lí đảo / phản ví dụ, và một bài chứng minh ngắn dùng kề bù, đối đỉnh, song song.
  • •Điểm trình bày tách rõ GT, KL, từng bước có lí do; thiếu lí do ở một bước thường bị trừ điểm dù đáp số đúng.
  • •Đây là nền cho toàn bộ Chương IV (tam giác bằng nhau) và hình học lớp 8, 9, nơi hầu như bài nào cũng đòi hỏi viết chứng minh.
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
12. Tổng các góc trong một tam giác