Định lí và chứng minh định lí
Tách giả thiết và kết luận của một định lí, nhận ra định lí đảo, và viết một bài chứng minh ngắn theo kiểu "vì … nên …".
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 11
⚡ Nhớ nhanh
- 1Định lí là khẳng định đúng đã được chứng minh; tiên đề là điều thừa nhận, không chứng minh.
- 2Định lí thường có dạng "Nếu A thì B": A là giả thiết (GT), B là kết luận (KL).
- 3Chứng minh là chuỗi lập luận từ GT tới KL; mỗi bước phải dựa vào điều đã biết (định nghĩa, tiên đề, định lí trước).
- 4Định lí đảo đổi chỗ GT và KL, và không tự động đúng. Một phản ví dụ là đủ để bác bỏ.
- 5Đo hay thử vài trường hợp chỉ minh hoạ, chưa phải chứng minh.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo thẻ kí hiệu vào ô GT và KL của định lí, rồi kéo từng bước chứng minh (kèm căn cứ "vì …") vào khung theo thứ tự; thẻ căn cứ sai như "đo thấy bằng nhau" bị trả lại.
Nếu hai góc đối đỉnh thì chúng bằng nhau.
Kéo thẻ vào ô GT hoặc KL (hoặc chạm thẻ rồi chạm ô).
1 🧱 Định lí: giả thiết và kết luận
Cần nhớ
- ✦Định lí là khẳng định đúng đã chứng minh. Ví dụ "hai góc đối đỉnh thì bằng nhau".
- ✦Tiên đề là điều thừa nhận, không chứng minh. Ví dụ tiên đề Euclid về đường thẳng song song.
- ✦Phần sau chữ "nếu" là giả thiết (cái cho trước); phần sau chữ "thì" là kết luận (cái phải chứng minh).
Tách giả thiết và kết luận
| Định lí | GT | KL |
|---|---|---|
| Nếu hai góc đối đỉnh thì bằng nhau | Hai góc đối đỉnh | Hai góc bằng nhau |
| Nếu a // b thì hai góc so le trong bằng nhau | a // b | Hai góc so le trong bằng nhau |
| Nếu a ⊥ c và b ⊥ c thì a // b | a ⊥ c, b ⊥ c | a // b |
Dạng bài
Viết GT và KL của một định lí
- 1 Tìm chữ "nếu" và chữ "thì" để cắt câu làm hai phần (câu chưa có "nếu … thì" thì viết lại).
- 2 Đặt tên cho các đối tượng (a, b, c, ∠xOy, …) và vẽ hình.
- 3 Ghi GT từ phần sau "nếu", ghi KL từ phần sau "thì".
- 4 Soát lại: GT ghi đủ mọi điều cho trước, KL chỉ có đúng điều cần chứng minh ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Viết GT là "c ⊥ b" (lẫn KL vào GT) là sai: c ⊥ b là điều phải chứng minh, nằm ở phần "thì".
Viết GT và KL của định lí: "Nếu một đường thẳng vuông góc với một trong hai đường thẳng song song thì nó cũng vuông góc với đường thẳng kia."
Hướng dẫn giải
2 🔄 Định lí đảo và phản ví dụ
Cần nhớ
- ✦Định lí đảo của "Nếu A thì B" là "Nếu B thì A" (đổi chỗ GT và KL). Ví dụ đảo của "đối đỉnh thì bằng nhau" là "bằng nhau thì đối đỉnh".
- ✦Định lí đúng chưa chắc đảo của nó đúng. Ví dụ đối đỉnh thì bằng nhau là đúng, nhưng bằng nhau thì đối đỉnh là sai.
- ✦Muốn bác bỏ một mệnh đề chỉ cần một phản ví dụ. Ví dụ "mọi số chẵn đều chia hết cho 4" bị bác bỏ bởi số 6.
Dạng bài
Xét định lí đảo đúng hay sai
- 1 Viết định lí dạng "Nếu A thì B", rồi đổi chỗ thành "Nếu B thì A".
- 2 Thử tìm một hình hoặc một số thoả GT của đảo nhưng không thoả KL của đảo (phản ví dụ).
- 3 Có phản ví dụ thì định lí đảo sai; chưa tìm ra thì chưa được kết luận đúng, vì còn phải chứng minh.
- 4 Soát lại: phản ví dụ thoả GT của đảo và vi phạm KL của đảo ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đo vài cặp góc đối đỉnh thấy 50° = 50°, 72° = 72°, 90° = 90° chưa chứng minh được định lí: phải lập luận cho mọi cặp góc đối đỉnh.
Định lí: "Nếu a ⊥ c và b ⊥ c thì a // b". Xét định lí đảo "Nếu a // b thì a ⊥ c và b ⊥ c" đúng hay sai?
Hướng dẫn giải
3 ✍️ Chứng minh một định lí
Cần nhớ
- ✦Bài chứng minh gồm vẽ hình, ghi GT–KL, lập luận từng bước. Ví dụ mở đầu: "Vì Ox và Ox′ là hai tia đối nhau nên …".
- ✦Mỗi bước phải có lí do: định nghĩa, tiên đề hoặc định lí đã học. Ví dụ lí do "kề bù", "đối đỉnh", "so le trong bằng nhau".
- ✦Bước cuối phải đúng là KL cần chứng minh. Ví dụ KL là ∠xOy = ∠x′Oy′ thì dòng cuối viết đúng điều đó.
Dạng bài
Viết một bài chứng minh
- 1 Vẽ hình, đặt tên, ghi GT và KL.
- 2 Tìm điều đã biết có thể dùng ngay từ GT (kề bù, đối đỉnh, song song, …).
- 3 Viết từng dòng "vì … nên …", mỗi dòng có lí do, đi dần tới KL.
- 4 Soát lại: dòng cuối đúng là KL, thử một số cụ thể thấy khớp ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lí do phải nêu đúng tên: viết "vì đối đỉnh nên bằng nhau" để chứng minh chính định lí đối đỉnh là lập luận vòng tròn — phải dùng kề bù như trên.
Chứng minh định lí: hai góc đối đỉnh thì bằng nhau. (GT: ∠xOy và ∠x′Oy′ đối đỉnh. KL: ∠xOy = ∠x′Oy′.)
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Giả thiết và kết luận
- 1Nhận biết
Trong định lí "Nếu A thì B", phần A gọi là
- 2Thông hiểu
Định lí: "Nếu hai góc đối đỉnh thì bằng nhau". Kết luận của định lí là
- 3Thông hiểu
Định lí: "Nếu a // b và c ⊥ a thì c ⊥ b". Giả thiết gồm
- 4Thông hiểu
Định lí "Hai góc kề bù có tổng bằng 180°" viết lại dạng "Nếu … thì …" là
- 5Nhận biết
Điều được thừa nhận, không cần chứng minh, gọi là
- 6Nhận biết
Xét các khẳng định:
a)Định lí là khẳng định đã được chứng minh là đúng.
b)Tiên đề Euclid cần được chứng minh.
c)Giả thiết là điều phải chứng minh.
Định lí đảo và phản ví dụ
- 1Thông hiểu
Định lí đảo của "Nếu a // b thì hai góc so le trong bằng nhau" là
- 2Thông hiểu
Xét định lí "Nếu hai góc đối đỉnh thì bằng nhau" và đảo của nó:
a)Định lí đảo là "Nếu hai góc bằng nhau thì đối đỉnh".
b)Định lí đảo này đúng.
c)Hai góc 40° vẽ ở hai chỗ rời nhau là một phản ví dụ của định lí đảo.
- 3Thông hiểu
Để chứng tỏ mệnh đề "Mọi số chẵn đều chia hết cho 4" là sai, cách nhanh nhất là
- 4Vận dụng
Mệnh đề "Nếu a ⊥ c và b ⊥ c thì a // b" có đảo "Nếu a // b thì a ⊥ c và b ⊥ c". Phản ví dụ của đảo là hình có
- 5Vận dụng
Mệnh đề "Mọi số nguyên tố đều là số lẻ" bị bác bỏ bởi số nguyên tố
Lập luận chứng minh
- 1Thông hiểu
Xếp các bước của một bài chứng minh theo đúng thứ tự.
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 2Thông hiểu
Trong chứng minh "a ⊥ c, b ⊥ c ⇒ a // b", bước "hai góc đồng vị bằng nhau (cùng 90°) nên a // b" dựa vào
- 3Vận dụng Hai đường thẳng xx′, yy′ cắt nhau tại O, ∠yOx′ = 130°. Vì ∠xOy kề bù với ∠yOx′ nên ∠xOy = °; vì ∠x′Oy′ cũng kề bù với ∠yOx′ nên ∠x′Oy′ = °.
- 4Vận dụng
Cho a // b, c cắt a tại A, cắt b tại B, ∠A₃ = 70°. Lí do đúng cho bước "∠B₂ = 110°" là
- 5Vận dụng
Xét bài chứng minh "Nếu a ⊥ c và b ⊥ c thì a // b" (c cắt a tại A, cắt b tại B):
a)Bước "vì a ⊥ c nên góc tại A bằng 90°" dựa vào định nghĩa hai đường vuông góc.
b)Có thể kết luận a // b chỉ vì hình vẽ trông song song.
c)Bước cuối dùng dấu hiệu hai góc đồng vị bằng nhau (cùng 90°).
Dùng định lí đã học
- 1Nhận biết
Chứng minh một định lí nghĩa là
- 2Thông hiểu Hai đường thẳng cắt nhau có hai góc đối đỉnh là 4x° và (x + 54)°. Giá trị của x là .
- 3Vận dụng
Mệnh đề "Hai góc bù nhau thì kề bù" đúng hay sai?
- 4Thông hiểu
Dấu hiệu nhận biết hai đường thẳng song song (B9) chính là
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Ở kiểm tra cuối kỳ I, thường có một câu viết GT–KL hoặc xét định lí đảo / phản ví dụ, và một bài chứng minh ngắn dùng kề bù, đối đỉnh, song song.
- •Điểm trình bày tách rõ GT, KL, từng bước có lí do; thiếu lí do ở một bước thường bị trừ điểm dù đáp số đúng.
- •Đây là nền cho toàn bộ Chương IV (tam giác bằng nhau) và hình học lớp 8, 9, nơi hầu như bài nào cũng đòi hỏi viết chứng minh.
12. Tổng các góc trong một tam giác