Số vô tỉ. Căn bậc hai số học
Nhận ra số vô tỉ, tính căn bậc hai số học của số chính phương, dùng máy tính cầm tay rồi làm tròn theo độ chính xác cho trước, và ước lượng một căn bậc hai nằm giữa hai số nào.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 6
⚡ Nhớ nhanh
- 1Số vô tỉ là số viết được dưới dạng thập phân vô hạn không tuần hoàn, vd √2 = 1,41421356…, π = 3,14159… Tập hợp số vô tỉ kí hiệu 𝕀.
- 2Căn bậc hai số học của a ≥ 0, kí hiệu √a, là số không âm x sao cho x² = a. Vậy √25 = 5 vì 5 ≥ 0 và 5² = 25.
- 3⚠️ √25 = 5 chứ không phải ±5. Số âm thì không có căn bậc hai: √(−4) không tồn tại.
- 4Căn bậc hai số học của số tự nhiên không chính phương luôn là số vô tỉ: √2; √3; √5; √7; … đều vô tỉ.
- 5Máy tính cầm tay chỉ hiện hữu hạn chữ số nên kết quả vô tỉ là giá trị làm tròn. Độ chính xác 0,5 / 0,05 / 0,005 ứng với làm tròn đến hàng đơn vị / phần mười / phần trăm.
- 6Ước lượng: kẹp a giữa hai số chính phương gần nhất. 16 < 20 < 25 ⇒ 4 < √20 < 5.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo góc hình vuông (hoặc thanh diện tích S): cạnh luôn bằng √S; chọn S = 2 để thấy cạnh kẹp giữa 1,41 và 1,42 mà không bao giờ trúng, còn S = 4 hay 2,25 thì cạnh tròn 2 và 1,5.
cạnh = √2 = 1,41421356…
Hình vuông 1 ô: diện tích 1, cạnh 1.
Kéo chấm đỏ ở góc, hoặc kéo thanh diện tích:
√2 = 1,41421356… — số vô tỉ
- 1 < 2 < 4 ⇒ 1 < √2 < 2
- 1,96 < 2 < 2,25 ⇒ 1,4 < √2 < 1,5
- 1,9881 < 2 < 2,0164 ⇒ 1,41 < √2 < 1,42
Kẹp thêm bao nhiêu chữ số cũng không bao giờ trúng: thập phân vô hạn không tuần hoàn. Viết 1,41 chỉ là làm tròn — 1,41² = 1,9881 ≠ 2.
1 ♾️ Số vô tỉ là gì?
Cần nhớ
- ✦Một hình vuông có diện tích 2 dm² thì cạnh x thoả x² = 2. Không có số hữu tỉ nào bình phương bằng 2 — x = 1,41421356… là số thập phân vô hạn không tuần hoàn.
- ✦Số vô tỉ là số viết được dưới dạng thập phân vô hạn không tuần hoàn. Ví dụ √2, π = 3,14159…, hay số 0,101001000100001… (số chữ số 0 giữa hai chữ số 1 cứ tăng dần, không có nhóm nào lặp).
- ✦Hữu tỉ hay vô tỉ? Thập phân hữu hạn hoặc vô hạn tuần hoàn → hữu tỉ (0,25; 0,(3)). Vô hạn không tuần hoàn → vô tỉ.
- ✦Căn bậc hai số học của số tự nhiên không chính phương luôn là số vô tỉ: √9 = 3 hữu tỉ, còn √10 vô tỉ.
Dạng bài
Nhận ra một số là hữu tỉ hay vô tỉ
- 1 Nếu là căn √n của số tự nhiên: xét n có chính phương không (1; 4; 9; 16; 25; …).
- 2 Chính phương → căn là số tự nhiên → hữu tỉ. Không chính phương → vô tỉ.
- 3 Nếu là số thập phân: hữu hạn hoặc tuần hoàn → hữu tỉ; vô hạn không tuần hoàn → vô tỉ.
- 4 Thử lại: số chính phương thì tìm được số nguyên bình phương bằng nó; không chính phương thì nó kẹp giữa hai bình phương liền nhau.
⚠️ Bẫy hay gặp: 0,(3) vô hạn nhưng tuần hoàn nên vẫn là số hữu tỉ (= 13). Và √16 trông có dấu căn nhưng bằng 4 nên cũng hữu tỉ. Không phải cứ "có dấu căn" hay "vô hạn" là vô tỉ.
Mỗi số 0,(7); √16; √21; 0,101001000100001… là hữu tỉ hay vô tỉ?
Hướng dẫn giải
2 √ Căn bậc hai số học
Cần nhớ
- ✦√a = x nghĩa là x ≥ 0 và x² = a (a ≥ 0). Ví dụ √100 = 10 vì 10 ≥ 0 và 10² = 100.
- ✦Căn bậc hai số học luôn không âm: √25 = 5. Hai số 5 và −5 đều có bình phương bằng 25, nhưng chỉ 5 là căn bậc hai số học.
- ✦Số âm không có căn bậc hai: √(−9) không tồn tại, vì bình phương của số nào cũng không âm.
- ✦Căn của một bình phương: √(a²) = a khi a ≥ 0. Ví dụ √(191²) = 191; √(0,25) = 0,5 vì 0,5² = 0,25.
Dạng bài
Tính căn bậc hai số học của số chính phương
- 1 Tìm số không âm x mà x² bằng số dưới dấu căn (nhớ bảng bình phương 1² … 15²).
- 2 Với số thập phân, tìm số thập phân có bình phương bằng nó: 0,6² = 0,36.
- 3 Viết một kết quả không âm.
- 4 Thử lại: bình phương kết quả phải ra số dưới dấu căn.
⚠️ Bẫy hay gặp: Hỏi tính √25 thì chỉ có một kết quả: 5, không viết ±5. Thêm nữa, √(9 + 16) = √25 = 5, không phải √9 + √16 = 3 + 4 = 7 — căn của một tổng không bằng tổng các căn.
Tính √121, √(0,36) và √(15²).
Hướng dẫn giải
3 🔢 Máy tính cầm tay và làm tròn
Cần nhớ
- ✦Bấm phím √, nhập số, rồi =. Ví dụ √2 ≈ 1,414213562; √1024 = 32. (Tên phím tuỳ loại máy; SGK dặn dùng loại máy phù hợp.)
- ✦Màn hình chỉ hiện hữu hạn chữ số, nên với căn vô tỉ kết quả máy hiện đã là giá trị làm tròn. Phải viết dấu ≈ chứ không viết dấu bằng.
- ✦Độ chính xác cho biết hàng làm tròn: 0,5 → hàng đơn vị; 0,05 → hàng phần mười; 0,005 → hàng phần trăm. Ví dụ √20 ≈ 4,5 (độ chính xác 0,05).
- ✦Quy tắc làm tròn: nhìn chữ số ngay sau hàng giữ lại; ≥ 5 thì tăng chữ số giữ lại thêm 1, < 5 thì giữ nguyên. Ví dụ 4,4721 làm tròn phần mười: chữ số sau là 7 ≥ 5 nên được 4,5.
Dạng bài
Dùng máy tính tính căn rồi làm tròn
- 1 Bấm máy tính căn bậc hai, đọc kết quả hiện ra.
- 2 Từ độ chính xác suy ra hàng làm tròn (0,5 → đơn vị; 0,05 → phần mười; 0,005 → phần trăm).
- 3 Nhìn chữ số ngay sau hàng đó: ≥ 5 thì tăng 1, < 5 thì giữ nguyên, rồi bỏ các chữ số còn lại.
- 4 Thử lại: bình phương kết quả làm tròn, phải ra gần số ban đầu.
⚠️ Bẫy hay gặp: Làm tròn không phải cắt bỏ. √7 = 2,6457… với độ chính xác 0,005 là 2,65 (chữ số sau 2,64 là 5 nên tăng 1), không phải 2,64. Cũng đừng nhầm hàng: 0,05 là hàng phần mười (2,6), không phải phần trăm.
Tính √17 rồi làm tròn với độ chính xác 0,005.
Hướng dẫn giải
4 🎯 Ước lượng và so sánh căn bậc hai
Cần nhớ
- ✦Số chính phương thường gặp: 1; 4; 9; 16; 25; 36; 49; 64; 81; 100; 121; 144; 169; 196; 225.
- ✦Nếu 0 < a < b thì √a < √b: căn bậc hai số học giữ nguyên thứ tự. Ví dụ 2 < 5 nên √2 < √5.
- ✦Ước lượng: tìm hai số chính phương kẹp a ở giữa, rồi lấy căn. 25 < 30 < 36 ⇒ 5 < √30 < 6.
- ✦So sánh √a với một số dương c: so sánh a với c². Vì cả hai vế không âm nên giữ nguyên chiều. Ví dụ √50 và 7: 50 > 7² = 49 nên √50 > 7.
Dạng bài
Ước lượng √a và so sánh với một số cho trước
- 1 Liệt kê số chính phương gần a, chọn hai số kẹp a.
- 2 Lấy căn ba vế để được hai số nguyên liên tiếp kẹp √a.
- 3 Muốn so sánh với số c > 0: tính c² rồi so sánh với a.
- 4 Thử lại: bình phương hai đầu kẹp, và c², để chắc không nhầm.
⚠️ Bẫy hay gặp: Khai căn không phải chia đôi. So √50 với 7, đừng làm 50 : 2 = 25 rồi cho √50 nhỏ hơn 7. Đúng là 7² = 49 < 50, nên √50 lớn hơn 7.
Ước lượng √70 nằm giữa hai số nguyên liên tiếp nào, rồi so sánh √70 với 8,4.
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Số vô tỉ
- 1Nhận biết
Số vô tỉ là số viết được dưới dạng số thập phân
- 2Thông hiểu
Số nào là số vô tỉ?
- 3Thông hiểu
Xét số 0,101001000100001… (giữa hai chữ số 1 liên tiếp, số chữ số 0 cứ tăng thêm một). Các khẳng định sau đúng hay sai?
a)Đây là số thập phân vô hạn.
b)Đây là số thập phân vô hạn tuần hoàn.
c)Đây là số vô tỉ.
- 4Thông hiểu Trong các số √4; √6; √9; √10; √16; √20, có số là số vô tỉ.
- 5Vận dụng
Khẳng định nào đúng?
Tính căn bậc hai số học
- 1Nhận biết
√36 bằng
- 2Thông hiểu
√(0,25) bằng
- 3Thông hiểu √(1,44) = .
- 4Thông hiểu
Xét số 25. Các khẳng định sau đúng hay sai?
a)√25 = 5.
b)√25 = −5.
c)Có đúng hai số x thoả x² = 25.
- 5Thông hiểu
√(9 + 16) bằng
- 6Vận dụng
Mảnh vườn hình vuông có diện tích 169 m². Chu vi mảnh vườn là
Máy tính cầm tay và làm tròn
- 1Nhận biết
Làm tròn với độ chính xác 0,05 nghĩa là làm tròn đến hàng nào?
- 2Thông hiểu
Máy tính cho √7 = 2,6457513… Làm tròn đến hàng phần trăm được
- 3Thông hiểu Máy tính cho √20 = 4,4721359… Làm tròn đến hàng phần mười: √20 ≈ .
- 4Vận dụng Mảnh đất hình vuông diện tích 150 m². Với độ chính xác 0,05, cạnh của nó xấp xỉ m.
- 5Vận dụng
Máy tính cho √13 = 3,6055512… Làm tròn với độ chính xác 0,005 được
Ước lượng và so sánh
- 1Nhận biết
√5 nằm giữa hai số nguyên liên tiếp nào?
- 2Thông hiểu
√20 nằm giữa hai số nguyên liên tiếp nào?
- 3Thông hiểu √40 nằm giữa 6 và .
- 4Thông hiểu
So sánh √50 với 7.
- 5Vận dụng
Xét số √2. Các khẳng định sau đúng hay sai?
a)1,41 < √2 < 1,42.
b)√2 < 1,4.
c)√2 = 1,414 chính xác.
- 6Vận dụng
So sánh √7 + 1 với 3.
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Ở bài kiểm tra giữa kỳ I thường có câu tính căn bậc hai số học của số chính phương, câu phân biệt hữu tỉ / vô tỉ, và câu ước lượng √a nằm giữa hai số nguyên nào. Chỗ hay mất điểm là viết ±√25 thay vì 5.
- •Đề cũng hay cho dùng máy tính cầm tay rồi làm tròn theo độ chính xác: nhớ đổi 0,5 / 0,05 / 0,005 thành hàng đơn vị / phần mười / phần trăm, và làm tròn chứ không cắt bỏ.
- •Đây là nền cho chủ điểm sau — tập số thực và giá trị tuyệt đối — và lên lớp 8 là nền cho định lí Pythagore, nơi độ dài cạnh thường là một căn bậc hai.
7. Tập hợp các số thực. Giá trị tuyệt đối