Tập hợp các số thực. Giá trị tuyệt đối
Xếp một số vào đúng tập ℕ, ℤ, ℚ, 𝕀, ℝ, so sánh hai số thực, và tính giá trị tuyệt đối để giải bài tìm x dạng |x| = a.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 7
⚡ Nhớ nhanh
- 1Số thực gồm số hữu tỉ và số vô tỉ: ℝ = ℚ ∪ 𝕀. Thứ tự các tập: ℕ ⊂ ℤ ⊂ ℚ ⊂ ℝ, còn 𝕀 cũng nằm trong ℝ.
- 2Mỗi số thực ứng với đúng một điểm trên trục số và ngược lại: số thực lấp đầy trục số, nên trục số còn gọi là trục số thực.
- 3Mỗi số thực a có số đối −a: hai điểm a và −a cách đều gốc O. Hai số đối nhau có giá trị tuyệt đối bằng nhau.
- 4So sánh hai số thực: viết dưới dạng thập phân rồi so từng hàng, hoặc dùng 0 < a < b ⇒ √a < √b. Trên trục số, số bên trái thì nhỏ hơn.
- 5Giá trị tuyệt đối |a| là khoảng cách từ điểm a tới gốc O, nên |a| ≥ 0: |a| = a khi a ≥ 0 và |a| = −a khi a < 0.
- 6|x| = a (a > 0) có hai giá trị x là a và −a; |x| = 0 chỉ có x = 0; |x| = số âm thì không có x nào.
👀 Nhìn là hiểu
Trục số thực: kéo điểm x (tự bắt đúng chỗ √2, √3, π), thấy |x| là khoảng cách tới 0 và số đối −x đối xứng qua 0; chọn độ chính xác 0,5 / 0,05 / 0,005 để làm tròn x, kính lúp cho thấy số đúng nằm trong cửa sổ ± d.
x = 3 cách 0 đúng 3 đơn vị: |3| = 3.
x = 2,5 ⇒ |x| = 2,5 · số đối −x = −2,5
x dương nên |x| = x. Điểm −x = −2,5 nằm bên kia số 0, cách 0 đúng bằng thế.
2,5 ≈ 2,5 (độ chính xác 0,05)
Độ chính xác 0,05 ⇒ làm tròn đến hàng phần mười. Số đúng nằm trong cửa sổ xanh [2,45; 2,55]: sai số |x − 2,5| ≈ 0 ≤ 0,05 ✓
1 📏 Số thực và trục số
Cần nhớ
- ✦Số hữu tỉ và số vô tỉ gọi chung là số thực; tập hợp kí hiệu ℝ. Ví dụ 0,75; 0,(1); √2 và π đều là số thực.
- ✦Các tập lồng nhau: ℕ ⊂ ℤ ⊂ ℚ ⊂ ℝ. Số 5 thuộc cả bốn tập; số 23 thuộc ℚ và ℝ nhưng không thuộc ℤ; số √2 chỉ thuộc 𝕀 và ℝ.
- ✦Không có số nào thuộc cả ℚ và 𝕀: một số hoặc viết được thành phân số, hoặc không.
- ✦Số thực lấp đầy trục số. Số vô tỉ cũng có điểm biểu diễn, vd điểm √2 nằm giữa 1 và 2. Số đối của a là −a, điểm −a đối xứng với điểm a qua gốc O.
Số này thuộc những tập nào
| Số | ℕ | ℤ | ℚ | 𝕀 | ℝ |
|---|---|---|---|---|---|
| 7 | ✓ | ✓ | ✓ | — | ✓ |
| −4 | — | ✓ | ✓ | — | ✓ |
| 23 | — | — | ✓ | — | ✓ |
| √2 | — | — | — | ✓ | ✓ |
Dạng bài
Xác định một số thuộc tập nào
- 1 Nếu có căn: rút gọn nếu chính phương (√9 = 3), nếu không chính phương thì là số vô tỉ.
- 2 Nếu là thập phân: hữu hạn hoặc tuần hoàn → hữu tỉ; vô hạn không tuần hoàn → vô tỉ.
- 3 Xét tiếp từ nhỏ đến lớn: số tự nhiên? số nguyên? số hữu tỉ?
- 4 Thử lại bằng bình phương (với căn) hoặc bằng cách viết thành phân số (với thập phân).
⚠️ Bẫy hay gặp: −√9 không phải số vô tỉ chỉ vì có dấu căn: √9 = 3 nên −√9 = −3 là số nguyên. Và 0,(6) vô hạn nhưng tuần hoàn nên vẫn là số hữu tỉ.
Mỗi số 7; −4; 0,(6); √11; −√9; π thuộc tập nào trong ℕ, ℤ, ℚ, 𝕀?
Hướng dẫn giải
2 ⚖️ So sánh các số thực
Cần nhớ
- ✦Với hai số thực a, b bất kì luôn có đúng một trong ba: a = b, a < b hoặc a > b. Có tính chất bắc cầu: a < b và b < c thì a < c.
- ✦Trên trục số, nếu a < b thì điểm a nằm trước (bên trái) điểm b. Số âm nằm trước gốc O, số dương nằm sau.
- ✦So sánh bằng thập phân: viết hai số cùng số chữ số, so từng hàng từ trái sang. Ví dụ 0,(7) = 0,777… < 0,78 vì ở hàng phần trăm 7 < 8.
- ✦Nếu 0 < a < b thì √a < √b; để so √a với số dương c thì so a với c². Ví dụ √7 và 2,6: 2,6² = 6,76 < 7 nên √7 > 2,6.
Dạng bài
So sánh hai số thực
- 1 Cùng dấu hay khác dấu? Số âm luôn nhỏ hơn số dương.
- 2 Nếu có căn: bình phương cả hai số dương (hoặc dùng 0 < a < b ⇒ √a < √b). Nếu là thập phân: viết ra vài chữ số rồi so từng hàng.
- 3 Hai số âm: so hai số đối của chúng rồi đảo chiều — số đối nào lớn hơn thì số ban đầu nhỏ hơn.
- 4 Thử lại bằng cách đặt các số lên trục số hoặc tính gần đúng bằng máy.
⚠️ Bẫy hay gặp: Với số âm, số có "phần giá trị" lớn hơn thì lại nhỏ hơn: √3 > 1,7 nhưng −√3 < −1,7. Nhiều bạn quên đảo chiều và viết −√3 > −1,7.
So sánh −√3 với −1,7, rồi so sánh 0,(7) với 0,78.
Hướng dẫn giải
3 📐 Giá trị tuyệt đối của một số thực
Cần nhớ
- ✦|a| là khoảng cách từ điểm a tới gốc O trên trục số. Ví dụ |3| = 3 và |−3| = 3 vì cả hai điểm cách O ba đơn vị.
- ✦|a| = a khi a > 0; |a| = −a khi a < 0; |0| = 0. Vậy giá trị tuyệt đối không bao giờ âm: |−2,5| = 2,5.
- ✦Hai số đối nhau có giá trị tuyệt đối bằng nhau: |a| = |−a|. Ví dụ |−√2| = |√2| = √2.
- ✦Dấu | | giống một cặp ngoặc: tính bên trong trước, rồi mới lấy giá trị tuyệt đối. |3 − 8| = |−5| = 5, khác với |3| − |8| = −5.
Dạng bài
Tính giá trị tuyệt đối của một biểu thức
- 1 Tính phần bên trong dấu | | cho ra một số (hoặc biết nó âm hay dương).
- 2 Xét dấu: dương hoặc bằng 0 → giữ nguyên; âm → đổi thành số đối.
- 3 Nếu có căn, so sánh với số nguyên để biết dấu (vd 3 và √10).
- 4 Thử lại: kết quả phải ≥ 0 và bằng khoảng cách tới 0.
⚠️ Bẫy hay gặp: |3 − 8| = |−5| = 5, không phải |3| − |8| = 3 − 8 = −5. Giá trị tuyệt đối không "chia" qua phép trừ; và kết quả mà ra số âm tức là bạn đã làm sai.
Tính |4 − 11|, |−√5| và |3 − √10|.
Hướng dẫn giải
4 🎯 Tìm x biết |x| = a
Cần nhớ
- ✦|x| = a nghĩa là x cách gốc O đúng a đơn vị. Với a > 0 có hai điểm: một ở bên phải O, một ở bên trái. Vậy x = a hoặc x = −a. Ví dụ |x| = 2,5 cho x = 2,5 hoặc x = −2,5.
- ✦|x| = 0 chỉ có một giá trị x = 0.
- ✦|x| = một số âm thì không có x nào vì giá trị tuyệt đối không âm. Ví dụ |x| = −4 không có x.
- ✦|x − c| = a (a > 0) nghĩa là x cách điểm c đúng a đơn vị: x = c + a hoặc x = c − a. Ví dụ |x − 2| = 3 cho x = 5 hoặc x = −1.
Dạng bài
Tìm x biết |x − c| = a
- 1 Xét dấu vế phải a: a < 0 → không có x; a = 0 → x = c; a > 0 → làm tiếp.
- 2 Tách hai trường hợp: x − c = a và x − c = −a.
- 3 Giải từng trường hợp, ra hai giá trị.
- 4 Thử lại: thay từng giá trị vào |x − c|, phải ra a.
⚠️ Bẫy hay gặp: |x| = 4 có hai giá trị x = 4 và x = −4, không chỉ x = 4. Ngược lại |x| = −4 thì không có giá trị x nào — đừng ghi x = −4.
Tìm x biết |x − 2| = 3.
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Số thực và các tập số
- 1Nhận biết
Tập hợp số thực ℝ gồm
- 2Nhận biết
Cách viết nào đúng?
- 3Thông hiểu
Xét số −√49. Các khẳng định sau đúng hay sai?
a)−√49 là số nguyên.
b)−√49 là số vô tỉ.
c)−√49 thuộc ℝ.
- 4Thông hiểu
Số nào không phải là số hữu tỉ?
- 5Thông hiểu
Số đối của −√5 là
- 6Thông hiểu
Trên trục số, điểm biểu diễn −√2 so với điểm biểu diễn √2
- 7Vận dụng
Cho các số −3; 0,(8); √7; π; 0; −√36; 16. Các khẳng định sau đúng hay sai?
a)Có đúng hai số vô tỉ (là √7 và π).
b)−√36 là số nguyên.
c)0,(8) là số vô tỉ.
So sánh số thực
- 1Nhận biết
Trên trục số thực, nếu a < b thì điểm a nằm
- 2Thông hiểu
So sánh 1,(3) và 1,33.
- 3Thông hiểu
So sánh √5 và 2,2.
- 4Vận dụng
Sắp xếp theo thứ tự tăng dần: −√2; −1,5; 0; √3.
- 5Vận dụng
So sánh √7 với 2,6 (có thể dùng máy tính cầm tay).
Giá trị tuyệt đối
- 1Nhận biết
|−12| bằng
- 2Thông hiểu |2 − 9| = .
- 3Thông hiểu
|−√3| bằng
- 4Thông hiểu
Cho a = −2,5. Các khẳng định sau đúng hay sai?
a)|a| = 2,5.
b)|a| = −2,5.
c)|a| = |−a|.
- 5Thông hiểu
|4 − 11| − |−3| bằng
- 6Vận dụng
Rút gọn |3 − √10|.
Tìm x biết |x| = a
- 1Thông hiểu
Có bao nhiêu số thực x thoả |x| = 3,2?
- 2Thông hiểu
Có bao nhiêu số thực x thoả |x| = −4?
- 3Vận dụng Có số nguyên x thoả |x| < 3.
- 4Vận dụng
Tìm x biết |x − 2| = 3.
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Ở bài kiểm tra giữa kỳ I hay có câu xếp số vào đúng tập ℕ, ℤ, ℚ, 𝕀 (nhớ −√9 = −3 là số nguyên) và câu so sánh hoặc sắp xếp vài số thực — chỗ dễ sai là số âm.
- •Câu về giá trị tuyệt đối thường là tính |a − b| và tìm x biết |x| = a hoặc |x − c| = a. Nhớ luôn xét dấu vế phải và nhớ có hai giá trị khi vế phải dương.
- •Chủ điểm này kết thúc chương Số thực. Giá trị tuyệt đối và so sánh số thực là nền cho định lí Pythagore ở lớp 8 (độ dài cạnh thường là một căn bậc hai) và cho hàm số về sau.
8. Góc kề bù, góc đối đỉnh. Tia phân giác