Các trường hợp bằng nhau của tam giác vuông
Nhận ra hai tam giác vuông bằng nhau bằng bốn trường hợp riêng của tam giác vuông và dùng chúng để suy ra cạnh, góc bằng nhau.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 15
⚡ Nhớ nhanh
- 1Hai tam giác vuông đã có sẵn một cặp góc vuông bằng nhau, nên chỉ cần thêm hai yếu tố nữa.
- 2Hai cạnh góc vuông bằng nhau (chính là c.g.c với góc xen giữa là góc vuông).
- 3Cạnh góc vuông và góc nhọn kề cạnh ấy bằng nhau (chính là g.c.g).
- 4Cạnh huyền và một góc nhọn bằng nhau. Cạnh huyền và một cạnh góc vuông bằng nhau — trường hợp riêng của tam giác vuông.
- 5⚠️ Hai tam giác vuông chỉ có hai góc nhọn (hay chỉ có cạnh huyền) bằng nhau thì chưa bằng nhau.
- 6Hình có đoạn dùng chung thì ghi đoạn đó vào danh sách yếu tố bằng nhau: thường là mảnh ghép còn thiếu.
👀 Nhìn là hiểu
Góc vuông có sẵn: chọn hai yếu tố rồi kéo đỉnh C’ vào chỗ hai đường dựng cắt nhau; hai cạnh góc vuông, cạnh góc vuông + góc nhọn kề, cạnh huyền + góc nhọn, cạnh huyền + cạnh góc vuông đều chỉ có một chỗ, còn hai góc nhọn thì C’ trượt trên tia ra vô số tam giác khác cỡ.
Kéo chấm hồng C' vào chỗ hai đường chấm cắt nhau.
∠A = 90°
✓ ∠A' = 90°
có sẵn
AB = 4,0 cm
○ A'B' = 2,2 cm
AC = 3,0 cm
○ A'C' = 3,9 cm
Số chỗ đặt được C': 1
Chưa đủ: còn thiếu A'B' = AB, A'C' = AC
Góc vuông có sẵn ở A'. Kéo C' tới chỗ hai đường chấm cắt nhau (vòng vàng).
Tam giác vuông đã có sẵn góc vuông ⇒ chỉ cần thêm hai yếu tố, trong đó có ít nhất một cạnh.
1 📐 Ba trường hợp suy ra từ tam giác thường
Cần nhớ
- ✦Hai cạnh góc vuông của tam giác này bằng hai cạnh góc vuông của tam giác kia thì hai tam giác vuông bằng nhau. Ví dụ AB = DE = 3 cm và AC = DF = 4 cm.
- ✦Một cạnh góc vuông và một góc nhọn kề cạnh ấy bằng nhau thì hai tam giác vuông bằng nhau. Ví dụ AB = DE và ∠B = ∠E.
- ✦Cạnh huyền và một góc nhọn bằng nhau thì hai tam giác vuông bằng nhau. Ví dụ BC = EF và ∠B = ∠E.
- ✦Hai góc nhọn của tam giác vuông phụ nhau, nên chỉ cần một góc nhọn bằng nhau là cả hai góc nhọn đều bằng nhau.
Mỗi trường hợp dựa vào đâu
| Hai yếu tố cho thêm | Lí do đủ | Giống trường hợp nào |
|---|---|---|
| Hai cạnh góc vuông | Góc xen giữa hai cạnh ấy là góc vuông | c.g.c |
| Cạnh góc vuông + góc nhọn kề | Cạnh nằm giữa góc vuông và góc nhọn | g.c.g |
| Cạnh huyền + một góc nhọn | Góc nhọn còn lại tính được (phụ nhau), cạnh huyền nối hai đỉnh của hai góc nhọn nên xen giữa chúng | g.c.g |
| Cạnh huyền + cạnh góc vuông | Trường hợp riêng của tam giác vuông | (không có ở tam giác thường) |
Dạng bài
Chọn trường hợp cho hai tam giác vuông
- 1 Xác định góc vuông và cạnh huyền (cạnh đối diện góc vuông) ở mỗi tam giác.
- 2 Liệt kê hai yếu tố đã cho là gì: cạnh góc vuông, cạnh huyền hay góc nhọn.
- 3 Đối chiếu với bốn trường hợp, kết luận với đỉnh viết đúng thứ tự.
- 4 Soát lại: hai yếu tố ghi ra là hai yếu tố cùng loại, cùng vị trí ở hai tam giác.
⚠️ Bẫy hay gặp: Hai tam giác vuông có hai góc nhọn bằng nhau (35° và 55°) thì chưa bằng nhau: tam giác vuông nhỏ và tam giác vuông to cùng hai góc nhọn ấy mà kích thước khác hẳn.
Tam giác ABC vuông tại A và tam giác DEF vuông tại D có AB = DE, ∠B = ∠E = 35°. Chứng minh hai tam giác bằng nhau rồi tính ∠F.
Hướng dẫn giải
2 🔺 Cạnh huyền – cạnh góc vuông
Cần nhớ
- ✦Cạnh huyền là cạnh đối diện góc vuông, hai cạnh còn lại là cạnh góc vuông. Ví dụ tam giác vuông tại A có cạnh huyền BC.
- ✦Cạnh huyền – cạnh góc vuông: cạnh huyền và một cạnh góc vuông của tam giác này bằng của tam giác kia thì hai tam giác vuông bằng nhau.
- ✦Trường hợp này chỉ dùng cho tam giác vuông. Tam giác thường mà hai cạnh bằng nhau và góc không xen giữa bằng nhau thì không đủ.
Dạng bài
Dùng trường hợp cạnh huyền – cạnh góc vuông
- 1 Chỉ rõ góc vuông ở mỗi tam giác, từ đó suy ra cạnh huyền của mỗi tam giác.
- 2 Kiểm hai cạnh huyền bằng nhau.
- 3 Kiểm hai cạnh góc vuông bằng nhau, chọn đúng cặp đỉnh tương ứng.
- 4 Kết luận, rồi soát lại: cạnh huyền ghép với cạnh huyền, cạnh góc vuông ghép với cạnh góc vuông.
⚠️ Bẫy hay gặp: Tam giác vuông tại A có cạnh huyền là BC, không phải AB hay AC. Nếu AB = EF (cạnh góc vuông bằng cạnh huyền của tam giác kia) thì không dùng được trường hợp này: cạnh huyền phải ghép với cạnh huyền.
Tam giác ABC vuông tại A và tam giác DEF vuông tại D có BC = EF = 13 cm và AC = DF = 5 cm. Chứng minh hai tam giác bằng nhau rồi suy ra AB = DE.
Hướng dẫn giải
3 🧠 Chọn trường hợp và chứng minh có cạnh chung
Cần nhớ
- ✦Đề cho góc nhọn không kề cạnh góc vuông đã biết vẫn dùng được: lấy 90° trừ góc đó ra góc nhọn kề. Ví dụ AC = DF và ∠B = ∠E thì ∠C = ∠F.
- ✦Cạnh chung của hai tam giác vuông thường là cạnh huyền hoặc cạnh góc vuông: ghi nó vào ngay thành một cặp bằng nhau. Ví dụ hai tam giác chung cạnh OM.
- ✦Có hai tam giác vuông bằng nhau thì mọi cặp cạnh, cặp góc tương ứng đều bằng nhau. Ví dụ MA = MB, ∠OMA = ∠OMB.
Dạng bài
Chứng minh hai đoạn thẳng bằng nhau bằng tam giác vuông
- 1 Tìm hai tam giác vuông chứa hai đoạn cần chứng minh làm cạnh tương ứng.
- 2 Ghi các yếu tố bằng nhau: góc vuông, cạnh chung, góc nhọn (phân giác…) theo giả thiết.
- 3 Chọn trường hợp, kết luận với đỉnh đúng thứ tự rồi suy ra hai đoạn cần tìm.
- 4 Soát lại: đủ giả thiết đã dùng, đỉnh ghép đúng thứ tự.
⚠️ Bẫy hay gặp: Viết △OAM = △OMB là ghép A ứng M — sai: OM chung nên M phải ứng M, tức △OAM = △OBM. Thứ tự sai thì cặp cạnh MA = MB suy ra cũng sai.
Cho góc xOy, điểm M nằm trên tia phân giác Oz. Kẻ MA ⊥ Ox tại A và MB ⊥ Oy tại B. Chứng minh MA = MB.
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Ba trường hợp suy ra từ tam giác thường
- 1Nhận biết
Hai tam giác vuông bất kì đã sẵn có một cặp góc bằng nhau, đó là cặp góc
- 2Thông hiểu
Tam giác ABC (∠A = 90°) và tam giác DEF (∠D = 90°) có AB = DE và AC = DF. Chúng bằng nhau theo trường hợp
- 3Thông hiểu Tam giác ABC (∠A = 90°) và tam giác DEF (∠D = 90°) có AB = DE và ∠B = ∠E = 35°, nên chúng bằng nhau. Khi đó ∠F = °.
- 4Thông hiểu
Xét các khẳng định về hai tam giác vuông:
a)Hai góc nhọn bằng nhau từng đôi thì hai tam giác bằng nhau.
b)Hai cạnh góc vuông bằng nhau từng đôi thì hai tam giác bằng nhau.
c)Cạnh huyền bằng nhau thì hai tam giác bằng nhau.
d)Cạnh huyền và một góc nhọn bằng nhau thì hai tam giác bằng nhau.
- 5Vận dụng
Tam giác ABC vuông tại A, tam giác MNP vuông tại M, có BC = NP và ∠C = ∠P. Khẳng định đúng là
Cạnh huyền – cạnh góc vuông
- 1Nhận biết
Trong tam giác vuông, cạnh huyền là cạnh
- 2Thông hiểu
Tam giác ABC (∠A = 90°) và tam giác DEF (∠D = 90°) có BC = EF và AB = DE. Hai tam giác bằng nhau theo trường hợp
- 3Thông hiểu
Hai tam giác vuông có cạnh huyền 10 cm ở cả hai tam giác và cùng một góc nhọn 40°. Kết luận đúng là
- 4Thông hiểu Tam giác ABC (∠A = 90°) = tam giác DEF (∠D = 90°) theo cạnh huyền – cạnh góc vuông (BC = EF, AC = DF). Biết ∠B = 40° thì ∠F = °.
- 5Vận dụng
Tam giác ABC (∠A = 90°) và tam giác DEF (∠D = 90°) có AB = DE và BC = EF. Xét các khẳng định:
a)BC và EF là hai cạnh huyền.
b)Đủ điều kiện cạnh huyền – cạnh góc vuông.
c)Suy ra AC = DF.
d)Với tam giác thường, hai cạnh bằng nhau và góc không xen giữa bằng nhau cũng đủ để hai tam giác bằng nhau.
Chọn trường hợp, nhận dạng
- 1Nhận biết
Tam giác ABC (∠A = 90°) và tam giác DEF (∠D = 90°) có AC = DF và ∠C = ∠F. Hai tam giác bằng nhau theo trường hợp
- 2Thông hiểu
Hai tam giác vuông có một cạnh góc vuông bằng nhau và một góc nhọn bằng nhau, nhưng góc nhọn đó không kề cạnh ấy. Ta
- 3Thông hiểu
Điều kiện nào dưới đây đủ để hai tam giác vuông bằng nhau?
- 4Vận dụng
Điểm M nằm trên tia phân giác Oz của góc xOy; MA ⊥ Ox tại A và MB ⊥ Oy tại B. Hai tam giác OAM và OBM bằng nhau theo trường hợp
- 5Vận dụng Trong hình trên, biết MA = 4 cm. Độ dài MB là cm.
Phối hợp có cạnh chung
- 1Nhận biết
Trường hợp cạnh huyền – cạnh góc vuông chỉ dùng được cho
- 2Thông hiểu
Tam giác ABC (∠B = 90°) và tam giác ADC (∠D = 90°) có chung cạnh huyền AC và AB = AD. Chúng bằng nhau theo trường hợp
- 3Vận dụng Với △ABC = △ADC ở câu trên (B ứng D), biết ∠BAC = 35°. Số đo ∠DAC là °.
- 4Thông hiểu
Trong chứng minh trên, câu "AC là cạnh chung" cho ta
- 5Vận dụng
Một bài làm viết: "Tam giác ABC (∠A = 90°), tam giác DEF (∠D = 90°) có AC = DF và ∠C = ∠F nên △ABC = △DEF (cạnh góc vuông – góc nhọn kề)". Xét các khẳng định:
a)AC là cạnh góc vuông nên đúng yêu cầu của trường hợp này.
b)∠C kề với cạnh AC nên góc nhọn đúng là góc nhọn kề cạnh ấy.
c)Từ đó suy ra AB = DE.
d)Từ đó suy ra BC = DE.
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Bài tam giác vuông hay có ở kiểm tra cuối kỳ I: thường là câu tự luận hình học có hai tam giác vuông, đề cho sẵn các đường vuông góc hoặc phân giác.
- •Điểm dễ mất là quên nêu cạnh chung và góc vuông, hoặc dùng "cạnh huyền – cạnh góc vuông" cho tam giác không vuông; mỗi bước lập luận đều phải kèm lí do.
- •Bài này là nền cho tam giác cân, đường trung trực và tính chất tia phân giác, rồi sang lớp 8 khi học định lí Pythagore.
15. Tam giác cân. Đường trung trực của đoạn thẳng