Tập hợp các số hữu tỉ
Nhận ra một số có phải số hữu tỉ không, biểu diễn nó trên trục số cùng số đối của nó, và so sánh hai số hữu tỉ bất kì.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 1
⚡ Nhớ nhanh
- 1Số hữu tỉ là số viết được dưới dạng ab với a, b nguyên và b ≠ 0. Tập hợp các số hữu tỉ kí hiệu là ℚ.
- 2ℕ ⊂ ℤ ⊂ ℚ: số nguyên và số thập phân hữu hạn đều là số hữu tỉ (5 = 51; 0,25 = 14).
- 3Một số hữu tỉ có vô số cách viết; dạng gọn nhất là phân số tối giản có mẫu dương.
- 4Số đối của x là −x. Hai số đối nằm đối xứng qua điểm 0 trên trục số.
- 5So sánh: đưa về cùng mẫu dương rồi so tử. Số dương > 0 > số âm.
- 6⚠️ Với hai số âm, tử lớn hơn thì số lớn hơn: −912 > −1012.
👀 Nhìn là hiểu
Chọn chia mỗi đơn vị thành mấy phần rồi kéo hai điểm A, B trên trục số: điểm hút về vạch (a)/(b), số đối của A hiện đối xứng qua 0, ô kết luận so sánh A với B.
Kéo hoặc chạm trên trục: điểm gần hơn sẽ nhảy tới vạch chia gần nhất.
Chia mỗi đơn vị thành 4 phần bằng nhau.
Chia mỗi đơn vị thành mấy phần?
−3/4 < 1/2
A nằm bên trái B trên trục số ⇒ A nhỏ hơn.
A: từ 0 đếm 3 phần (mỗi phần 1/4) sang trái.
1 🔢 Số hữu tỉ là gì
Cần nhớ
- ✦Số hữu tỉ là số viết được dưới dạng ab với a, b ∈ ℤ và b ≠ 0. Ví dụ −34 và 5−7 là số hữu tỉ, còn 30 thì không có nghĩa.
- ✦Ba tập số lồng nhau: ℕ ⊂ ℤ ⊂ ℚ. Số nguyên cũng là số hữu tỉ vì 5 = 51 và −2 = −21.
- ✦Một số hữu tỉ viết được vô số cách: 12 = 24 = −3−6. Dạng nên dùng là phân số tối giản có mẫu dương.
- ✦Chiều bao hàm chỉ đọc xuôi: mọi số nguyên là số hữu tỉ, nhưng 12 là số hữu tỉ mà không phải số nguyên.
Dạng bài
Xét số cho trước thuộc tập nào
- 1 Rút gọn số đó về dạng gọn nhất (phân số tối giản, hoặc số nguyên nếu chia hết).
- 2 Kiểm tra mẫu khác 0 và tử, mẫu đều nguyên: được thì số đó thuộc ℚ.
- 3 Nếu sau khi rút gọn mẫu bằng 1 thì số đó còn thuộc ℤ.
- 4 Nếu còn không âm nữa thì thuộc ℕ. Thử lại bằng phép nhân (thương × số chia = số bị chia).
⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy −124 có dạng phân số mà kết luận "không phải số nguyên" là sai: phải rút gọn trước, −124 = −3 chính là số nguyên.
Số −124 thuộc những tập ℕ, ℤ, ℚ nào?
Hướng dẫn giải
2 🔁 Số thập phân và phân số
Cần nhớ
- ✦Số thập phân hữu hạn luôn là số hữu tỉ: 0,25 = 25100 = 14.
- ✦Sau dấu phẩy có bao nhiêu chữ số thì mẫu có bấy nhiêu chữ số 0: một chữ số → 10, hai → 100, ba → 1000.
- ✦Số âm giữ nguyên dấu trừ ở tử: −1,2 = −1210 = −65.
- ✦Số thập phân vô hạn tuần hoàn cũng là số hữu tỉ: 0,(3) = 13 vì 1 : 3 = 0,333… (kĩ hơn ở bài số thập phân vô hạn tuần hoàn).
Dạng bài
Viết số thập phân hữu hạn thành phân số tối giản
- 1 Đếm số chữ số sau dấu phẩy, gọi là k.
- 2 Bỏ dấu phẩy làm tử (giữ dấu trừ nếu có), mẫu là 1 theo sau k chữ số 0.
- 3 Rút gọn bằng cách chia tử và mẫu cho ước chung lớn nhất.
- 4 Thử lại: chia tử cho mẫu phải ra đúng số thập phân ban đầu.
⚠️ Bẫy hay gặp: 0,35 = 3510 là sai: hai chữ số sau dấu phẩy thì mẫu là 100. Thử lại thấy ngay 3510 = 3,5.
Viết −0,125 thành phân số tối giản.
Hướng dẫn giải
3 📏 Trục số và số đối
Cần nhớ
- ✦Để đặt ab (mẫu dương) lên trục số: chia mỗi đoạn đơn vị thành b phần bằng nhau, đếm a phần từ điểm 0. a dương thì đếm sang phải, a âm thì sang trái.
- ✦Phân số bằng nhau cùng chỉ một điểm: 12, 24 và −3−6 là một điểm.
- ✦Số đối của x là −x. Số đối của 25 là −25; số đối của −73 là 73; số đối của 0 là 0.
- ✦Hai số đối cách đều điểm 0: nằm đối xứng, một bên phải một bên trái, và x + (−x) = 0.
Dạng bài
Biểu diễn (a)/(b) trên trục số
- 1 Đưa về mẫu dương (nếu mẫu âm thì đổi dấu cả tử và mẫu).
- 2 Chia mỗi đoạn đơn vị thành b phần bằng nhau.
- 3 Từ điểm 0 đếm |a| phần: sang phải nếu a > 0, sang trái nếu a < 0.
- 4 Thử lại: điểm vừa tìm phải nằm giữa hai số nguyên liên tiếp đúng với giá trị của phân số.
⚠️ Bẫy hay gặp: Số đối của −34 là 34, không phải 43. Số đối chỉ đổi dấu, không đảo tử và mẫu.
Biểu diễn −53 trên trục số.
Hướng dẫn giải
4 ⚖️ So sánh hai số hữu tỉ
Cần nhớ
- ✦Đưa về cùng mẫu dương rồi so tử: nếu b > 0 thì ab < cb khi a < c. Ví dụ 37 < 57.
- ✦Mẫu âm phải đổi trước: 1−2 = −12, rồi mới quy đồng.
- ✦Số dương lớn hơn 0, số âm nhỏ hơn 0, nên số dương luôn lớn hơn số âm: 1100 > −503.
- ✦Trên trục số, số nằm bên phải thì lớn hơn. Với hai số âm: −912 > −1012 vì −9 nằm bên phải −10.
Dạng bài
So sánh hai số hữu tỉ khác mẫu
- 1 Viết mỗi số với mẫu dương (nếu mẫu âm thì đổi dấu tử và mẫu).
- 2 Quy đồng về mẫu chung (nên chọn BCNN của hai mẫu).
- 3 So hai tử (là hai số nguyên có dấu) rồi kết luận.
- 4 Thử lại bằng số thập phân hoặc vị trí trên trục số.
⚠️ Bẫy hay gặp: Bỏ dấu âm so tử rồi kết luận "15 > 14 nên −58 > −712" là sai: −15 nhỏ hơn −14. Số âm có độ lớn càng lớn thì càng nhỏ.
So sánh −58 và −712.
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Số hữu tỉ là gì
- 1Nhận biết
Biểu thức nào không biểu diễn một số hữu tỉ?
- 2Nhận biết
Quan hệ giữa các tập số là
- 3Thông hiểu
Xét số 18−6. Các khẳng định sau đúng hay sai?
a)18−6 là số hữu tỉ.
b)18−6 là số nguyên.
c)18−6 là số tự nhiên.
- 4Thông hiểu
Phân số nào không bằng 23?
- 5Vận dụng
Trong các số 0; −5; 7−3; 0,4; 20, có bao nhiêu số hữu tỉ?
Số thập phân và phân số
- 1Nhận biết Số thập phân 0,5 viết thành phân số tối giản là .
- 2Thông hiểu
0,45 viết thành phân số tối giản là
- 3Thông hiểu Số −0,6 viết thành phân số tối giản là .
- 4Thông hiểu
Số thập phân nào bằng 74?
- 5Vận dụng
Xét số 0,(3) = 0,333…. Các khẳng định sau đúng hay sai?
a)0,(3) là số hữu tỉ.
b)13 viết thành số thập phân là 0,(3).
c)0,(3) không phải số hữu tỉ vì có vô hạn chữ số sau dấu phẩy.
Trục số và số đối
- 1Nhận biết
Số đối của 25 là
- 2Thông hiểu
Cho x = −34. Các khẳng định sau đúng hay sai?
a)Số đối của x là 34.
b)Số đối của x là 43.
c)x và số đối của nó cách đều điểm 0 trên trục số.
d)Tổng của x và số đối của nó bằng 0.
- 3Thông hiểu
Để biểu diễn −34 trên trục số, ta
- 4Thông hiểu
Số −83 nằm giữa hai số nguyên liên tiếp nào?
- 5Vận dụng
Điểm A nằm bên phải điểm O và biểu diễn số hữu tỉ x. Điểm B biểu diễn số đối của x, biết AB = 5. Khi đó x bằng
So sánh số hữu tỉ
- 1Nhận biết
Số nào lớn nhất trong các số −2; 0; 12; −12?
- 2Thông hiểu
Điền dấu thích hợp: −25 … −37
- 3Vận dụng
So sánh 3−4 và −56.
- 4Thông hiểu
Sắp xếp theo thứ tự tăng dần: −12; 13; −23.
- 5Vận dụng Số nguyên lớn nhất nhỏ hơn −74 là .
- 6Vận dụng
Có bao nhiêu số nguyên x thoả mãn −52 < x < 73?
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Ở kiểm tra giữa kỳ I thường có các câu nhận biết số hữu tỉ (loại phân số mẫu 0), đổi số thập phân ↔ phân số và so sánh hai số hữu tỉ, nhất là cả hai cùng âm.
- •Câu vận dụng hay hỏi tìm số nguyên nằm giữa hai số hữu tỉ, hoặc sắp xếp ba bốn số theo thứ tự. Cách chắc nhất là quy đồng rồi so tử.
- •Đây là nền cho bốn phép tính số hữu tỉ ở chủ điểm kế tiếp, và cho số thực (ℚ ⊂ ℝ) ở chương II. Lên lớp 8, cách quy đồng này quay lại ở phân thức đại số.
2. Cộng, trừ, nhân, chia số hữu tỉ