Cộng, trừ, nhân, chia số hữu tỉ
Cộng, trừ, nhân, chia các số hữu tỉ đúng dấu, rồi dùng tính chất giao hoán, kết hợp, phân phối để tính nhanh.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 2
⚡ Nhớ nhanh
- 1Cộng, trừ: quy đồng về mẫu chung dương, cộng (trừ) tử, giữ nguyên mẫu. ⚠️ Không cộng mẫu: 12 + 13 ≠ 25.
- 2Trừ = cộng số đối: a − b = a + (−b).
- 3Nhân: tử nhân tử, mẫu nhân mẫu, không cần quy đồng. Cùng dấu ra dương, khác dấu ra âm.
- 4Chia = nhân với nghịch đảo của số chia: ab : cd = ab · dc (c ≠ 0). Chỉ lật số đứng sau dấu chia.
- 5Tính nhanh bằng giao hoán, kết hợp, phân phối: gom số đối (tổng bằng 0), gom cặp nghịch đảo (tích bằng 1), đặt thừa số chung.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo đầu mũi tên a, b trên trục số: cộng là nối mũi tên b vào đầu mũi tên a, trừ thì mũi tên b lật ngược; nhân, chia thì mũi tên a dài ra hay co lại và lật chiều khi b âm, kèm bảng quy tắc dấu.
Kéo đầu mũi tên xanh (a) hoặc hồng (b). Chấm vàng là kết quả.
Mũi tên xanh: từ 0 đi tới a = 1/2.
1/2 + (−3/4) = 2/4 + (−3/4) = −1/4 = −1/4
Mũi tên b đi sang trái 3/4 từ đầu mũi tên a.
1 ➕ Cộng và trừ
Cần nhớ
- ✦Cùng mẫu dương thì cộng (trừ) tử, giữ mẫu. Khác mẫu thì quy đồng trước: 12 + 13 = 36 + 26 = 56.
- ✦Trừ = cộng số đối: 12 − 34 = 12 + (−34) = 24 + −34 = −14.
- ✦Cộng hai số cùng dấu: cộng độ lớn, giữ dấu chung. Cộng hai số khác dấu: trừ độ lớn, lấy dấu của số có độ lớn lớn hơn. Ví dụ (−12) + (−13) = −56 còn (−34) + 12 = −14.
- ✦Chọn mẫu chung là BCNN của các mẫu cho số nhỏ gọn, rồi nhớ rút gọn kết quả.
Dạng bài
Cộng, trừ nhiều số hữu tỉ
- 1 Viết mọi số với mẫu dương, tìm BCNN của các mẫu làm mẫu chung.
- 2 Quy đồng từng số về mẫu chung.
- 3 Cộng, trừ các tử có dấu từ trái sang phải, giữ nguyên mẫu.
- 4 Rút gọn. Thử lại bằng số thập phân hoặc bằng cách quy đồng với mẫu khác.
⚠️ Bẫy hay gặp: 12 + 13 = 25 (cộng tử với tử, mẫu với mẫu) là sai. Phải quy đồng: 36 + 26 = 56. Thử lại: 0,5 + 0,33 = 0,83, còn 25 chỉ là 0,4.
Tính −56 + 34 − 13.
Hướng dẫn giải
2 ✖️ Nhân
Cần nhớ
- ✦ab · cd = a · cb · d: tử nhân tử, mẫu nhân mẫu, không quy đồng. Ví dụ 23 · 57 = 1021.
- ✦Dấu: đếm số thừa số âm. Chẵn thì tích dương, lẻ thì tích âm. Ví dụ (−23) · (−34) = 12.
- ✦Nên rút gọn chéo trước khi nhân: 49 · 38 = 4 · 39 · 8 = 1272 = 16.
- ✦Nhân với số nguyên coi số đó có mẫu 1: 6 · (−23) = −123 = −4.
Dạng bài
Nhân nhiều số hữu tỉ
- 1 Đếm số thừa số âm để quyết định dấu của tích.
- 2 Viết tử nhân tử, mẫu nhân mẫu (dùng giá trị tuyệt đối), rút gọn chéo nếu được.
- 3 Tính rồi gắn dấu đã xác định ở bước 1.
- 4 Thử lại bằng cách nhân các số thập phân tương ứng.
⚠️ Bẫy hay gặp: (−23) · (−34) = −12 là sai. Hai thừa số cùng dấu thì tích dương: (−23) · (−34) = 612 = 12.
Tính (−56) · (−910) · (−43).
Hướng dẫn giải
3 ➗ Chia và nghịch đảo
Cần nhớ
- ✦Chia = nhân nghịch đảo của số chia: 34 : 58 = 34 · 85 = 2420 = 65.
- ✦Nghịch đảo của ab là ba (với a ≠ 0): tích hai số này bằng 1, và nghịch đảo giữ nguyên dấu. Nghịch đảo của −23 là −32.
- ✦Đừng lẫn: số đối của −23 là 23 (đổi dấu), còn nghịch đảo của −23 là −32 (đảo tử mẫu).
- ✦Số 0 không có nghịch đảo, nên không chia được cho 0. Chia cho số nguyên: (−67) : 3 = (−67) · 13 = −27.
Dạng bài
Chia hai số hữu tỉ
- 1 Xác định số chia (số đứng sau dấu :) và tìm nghịch đảo của nó, giữ nguyên dấu.
- 2 Đổi phép chia thành phép nhân với nghịch đảo đó.
- 3 Xác định dấu, rút gọn chéo rồi nhân.
- 4 Thử lại: thương nhân với số chia phải ra đúng số bị chia.
⚠️ Bẫy hay gặp: 23 : 45 = 32 · 54 = 158 (lật cả hai phân số) là sai. Chỉ lật số chia: 23 : 45 = 23 · 54 = 1012 = 56.
Tính (−710) : (−1415).
Hướng dẫn giải
4 ⚡ Tính chất và tính nhanh
Cần nhớ
- ✦Cộng và nhân đều có giao hoán (a + b = b + a) và kết hợp: được đổi chỗ, đổi cách nhóm mà kết quả không đổi.
- ✦Phân phối: a · (b + c) = a · b + a · c. Dùng ngược để đặt thừa số chung ra ngoài.
- ✦Hai số đối cộng ra 0: 37 + (−37) = 0. Hai số nghịch đảo nhân ra 1: 25 · 52 = 1. Cứ thấy cặp này thì gom lại.
- ✦Ví dụ: 25 · (−79) + 25 · (−29) = 25 · (−1) = −25, nhanh hơn nhiều so với nhân hai lần rồi quy đồng.
Dạng bài
Tính nhanh bằng đặt thừa số chung
- 1 Quan sát: có thừa số lặp lại ở nhiều số hạng, hay có cặp số đối, cặp nghịch đảo không?
- 2 Đặt thừa số chung ra ngoài, giữ nguyên dấu của phần còn lại trong ngoặc.
- 3 Tính trong ngoặc (thường ra số tròn như 0, 1, −1) rồi nhân.
- 4 Thử lại bằng cách tính từng tích rồi cộng.
⚠️ Bẫy hay gặp: 25 · (−79) + 25 · (−29) = 25 · (−79 + 29) = −29 là sai vì quên dấu âm của số thứ hai. Đúng: 25 · (−79 − 29) = 25 · (−1) = −25.
Tính nhanh A = (−34) · 79 + 79 · (−14) + 2.
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Cộng và trừ
- 1Nhận biết
15 + 25 bằng
- 2Thông hiểu
23 + 14 bằng
- 3Thông hiểu (−12) + 16 = (viết tối giản).
- 4Thông hiểu
35 − 710 bằng
- 5Vận dụng
56 − 34 + 13 bằng
- 6Vận dụng Một thùng chứa 34 thùng dầu. Dùng 13 thùng rồi đổ thêm 16 thùng. Số dầu trong thùng bây giờ là thùng.
Nhân
- 1Nhận biết
23 · 35 bằng
- 2Thông hiểu
(−34) · (−89) bằng
- 3Thông hiểu 6 · (−59) = .
- 4Thông hiểu
Xét tích P = (−12) · (34) · (−56) · (−78). Các khẳng định sau đúng hay sai?
a)P là số âm.
b)P bằng 0.
c)Đổi một thừa số âm thành dương thì tích trở thành số dương.
- 5Vận dụng
(−25) · (158) · (−43) bằng
Chia và nghịch đảo
- 1Nhận biết
Nghịch đảo của 27 là
- 2Thông hiểu
35 : 910 bằng
- 3Thông hiểu (−49) : (−23) = .
- 4Thông hiểu
Cho x = −35. Các khẳng định sau đúng hay sai?
a)Số đối của x là 35.
b)Nghịch đảo của x là −53.
c)Nghịch đảo của x là 53.
- 5Vận dụng
Hình chữ nhật có diện tích 910 m² và chiều dài 35 m. Chiều rộng là
Tính chất và tính nhanh
- 1Nhận biết
Đẳng thức a · (b + c) = a · b + a · c là tính chất
- 2Thông hiểu 38 · (−57) + 38 · (−27) = .
- 3Thông hiểu
Tính nhanh (−59) + 47 + 59 được
- 4Vận dụng
Tính nhanh (−23) · 75 + (−23) · 35 − 13 được
- 5Vận dụng Số hữu tỉ x thoả mãn x · (−47) = 1 là x = .
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Ở kiểm tra giữa kỳ I và cuối kỳ I, bài tính giá trị biểu thức số hữu tỉ gần như luôn có: bài cộng trừ cần quy đồng, bài nhân chia chú ý dấu và rút gọn.
- •Câu tính nhanh thường dùng đặt thừa số chung hoặc gom cặp số đối. Nhìn ra thừa số lặp lại là cách rút ngắn bài làm nhiều nhất.
- •Đây là nền cho luỹ thừa và thứ tự thực hiện phép tính ở hai chủ điểm tiếp theo. Lên lớp 8, đúng các quy tắc này được dùng lại cho phân thức đại số.
3. Luỹ thừa của một số hữu tỉ