Luỹ thừa của một số hữu tỉ
Tính luỹ thừa của số hữu tỉ đúng dấu, dùng ba quy tắc nhân, chia, luỹ thừa của luỹ thừa để rút gọn, và tìm số mũ chưa biết.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 3
⚡ Nhớ nhanh
- 1xⁿ là tích của n thừa số x (n ∈ ℕ, n > 1); x¹ = x; x⁰ = 1 (x ≠ 0). Với phân số: (ab)ⁿ = aⁿbⁿ.
- 2Dấu: cơ số âm, mũ chẵn ra dương; mũ lẻ ra âm. ⚠️ (−2)⁴ = 16 còn −2⁴ = −16.
- 3Nhân cùng cơ số thì cộng mũ: xᵐ · xⁿ = xᵐ⁺ⁿ. Chia cùng cơ số thì trừ mũ: xᵐ : xⁿ = xᵐ⁻ⁿ.
- 4Luỹ thừa của luỹ thừa thì nhân mũ: (xᵐ)ⁿ = xᵐⁿ.
- 5Ba quy tắc chỉ dùng khi cùng cơ số: 2³ · 3² không gộp được, phải tính 8 · 9 = 72.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo số mũ m, n để thấy dãy thừa số: xᵐ · xⁿ ghép hai dãy (cộng mũ), xᵐ : xⁿ gạch từng cặp (trừ mũ), (xᵐ)ⁿ xếp thành n hàng (nhân mũ); chế độ dấu đếm từng thừa số âm và so (−2)ⁿ với −2ⁿ.
3 + 2 = 5 thừa số
2³ là ba thừa số 2, 2² là hai thừa số 2.
2³ · 2² = 2⁵ = 32
3 thừa số ghép với 2 thừa số được 5 thừa số ⇒ nhân cùng cơ số thì CỘNG số mũ.
1 ⚡ Luỹ thừa và dấu
Cần nhớ
- ✦xⁿ = x · x · … · x (n thừa số x). x gọi là cơ số, n là số mũ. Quy ước x¹ = x và x⁰ = 1 (x ≠ 0).
- ✦Luỹ thừa của phân số: mũ ăn cả tử và mẫu. (23)³ = 2³3³ = 827.
- ✦Dấu: cơ số dương thì luôn dương. Cơ số âm, mũ chẵn thì dương: (−2)⁴ = 16; mũ lẻ thì âm: (−2)³ = −8.
- ✦Ngoặc quyết định cơ số: (−3)² = 9 nhưng −3² = −9 (không có ngoặc nên chỉ 3 được bình phương, dấu trừ đứng ngoài).
Dạng bài
Tính luỹ thừa của một số hữu tỉ
- 1 Xác định cơ số: nếu có ngoặc thì dấu − nằm trong cơ số.
- 2 Xác định dấu từ số mũ: mũ chẵn dương, mũ lẻ thì giữ dấu của cơ số.
- 3 Nâng cả tử và mẫu lên luỹ thừa (dùng giá trị tuyệt đối).
- 4 Thử lại bằng cách khai thành tích vài thừa số liên tiếp.
⚠️ Bẫy hay gặp: (23)³ = 2³3 = 83 (chỉ nâng tử) là sai: mũ ăn cả mẫu, (23)³ = 827. Thử lại: 23 · 23 · 23 = 827.
Tính (−32)⁵.
Hướng dẫn giải
Dấu của luỹ thừa
| Cơ số | Mũ chẵn | Mũ lẻ |
|---|---|---|
| Dương | Dương | Dương |
| Âm | Dương: (−2)⁴ = 16 | Âm: (−2)³ = −8 |
| 0 | 0 | 0 |
2 ✖️ Nhân và chia cùng cơ số
Cần nhớ
- ✦xᵐ · xⁿ = xᵐ⁺ⁿ: nhân cùng cơ số thì giữ cơ số, cộng mũ. Ví dụ 3² · 3⁵ = 3⁷.
- ✦xᵐ : xⁿ = xᵐ⁻ⁿ (x ≠ 0, m ≥ n): chia cùng cơ số thì giữ cơ số, trừ mũ. Ví dụ 7⁸ : 7³ = 7⁵.
- ✦Chỉ số mũ thay đổi, cơ số vẫn giữ nguyên: 2³ · 2⁴ = 2⁷, không phải 4⁷.
- ✦Cùng cơ số âm vẫn dùng được: (−2)⁵ · (−2)² = (−2)⁷ = −128.
Dạng bài
Rút gọn tích, thương các luỹ thừa cùng cơ số
- 1 Kiểm tra mọi luỹ thừa có cùng cơ số không (kể cả dấu).
- 2 Làm từ trái sang phải: nhân thì cộng mũ, chia thì trừ mũ.
- 3 Viết kết quả dưới dạng một luỹ thừa, rồi tính giá trị nếu đề yêu cầu.
- 4 Thử lại: khai các luỹ thừa nhỏ ra số rồi tính trực tiếp.
⚠️ Bẫy hay gặp: 6⁵ : 6² = 1³ = 1 (chia cả cơ số) là sai. Chia cùng cơ số chỉ trừ mũ: 6⁵ : 6² = 6³ = 216.
Tính (12)⁵ · (12)³ : (12)⁴.
Hướng dẫn giải
3 🔗 Luỹ thừa của luỹ thừa
Cần nhớ
- ✦(xᵐ)ⁿ = xᵐⁿ: luỹ thừa của luỹ thừa thì nhân mũ. Ví dụ (2³)² = 2⁶ = 64.
- ✦Đừng lẫn với nhân luỹ thừa: 2³ · 2² = 2⁵ = 32 (cộng mũ) còn (2³)² = 2⁶ = 64 (nhân mũ).
- ✦Đổi thứ tự được: (2³)⁴ = (2⁴)³ = 2¹², vì 3 · 4 = 4 · 3.
- ✦Khác cơ số thì không gộp: 2³ · 3² = 8 · 9 = 72. Muốn gộp phải đưa về cùng cơ số, như 4 = 2², 8 = 2³, 9 = 3².
Dạng bài
Rút gọn biểu thức có luỹ thừa của luỹ thừa
- 1 Đưa mọi số về cùng một cơ số (4 = 2², 8 = 2³, 9 = 3²…).
- 2 Nhân mũ ở các luỹ thừa của luỹ thừa.
- 3 Nhân, chia các luỹ thừa cùng cơ số: cộng, trừ mũ.
- 4 Thử lại bằng cách tính từng luỹ thừa ra số.
⚠️ Bẫy hay gặp: (2³)⁴ = 2⁷ (cộng mũ) là sai: luỹ thừa của luỹ thừa thì nhân mũ, (2³)⁴ = 2¹². Kiểm: 8⁴ = 4096 = 2¹², còn 2⁷ chỉ là 128.
Tính A = (2³)⁴ · 4² : 2¹⁰.
Hướng dẫn giải
4 🔍 Tìm số mũ và so sánh luỹ thừa
Cần nhớ
- ✦Hai luỹ thừa cùng cơ số (khác 0, 1, −1) bằng nhau thì số mũ bằng nhau: 2ˣ = 2⁵ ⇒ x = 5.
- ✦Muốn dùng điều đó phải viết hai vế cùng cơ số: 2ˣ = 32 = 2⁵ nên x = 5; (13)ˣ = 181 = (13)⁴ nên x = 4.
- ✦So sánh hai luỹ thừa: đưa về cùng số mũ (hoặc cùng cơ số). Cơ số dương, a < b thì aⁿ < bⁿ.
- ✦Ví dụ 2³⁰ và 3²⁰: 2³⁰ = (2³)¹⁰ = 8¹⁰ và 3²⁰ = (3²)¹⁰ = 9¹⁰, mà 8 < 9 nên 2³⁰ < 3²⁰.
Dạng bài
Tìm số mũ chưa biết
- 1 Gộp vế chứa x thành một luỹ thừa (cộng hoặc trừ mũ nếu cần).
- 2 Viết vế còn lại thành luỹ thừa cùng cơ số.
- 3 Cho hai số mũ bằng nhau rồi tìm x (chuyển vế đổi dấu).
- 4 Thử lại bằng cách thay x vào đề.
⚠️ Bẫy hay gặp: 2ˣ = 16 ⇒ x = 8 (lấy 16 chia 2) là sai. Phải viết 16 = 2⁴ rồi so số mũ: x = 4. Thử lại: 2⁴ = 16 còn 2⁸ = 256.
Tìm x ∈ ℕ biết 2ˣ · 2³ = 128.
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Luỹ thừa và dấu
- 1Nhận biết
(−3)² bằng
- 2Thông hiểu
−2⁴ bằng
- 3Thông hiểu (25)³ = .
- 4Thông hiểu (−12)⁴ = .
- 5Vận dụng
Xét dấu của các số sau. Khẳng định nào đúng?
a)(−7)⁶ là số dương.
b)(−12)⁵ là số âm.
c)−(−3)⁴ là số dương.
- 6Nhận biết Với cơ số khác 0, (−74)⁰ = .
Nhân và chia cùng cơ số
- 1Nhận biết
3² · 3⁵ bằng
- 2Thông hiểu
7⁸ : 7³ bằng
- 3Vận dụng (−2)⁵ · (−2)² = .
- 4Thông hiểu
Viết (5⁶ · 5²) : 5⁴ dưới dạng một luỹ thừa của 5:
- 5Vận dụng
(−2)⁷ · (−2)³ : (−2)⁸ bằng
Luỹ thừa của luỹ thừa
- 1Nhận biết
(2³)² bằng
- 2Thông hiểu
(x⁴)⁵ bằng
- 3Thông hiểu (2²)³ = .
- 4Thông hiểu
Các đẳng thức sau đúng hay sai?
a)(3²)⁴ = 3⁸
b)(3²)⁴ = 3⁶
c)3² · 3⁴ = 3⁶
d)3² · 3⁴ = 3⁸
- 5Vận dụng
Giá trị của (3²)³ · 3 : 3⁵ là
Tìm số mũ và so sánh
- 1Nhận biết
Nếu 2ˣ = 2⁶ thì x bằng
- 2Thông hiểu Biết (−3)ˣ = −27, số tự nhiên x = .
- 3Thông hiểu
Tìm x ∈ ℕ biết 3ˣ · 3² = 243.
- 4Vận dụng
So sánh 2³⁰ và 3²⁰.
- 5Vận dụng
Số nào lớn hơn: 4⁶ hay 2¹³?
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Ở kiểm tra giữa kỳ I, luỹ thừa thường ra ở dạng rút gọn biểu thức (nhân, chia, luỹ thừa của luỹ thừa trộn lẫn) và tính giá trị luỹ thừa của phân số âm. Các lỗi dấu và lỗi nhầm cộng với nhân mũ là chỗ mất điểm nhiều nhất.
- •Dạng tìm số mũ x và so sánh hai luỹ thừa (đưa về cùng cơ số hoặc cùng số mũ) hay làm câu phân loại.
- •Đây là nền cho căn bậc hai (phép ngược của bình phương) ở chương II và cho đơn thức, đa thức ở học kỳ II, nơi xᵐ · xⁿ = xᵐ⁺ⁿ dùng liên tục. Lên lớp 8 là các hằng đẳng thức.
4. Thứ tự thực hiện phép tính. Quy tắc chuyển vế