Tỉ lệ thức
Nhận ra một đẳng thức có phải tỉ lệ thức hay không, dùng tính chất nhân chéo để tìm số hạng chưa biết và lập thêm các tỉ lệ thức khác từ nó.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 20
⚡ Nhớ nhanh
- 1Tỉ lệ thức là đẳng thức của hai tỉ số: ab = cd, còn viết a : b = c : d (b, d khác 0).
- 2a, d là hai số hạng ngoài; b, c là hai số hạng trong.
- 3Nhân chéo: ab = cd thì a · d = b · c — tích hai số hạng ngoài bằng tích hai số hạng trong. Chiều ngược lại cũng đúng.
- 4Tìm số hạng chưa biết: nhân chéo rồi chia. Ví dụ x4 = 96 thì 6x = 36, x = 6.
- 5⚠️ Từ một đẳng thức tích lập được bốn tỉ lệ thức; bốn cái đều phải nhân chéo ra đúng tích ban đầu. Nhân theo hàng (a · b = c · d) là sai.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo bốn số của (a)/(b) = (c)/(d) lên xuống: hai hình chữ nhật ô vuông a × d và b × c chỉ bằng nhau khi là tỉ lệ thức (ad = bc); bấm "Tìm x" rồi kéo x cho hai hình bằng nhau, thử cả cách sai nhân theo hàng.
2/3 và 4/6: hai tỉ số bằng nhau.
Kéo một số lên/xuống trên hình, hoặc chọn số rồi kéo thanh trượt.
✓ 2/3 = 4/6 là tỉ lệ thức
Nhân chéo: a·d = 12 = b·c = 12. Rút gọn: 2/3 = 2/3, 4/6 = 2/3.
1 ⚖️ Tỉ lệ thức là gì
Cần nhớ
- ✦Tỉ lệ thức là đẳng thức của hai tỉ số: ab = cd. Ví dụ 6 : 9 = 2 : 3 vì cả hai tỉ số cùng bằng 23.
- ✦Hai số hạng ngoài là số đầu tiên và số cuối cùng; hai số hạng trong nằm giữa. Ở 6 : 9 = 2 : 3, ngoài là 6 và 3, trong là 9 và 2.
- ✦Các số hạng có thể là số thập phân hay số âm, miễn mẫu khác 0. Ví dụ 1,5 : 3 = 2 : 4 vì cùng bằng 0,5.
- ✦Hai tỉ số bằng nhau thì lập được tỉ lệ thức, nhưng hai tỉ số chỉ gần giống thì không. Ví dụ 3 : 5 và 5 : 7 không bằng nhau.
Dạng bài
Xét hai tỉ số có lập thành tỉ lệ thức không
- 1 Viết mỗi tỉ số dưới dạng phân số rồi rút gọn hết mức.
- 2 So hai phân số vừa rút gọn: bằng nhau thì lập được tỉ lệ thức.
- 3 Muốn chắc hơn, nhân chéo hai tích rồi so.
- 4 Kết luận và ghi rõ hai số hạng ngoài, hai số hạng trong nếu lập được.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cộng thêm cùng một số vào tử và mẫu không giữ được tỉ số: 35 và 57 (cùng cộng 2) khác nhau, vì 3 · 7 = 21 còn 5 · 5 = 25.
Hai tỉ số 12 : 18 và 8 : 12 có lập được tỉ lệ thức không? Còn 15 : 20 và 9 : 15?
Hướng dẫn giải
Gọi tên các số hạng trong 6 : 9 = 2 : 3
| Số hạng | Vị trí | Giá trị |
|---|---|---|
| Số hạng ngoài | Đầu tỉ số thứ nhất | 6 |
| Số hạng trong | Cuối tỉ số thứ nhất | 9 |
| Số hạng trong | Đầu tỉ số thứ hai | 2 |
| Số hạng ngoài | Cuối tỉ số thứ hai | 3 |
2 ✖️ Tính chất nhân chéo
Cần nhớ
- ✦Tính chất cơ bản: ab = cd thì a · d = b · c — tích hai số hạng ngoài bằng tích hai số hạng trong. Ví dụ 23 = 46 thì 2 · 6 = 12 = 3 · 4.
- ✦Đúng cả hai chiều: có a · d = b · c (b, d khác 0) thì lập lại được tỉ lệ thức. Ví dụ 3 · 8 = 4 · 6 nên 3 : 4 = 6 : 8.
- ✦Vì sao đúng: nhân hai vế của ab = cd với b · d thì vế trái còn a · d, vế phải còn b · c.
- ✦Nhân chéo, không nhân theo hàng. Ví dụ 12 = 24 có 1 · 4 = 2 · 2, nhưng 1 · 2 = 2 khác 2 · 4 = 8.
Dạng bài
Tìm số hạng chưa biết bằng nhân chéo
- 1 Viết rõ tỉ lệ thức, x đứng ở vị trí nào cũng được.
- 2 Nhân chéo: tích hai số hạng ngoài bằng tích hai số hạng trong.
- 3 Chia hai vế cho hệ số của x để ra x.
- 4 Thử lại: rút gọn hai tỉ số, phải bằng nhau.
⚠️ Bẫy hay gặp: Không nhân theo hàng. Từ 12 = 24 mà viết 1 · 2 = 2 · 4 là sai: 2 khác 8. Phải nhân chéo 1 · 4 = 2 · 2.
Tìm x biết x14 = 96.
Hướng dẫn giải
3 🎯 Tìm x khi có số âm, số thập phân
Cần nhớ
- ✦x là số hạng ngoài: x = (tích hai số trong) : (số ngoài còn lại). Ví dụ x : 4 = 9 : 6 thì x = 4 · 9 : 6 = 6.
- ✦x là số hạng trong: x = (tích hai số ngoài) : (số trong còn lại). Ví dụ 2 : x = 6 : 9 thì x = 2 · 9 : 6 = 3.
- ✦Có số âm thì nhân chéo xong mới tính dấu, kết quả có thể âm. Ví dụ x : 3 = (−4) : 6 thì 6x = −12, x = −2.
- ✦Có số thập phân thì cứ nhân chéo như số nguyên. Ví dụ 0,5 : 2 = x : 8 thì 2x = 4, x = 2.
Dạng bài
Tìm x trong tỉ lệ thức có số âm hoặc số thập phân
- 1 Viết tỉ lệ thức, xem x là số hạng ngoài hay trong.
- 2 Nhân chéo, ghi rõ dấu của từng tích.
- 3 Chia hai vế cho hệ số của x, chú ý dấu.
- 4 Thử lại bằng cách tính giá trị hai tỉ số.
⚠️ Bẫy hay gặp: Từ 6 = −3x suy ra x = −2, không phải x = 2. Chia 6 cho −3 thì phải ra số âm.
Tìm x biết 1,2 : x = (−3) : 5.
Hướng dẫn giải
4 🔁 Lập tỉ lệ thức mới từ một tỉ lệ thức
Cần nhớ
- ✦Từ đẳng thức tích a · d = b · c (các số khác 0) lập được bốn tỉ lệ thức: ab = cd; ac = bd; db = ca; dc = ba.
- ✦Cách nhận: đổi chỗ hai số hạng ngoài, hoặc đổi chỗ hai số hạng trong, hoặc đổi cả hai. Ví dụ từ 23 = 812 đổi hai số trong được 28 = 312.
- ✦Mỗi tỉ lệ thức mới, nhân chéo lại ra đúng a · d = b · c. Đó là cách kiểm nhanh.
Dạng bài
Lập các tỉ lệ thức từ một đẳng thức tích
- 1 Viết đẳng thức tích dạng a · d = b · c.
- 2 Mỗi tỉ số lấy một thừa số của tích này và một thừa số của tích kia.
- 3 Hai thừa số cùng một tích phải nằm chéo nhau: một ở tử, một ở mẫu, và ở hai tỉ số khác nhau.
- 4 Thử lại bằng nhân chéo.
⚠️ Bẫy hay gặp: Viết 46 = 1510 là sai: 4 và 15 cùng thuộc một tích nên không được đứng cùng hàng. Nhân chéo thử: 4 · 10 = 40 khác 6 · 15 = 90.
Từ 4 · 15 = 6 · 10, lập các tỉ lệ thức.
Hướng dẫn giải
Bốn tỉ lệ thức từ 2 · 12 = 3 · 8
| Tỉ lệ thức | Nhân chéo | Giá trị chung |
|---|---|---|
| 2 : 3 = 8 : 12 | 2 · 12 = 3 · 8 | 23 |
| 2 : 8 = 3 : 12 | 2 · 12 = 8 · 3 | 14 |
| 12 : 3 = 8 : 2 | 12 · 2 = 3 · 8 | 4 |
| 12 : 8 = 3 : 2 | 12 · 2 = 8 · 3 | 32 |
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Nhận ra tỉ lệ thức
- 1Nhận biết
Trong tỉ lệ thức 6 : 9 = 2 : 3, hai số hạng ngoài là
- 2Thông hiểu
Hai tỉ số nào lập thành một tỉ lệ thức?
- 3Thông hiểu
Xét các đẳng thức sau, cái nào là tỉ lệ thức đúng?
a)12 : 16 = 9 : 12
b)5 : 7 = 10 : 15
c)1,5 : 3 = 2 : 4
- 4Thông hiểu Điền số thích hợp: 18 : 24 = 9 : .
- 5Vận dụng
An mua 3 cái bút hết 12 nghìn đồng, Bình mua 5 cái bút cùng loại hết 20 nghìn đồng. Hai tỉ số 3 : 12 và 5 : 20 có lập được tỉ lệ thức không?
Nhân chéo
- 1Nhận biết
Từ ab = cd (b, d khác 0) suy ra
- 2Nhận biết
Từ 38 = 924, đẳng thức đúng sau khi nhân chéo là
- 3Thông hiểu Tìm x biết x10 = 915. Khi đó x = .
- 4Thông hiểu
Cho 35 = 1220. Các đẳng thức nào đúng?
a)3 · 20 = 5 · 12
b)3 · 5 = 12 · 20
c)3 · 12 = 5 · 20
- 5Vận dụng
Tìm x biết x + 14 = 912.
Tìm x
- 1Thông hiểu Tìm x biết 2 : x = (−4) : 10. Khi đó x = .
- 2Thông hiểu Tìm x biết 0,6 : 1,5 = x : 5. Khi đó x = .
- 3Thông hiểu
Tìm x biết x : (−3) = 8 : 12.
- 4Vận dụng Pha siro: cứ 3 lít siro thì pha với 8 lít nước. Muốn pha cùng độ đậm với 24 lít nước cần lít siro.
- 5Vận dụng Bản đồ tỉ lệ 1 : 200 000 (1 cm trên bản đồ ứng với 200 000 cm ngoài thực tế). Hai thành phố cách nhau 7,5 cm trên bản đồ. Khoảng cách thật là km.
Lập tỉ lệ thức mới
- 1Nhận biết
Từ đẳng thức 2 · 12 = 3 · 8, tỉ lệ thức đúng là
- 2Thông hiểu
Từ ab = cd, đẳng thức nào cũng đúng (các số khác 0)?
- 3Thông hiểu
Từ 6 · 10 = 4 · 15, các tỉ lệ thức sau đúng hay sai?
a)6 : 4 = 15 : 10
b)6 : 15 = 10 : 4
c)10 : 4 = 15 : 6
- 4Thông hiểu Từ 3 · 20 = 4 · 15 lập được tỉ lệ thức 3 : = 15 : 20.
- 5Vận dụng
Biết 3x = 4y với x, y khác 0. Tỉ số x : y bằng
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Ở bài kiểm tra giữa và cuối kỳ II, tỉ lệ thức thường có mặt dạng tìm x (có cả số âm, số thập phân) hoặc chọn tỉ lệ thức đúng từ một đẳng thức tích.
- •Điểm dễ mất: nhân theo hàng thay vì nhân chéo, và sai dấu khi chia cho số âm. Luôn thử lại bằng cách rút gọn hai tỉ số.
- •Đây là nền trực tiếp cho dãy tỉ số bằng nhau và đại lượng tỉ lệ thuận, tỉ lệ nghịch ở ba chủ điểm sau; lên lớp 8 còn gặp lại khi học định lí Thales và tam giác đồng dạng.
20. Tính chất của dãy tỉ số bằng nhau