Tính chất của dãy tỉ số bằng nhau
Dùng tính chất cộng tử với tử, cộng mẫu với mẫu để tìm các số chưa biết từ một dãy tỉ số bằng nhau và để chia một số theo tỉ lệ cho trước.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 21
⚡ Nhớ nhanh
- 1Tính chất: ab = cd = a + cb + d = a − cb − d. Cộng tử với tử, cộng mẫu với mẫu — không nhân mẫu.
- 2Mở rộng cho ba tỉ số: ab = cd = ef = a + c + eb + d + f. Mẫu ở mọi bước phải khác 0.
- 3"x, y, z tỉ lệ với 2, 3, 5" nghĩa là x2 = y3 = z5, còn viết x : y : z = 2 : 3 : 5.
- 4Biểu thức có hệ số (x + 2y − z): nhân tử và mẫu để hiện đúng hệ số, rồi cộng mẫu cùng dấu như tử.
- 5Bài chia theo tỉ lệ: một phần = tổng : tổng số phần, rồi nhân với số phần của từng người. Cuối cùng thử lại cả hai điều kiện: tỉ lệ và tổng (hoặc hiệu).
👀 Nhìn là hiểu
Thanh tổng chia thành 2 + 3 + 5 phần bằng nhau (kéo vạch ngăn, đổi số phần, kéo tổng): một phần = tổng : số phần, x = 2 phần, y = 3 phần…; đổi sang "Hiệu" thì các phần dôi ra mang đúng hiệu; thử cách sai nhân mẫu.
Chia 150 theo 2 : 3 : 5 ⇒ vẽ 2 + 3 + 5 = 10 phần bằng nhau.
Mẹo: kéo vạch ngăn ↔ trên hình để chuyển một phần sang nhóm bên cạnh.
x/2 = y/3 = z/5 = (x + y + z)/(2 + 3 + 5) = 150/10 = 15
Một phần = 15 ⇒ x = 2·15 = 30, y = 3·15 = 45, z = 5·15 = 75
Kiểm: 30 + 45 + 75 = 150 ✓
1 ➕ Cộng tử, cộng mẫu
Cần nhớ
- ✦Dạng cộng: ab = cd = a + cb + d. Ví dụ 24 = 36 = 2 + 34 + 6 = 510, đều bằng 12.
- ✦Dạng trừ: ab = cd = a − cb − d (b khác d). Ví dụ 24 = 36 = 3 − 26 − 4 = 12.
- ✦Cho nhiều tỉ số: cộng hết tử, cộng hết mẫu. Ví dụ 12 = 24 = 36 = 1 + 2 + 32 + 4 + 6 = 612 = 12.
- ✦Vì sao đúng: mọi tỉ số trong dãy đều bằng cùng một số k nên tử luôn bằng k lần mẫu; cộng các tử thì được k lần tổng các mẫu.
Dạng bài
Tìm hai số biết tỉ lệ và tổng (hoặc hiệu)
- 1 Viết dãy tỉ số bằng nhau từ điều kiện tỉ lệ.
- 2 Đề cho tổng thì cộng tử, cộng mẫu; đề cho hiệu thì trừ tử, trừ mẫu theo cùng chiều (y − x ứng với mẫu của y trừ mẫu của x).
- 3 Tính tỉ số chung k, rồi nhân k với từng mẫu để ra từng số.
- 4 Thử lại cả hai điều kiện: tỉ lệ và tổng (hoặc hiệu).
⚠️ Bẫy hay gặp: Mẫu cũng phải cộng: x5 = y8 và x + y = 26 thì tổng mẫu là 5 + 8 = 13 (k = 2), không phải 5 · 8 = 40.
Tìm x, y biết x5 = y8 và y − x = 12.
Hướng dẫn giải
2 🔢 Biểu thức có hệ số
Cần nhớ
- ✦Nhân cả tử và mẫu của một tỉ số với cùng một số khác 0 thì giá trị không đổi. Ví dụ y3 = 2y6.
- ✦Đề cho x + 2y − z thì tử cần là x, 2y, z: ta đổi y3 thành 2y6 để có 2y ở tử. Ví dụ x2 = y3 = z4 viết lại thành x2 = 2y6 = z4.
- ✦Tử cộng trừ thế nào thì mẫu cộng trừ y hệt (cùng hệ số, cùng dấu). Ví dụ x + 2y − z ứng với 2 + 6 − 4.
Dạng bài
Tìm x, y, z khi đề cho một tổ hợp có hệ số
- 1 Nhân tử và mẫu mỗi tỉ số để tử hiện đúng hệ số trong biểu thức của đề.
- 2 Áp dụng tính chất, cộng trừ mẫu cùng dấu và cùng hệ số với tử.
- 3 Tính tỉ số chung rồi tìm từng số.
- 4 Thử lại bằng cách thay vào biểu thức và vào dãy tỉ số.
⚠️ Bẫy hay gặp: 2y ứng với mẫu 6, không phải 3. Dùng x + 2y − z2 + 3 − 4 = 16 sẽ ra x = 32; y = 48; z = 64 — thay lại được x + 2y − z = 64, không phải 16.
Tìm x, y, z biết x2 = y3 = z4 và x + 2y − z = 16.
Hướng dẫn giải
3 🔗 Ghép hai hệ thức thành một dãy
Cần nhớ
- ✦Từ tích suy ra tỉ lệ thức (nhân chéo, như bài trước): 2x = 3y thì x3 = y2. Ví dụ x = 3, y = 2 thì 2 · 3 = 3 · 2 ✓.
- ✦Hai hệ thức có chung một biến thì phải đưa số ứng với biến chung về bằng nhau (quy đồng). Ví dụ x3 = y2 và y4 = z5: số ứng với y là 2 và 4, quy về 4.
- ✦Khi số ứng với biến chung đã bằng nhau thì ghép thành một dãy rồi dùng tính chất. Ví dụ x6 = y4 = z5.
Dạng bài
Ghép hai hệ thức có chung một biến
- 1 Đổi mỗi đẳng thức tích thành tỉ lệ thức, để biến chung nằm ở cùng vị trí.
- 2 Nhân tử và mẫu để số ứng với biến chung ở hai tỉ lệ thức bằng nhau (lấy bội chung nhỏ nhất).
- 3 Ghép thành một dãy rồi cộng tử, cộng mẫu theo điều kiện của đề.
- 4 Thử lại cả hai đẳng thức tích và điều kiện tổng.
⚠️ Bẫy hay gặp: Từ 2x = 3y mà viết x2 = y3 là sai (đó là 3x = 2y). Thử bằng số: x = 3, y = 2 thì 2 · 3 = 3 · 2, nhưng 32 khác 23.
Tìm x, y, z biết 2x = 3y, 5y = 4z và x + y + z = 60.
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Cộng tử, cộng mẫu
- 1Nhận biết
Biết ab = cd (b + d khác 0). Tỉ số nào cũng bằng chúng?
- 2Thông hiểu Biết x2 = y5 và x + y = 28. Khi đó x = .
- 3Thông hiểu Biết x3 = y7 và y − x = 20. Khi đó y = .
- 4Thông hiểu
Cho x5 = y7 và x + y = 24. Các khẳng định sau đúng hay sai?
a)Tỉ số chung bằng 24 : 12 = 2.
b)x = 10 và y = 14.
c)x = 5 và y = 7.
- 5Vận dụng Hai số x, y thoả x4 = y7 và y − x = 18. Khi đó x + y = .
Có hệ số
- 1Nhận biết
Để dùng được tính chất cho biểu thức x + 2y, từ x3 = y5 ta viết lại thành
- 2Thông hiểu Biết x3 = y4 = z5 và x − y + z = 28. Khi đó z = .
- 3Thông hiểu Biết x2 = y3 và 2x + y = 21. Khi đó y = .
- 4Vận dụng
Biết x3 = y4 = z5 và 2x + 3y − z = 52. Giá trị của x + y + z là
- 5Vận dụng Biết x5 = y3 và 2x − 3y = 3. Khi đó x = .
Ghép hệ thức
- 1Nhận biết
Từ 2x = 3y suy ra tỉ lệ thức nào?
- 2Thông hiểu Biết 3x = 4y và x + y = 35. Khi đó x = .
- 3Thông hiểu
Biết x2 = y3 và y4 = z5. Dãy tỉ số bằng nhau đúng là
- 4Vận dụng Biết 2x = 3y, 4y = 5z và x + y + z = 66. Khi đó x = .
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Dãy tỉ số bằng nhau thường có mặt ở bài kiểm tra giữa và cuối kỳ II dạng tìm x, y (z) biết tỉ lệ và tổng hoặc hiệu, và bài toán lời văn chia theo tỉ lệ.
- •Câu hay mất điểm: cộng nhầm thành nhân mẫu, trừ ngược chiều khi đề cho hiệu, và quên thử lại cả hai điều kiện. Nhớ trả lời đúng ẩn mà đề hỏi, đừng dừng ở tỉ số chung.
- •Đây là công cụ chính cho đại lượng tỉ lệ thuận, tỉ lệ nghịch ở hai chủ điểm sau, và nền cho việc giải bài toán chia tỉ lệ ở lớp 8.
21. Đại lượng tỉ lệ thuận