Đa thức một biến. Nghiệm của đa thức
Thu gọn và sắp xếp một đa thức một biến, đọc ra bậc, hệ số cao nhất, hệ số tự do, rồi tính giá trị và kiểm một số có là nghiệm của đa thức hay không.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 25
⚡ Nhớ nhanh
- 1Đơn thức một biến là tích của một số (hệ số) với luỹ thừa của biến; số mũ là bậc. 4x³ có hệ số 4, bậc 3; số khác 0 là đơn thức bậc 0.
- 2Đa thức một biến là tổng những đơn thức của cùng một biến; mỗi đơn thức là một hạng tử. Số 0 là đa thức không, không có bậc.
- 3Thu gọn là gộp các hạng tử cùng bậc, rồi sắp xếp theo luỹ thừa giảm: 5x² − 2x + 1 − 3x⁴ = −3x⁴ + 5x² − 2x + 1.
- 4Chỉ tìm bậc (số mũ lớn nhất), hệ số cao nhất (đi với số mũ đó) và hệ số tự do (hạng tử không có biến) sau khi đã thu gọn.
- 5Giá trị của đa thức tại x = a là P(a). Nếu P(a) = 0 thì a là nghiệm của P(x).
- 6⚠️ "Cao nhất" nói về bậc, không nói về độ lớn: hệ số cao nhất của 3x − 5x² + 1 là −5, không phải 3.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo từng hạng tử vào cột đúng số mũ để sắp xếp và gộp đa thức, thấy bậc cùng các hệ số hiện ra; rồi kéo thanh thử x: khi P(x) bằng đúng 0 thì x là một nghiệm.
Kéo từng hạng tử vào cột đúng số mũ:
P(x) = 2 − 5x + x² + 2x: lộn xộn, có hai hạng tử chứa x.
1 🧱 Đơn thức một biến
Cần nhớ
- ✦Đơn thức một biến là tích của một số thực với luỹ thừa của biến. Số đó là hệ số, số mũ là bậc. −0,5x có hệ số −0,5 và bậc 1 (vì x = x¹).
- ✦Số khác 0 là đơn thức bậc 0: 2 = 2x⁰. Số 0 cũng là đơn thức nhưng không có bậc.
- ✦Cộng, trừ hai đơn thức cùng bậc: cộng, trừ hệ số, giữ nguyên luỹ thừa. −3x⁴ + x⁴ = −2x⁴.
- ✦Nhân hai đơn thức bất kì: nhân hệ số, nhân luỹ thừa của biến (cộng số mũ). (0,5x) · (6x²) = 3x³.
Dạng bài
Xác định hệ số, bậc rồi cộng hoặc nhân đơn thức
- 1 Viết đơn thức về dạng (số) · xⁿ; nếu có luỹ thừa của số thì tính luôn (3²x = 9x).
- 2 Hệ số là số đứng trước biến, kèm dấu; bậc là số mũ của x (x đứng một mình có bậc 1).
- 3 Cộng hoặc trừ: chỉ làm được khi cùng bậc, cộng hệ số. Nhân: nhân hệ số và cộng số mũ.
- 4 Thử lại: thay x = 2 vào hai vế, hai giá trị phải bằng nhau ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: 2x³ + 3x³ = 5x⁶ là sai: cộng thì giữ nguyên số mũ, được 5x³. Chỉ khi nhân mới cộng số mũ: 2x³ · 3x³ = 6x⁶.
Cho A = 2x³, B = −5x³ và C = (12)x². Tính A + B và A · C, cho biết hệ số và bậc của mỗi kết quả.
Hướng dẫn giải
2 📋 Đa thức, thu gọn và sắp xếp
Cần nhớ
- ✦Đa thức một biến là tổng của những đơn thức của cùng một biến; mỗi đơn thức là một hạng tử. 2x³ − 5x² + 7 có ba hạng tử là 2x³; −5x²; 7.
- ✦Một đơn thức cũng là một đa thức. Số 0 là đa thức không.
- ✦Thu gọn là gộp các hạng tử cùng bậc: 6x³ − 5x² − 4x³ + 7 = 2x³ − 5x² + 7.
- ✦Sắp xếp theo luỹ thừa giảm của biến. Bậc nào khuyết thì coi hệ số là 0 khi cần: 5x² − 2x + 1 − 3x⁴ = −3x⁴ + 0x³ + 5x² − 2x + 1.
Dạng bài
Thu gọn và sắp xếp đa thức theo luỹ thừa giảm
- 1 Gạch chân từng hạng tử cùng dấu đứng trước nó — dấu thuộc về hạng tử.
- 2 Gom các hạng tử cùng bậc lại với nhau và cộng hệ số.
- 3 Xếp các hạng tử theo số mũ giảm dần; bậc không có thì bỏ qua.
- 4 Thử lại: thay x = 2 vào đa thức đầu và đa thức cuối, hai giá trị phải bằng nhau ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Sắp xếp 5x − 3x³ + 2 thành 5x + 3x³ + 2 (mất dấu − khi đổi chỗ) là sai: dấu đi theo hạng tử, phải là −3x³ + 5x + 2.
Thu gọn rồi sắp xếp theo luỹ thừa giảm: P = 4x − x³ + 7 + 3x² + 2x³ − 5x.
Hướng dẫn giải
3 🔝 Bậc, hệ số cao nhất, hệ số tự do
Cần nhớ
- ✦Với đa thức đã thu gọn và khác đa thức không: bậc là bậc của hạng tử có bậc cao nhất; hệ số của hạng tử ấy là hệ số cao nhất; hệ số của hạng tử bậc 0 là hệ số tự do.
- ✦Ví dụ P = −3x⁴ + 5x² − 2x + 1 có bậc 4, hệ số cao nhất −3, hệ số tự do 1.
- ✦Chưa thu gọn thì phải thu gọn trước: −x³ − 2x² + x³ + 4x + 5 = −2x² + 4x + 5 có bậc 2, không phải 3.
- ✦Số khác 0 (như 7) là đa thức bậc 0: hệ số cao nhất và hệ số tự do đều là 7. Đa thức không thì không có bậc.
Dạng bài
Tìm bậc, hệ số cao nhất và hệ số tự do
- 1 Thu gọn đa thức rồi sắp xếp theo luỹ thừa giảm.
- 2 Hạng tử đầu tiên có số mũ lớn nhất: số mũ đó là bậc, hệ số của nó (kèm dấu) là hệ số cao nhất.
- 3 Hạng tử không có biến cho hệ số tự do.
- 4 Thử lại: đọc lại đa thức đã sắp xếp — hạng tử đầu cho bậc và hệ số cao nhất, hạng tử cuối cho hệ số tự do ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Hệ số cao nhất của 3x − 5x² + 1 là −5 (đi với x², bậc cao nhất). Không phải 3 (đứng đầu cách viết), cũng không phải 1 (số lớn nhất).
Tìm bậc, hệ số cao nhất và hệ số tự do của Q = 3x − 5x² + 1 + 2x² − x⁴.
Hướng dẫn giải
4 🎯 Giá trị và nghiệm của đa thức
Cần nhớ
- ✦Giá trị của F(x) tại x = a kí hiệu F(a): thay x bằng a rồi tính. G(x) = x² − 4 thì G(3) = 3² − 4 = 5.
- ✦Nếu F(a) = 0 thì a (hay x = a) là nghiệm của F(x). G(2) = 2² − 4 = 0 nên 2 là nghiệm của x² − 4.
- ✦Đa thức có thể không có nghiệm (x² + 1 ≥ 1 > 0 với mọi x) hoặc nhiều nghiệm (x² − 4 có hai nghiệm 2 và −2).
- ✦Hệ số tự do bằng 0 thì x = 0 là nghiệm: 2x² + 6x có nghiệm 0 (và cả −3, vì 2 · 9 − 18 = 0).
Dạng bài
Kiểm một số có phải nghiệm của đa thức hay không
- 1 Thay x = a vào đa thức (số âm đặt trong ngoặc).
- 2 Tính theo thứ tự phép tính: luỹ thừa, nhân, cộng trừ.
- 3 Kết quả bằng 0 thì a là nghiệm; khác 0 thì a không phải nghiệm. Với nhiều số cho trước, thử từng số.
- 4 Thử lại: tính lại giá trị của các số được chọn, soát kĩ dấu ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Với x² − 4, thử x = 2 thấy bằng 0 rồi dừng là thiếu: x = −2 cũng là nghiệm vì (−2)² − 4 = 4 − 4 = 0.
Trong các số −2; −1; 1; 2, số nào là nghiệm của F(x) = x² + x − 2?
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Đơn thức một biến
- 1Nhận biết
Đơn thức −7x⁴ có hệ số và bậc là
- 2Thông hiểu
Đơn thức 9x có bậc
- 3Thông hiểu −3x² + 7x² = .
- 4Thông hiểu (−2x³) · (4x²) = .
- 5Vận dụng
Nhân một đơn thức bậc 3 với một đơn thức bậc 2 được đơn thức bậc
Thu gọn và sắp xếp
- 1Nhận biết
Đa thức 2x³ − 5x² + 7 có bao nhiêu hạng tử?
- 2Thông hiểu 8x³ − 5x² − 3x³ + 7 = x³ − 5x² + 7.
- 3Thông hiểu
Sắp xếp P = 5x − 3x³ + 2 theo luỹ thừa giảm của biến được
- 4Vận dụng Thu gọn 3x² + 5x − 2x² − 5x + 1 được .
- 5Vận dụng
Cho A = x⁴ − 3x² + 2x⁴ + 5 − x. Thu gọn A:
a)x⁴ và 2x⁴ cùng bậc nên gộp được thành 3x⁴.
b)−3x² và −x gộp được thành −4x³.
c)Sau khi thu gọn, A có 4 hạng tử.
Bậc và các hệ số
- 1Nhận biết
Bậc của đa thức 4x³ − 2x + 7 là
- 2Thông hiểu
Hệ số tự do của −2x² + 5x − 9 là
- 3Thông hiểu
Hệ số cao nhất của 3x − 5x² + 1 là
- 4Thông hiểu Đa thức 2x³ − 7x⁵ + x² − 1 có bậc .
- 5Vận dụng
Bậc của đa thức R = 2x³ − 3x² − 2x³ + 4x − 1 là
- 6Vận dụng
Cho S(x) = 3 − 2x⁴ + x:
a)Bậc của S là 4.
b)Hệ số cao nhất của S là 3 vì 3 đứng đầu.
c)Hệ số tự do của S là 3.
Giá trị và nghiệm
- 1Nhận biết
Số a là nghiệm của đa thức F(x) khi
- 2Thông hiểu Với F(x) = 2x² − 3x − 2 thì F(−1) = .
- 3Thông hiểu
Số nào là nghiệm của P(x) = 3x − 6?
- 4Thông hiểu
Số nào là nghiệm của P(x) = x² − 5x + 6?
- 5Vận dụng
Đa thức nào sau đây không có nghiệm?
- 6Vận dụng Đa thức x² + 5x có hai nghiệm, trong đó nghiệm khác 0 là x = .
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Đa thức một biến thường có mặt ở kiểm tra giữa và cuối kì II: thu gọn, sắp xếp, đọc bậc cùng các hệ số, tính giá trị và kiểm một số có là nghiệm không.
- •Lỗi hay mất điểm: tìm bậc khi chưa thu gọn, nhầm hệ số cao nhất với hệ số lớn nhất, bỏ dấu của hệ số, và dừng ngay khi thấy một nghiệm.
- •Đây là nền cho cộng, trừ, nhân, chia đa thức ở các bài tiếp theo; sang lớp 8 là hằng đẳng thức, phân tích đa thức thành nhân tử và phương trình.
25. Cộng, trừ đa thức một biến