Nhân đa thức một biến
Nhân đơn thức với đa thức và đa thức với đa thức mà không sót tích nào, rồi thu gọn và kiểm lại kết quả bằng cách thay số.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 27
⚡ Nhớ nhanh
- 1Đơn thức nhân đa thức: nhân đơn thức với từng hạng tử. 2x · (x + 5) = 2x² + 10x.
- 2Đa thức nhân đa thức: mỗi hạng tử của đa thức này nhân với mọi hạng tử của đa thức kia, rồi gộp hạng tử cùng bậc. (x + 2)(x + 3) = x² + 5x + 6.
- 3Số tích phải làm = số hạng tử này nhân số hạng tử kia. Luỹ thừa cùng cơ số thì cộng số mũ: x² · x³ = x⁵.
- 4Bậc của tích bằng tổng hai bậc: bậc 1 nhân bậc 2 cho bậc 3.
- 5⚠️ Đừng bỏ tích chéo: (x + 2)(x + 3) khác x² + 6. Và (x + 2)² = (x + 2)(x + 2) = x² + 4x + 4, không phải x² + 4.
- 6Thói quen chống sai: thay x = 1 vào hai vế, hai bên phải bằng nhau.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo góc và mép hình chữ nhật cạnh (x + a)(x + b): mỗi ô là một tích, gộp hai ô cùng bậc ra kết quả; bấm Tự điền để kéo thẻ tích vào từng ô.
(x + 3)(x + 2) x = 3
Kéo góc ô x² (đổi x), kéo mép phải / mép dưới (đổi số).
✓ (x + 3)(x + 2) = x² + 5x + 6
4 ô: x² + 3x + 2x + 6 ⇒ gộp hai ô cùng bậc 2x + 3x = 5x.
Thử x = 3: diện tích 6 · 5 = 30; x² + 5x + 6 = 9 + 15 + 6 = 30 ✓
1 ✖️ Đơn thức nhân đa thức
Cần nhớ
- ✦Đơn thức nhân đa thức: nhân đơn thức với từng hạng tử rồi cộng lại. Ví dụ 2x · (x + 5) = 2x · x + 2x · 5 = 2x² + 10x.
- ✦Nhân hai đơn thức: hệ số nhân hệ số, luỹ thừa cùng cơ số thì cộng số mũ. Ví dụ 4x · 3x² = (4 · 3) · x¹⁺² = 12x³.
- ✦Giữ dấu của từng hạng tử. Ví dụ −x · (x − 3) = −x² + 3x, vì (−x) · (−3) = +3x.
- ✦Số tích phải làm bằng số hạng tử của đa thức. Ví dụ 3x · (x² − x + 4) có đúng 3 tích.
Dạng bài
Nhân một đơn thức với một đa thức
- 1 Đếm số hạng tử của đa thức: có bao nhiêu hạng tử thì phải làm bấy nhiêu tích.
- 2 Nhân đơn thức lần lượt với từng hạng tử: hệ số nhân hệ số, số mũ cộng nhau, giữ dấu.
- 3 Cộng các tích lại, sắp luỹ thừa giảm dần.
- 4 Thử lại bằng cách thay x bằng một số cụ thể vào hai vế.
⚠️ Bẫy hay gặp: x² · x³ = x⁵, không phải x⁶. Nhân cùng cơ số thì cộng số mũ; nhân số mũ là quy tắc của (x²)³.
Tính 3x · (2x² − 5x + 4).
Hướng dẫn giải
2 ▦ Đa thức nhân đa thức
Cần nhớ
- ✦Nhân hai đa thức: lấy mỗi hạng tử của đa thức này nhân với mọi hạng tử của đa thức kia, rồi thu gọn. Ví dụ (x + 2)(x + 3) = x · x + x · 3 + 2 · x + 2 · 3 = x² + 5x + 6.
- ✦Đếm trước: đa thức m hạng tử nhân đa thức n hạng tử cho đúng m · n tích. Ví dụ (x + 3)(x² − 2x + 4) có 2 · 3 = 6 tích.
- ✦Bậc của tích bằng tổng hai bậc. Ví dụ (x² + 1)(x − 1) = x³ − x² + x − 1 có bậc 2 + 1 = 3.
- ✦Bình phương một đa thức cũng chỉ là nhân hai lần: (x + 2)² = (x + 2)(x + 2) = x² + 2x + 2x + 4 = x² + 4x + 4.
Mô hình ô vuông cho (x + 2)(x + 3)
| x | +3 | |
|---|---|---|
| x | x · x = x² | x · 3 = 3x |
| +2 | 2 · x = 2x | 2 · 3 = 6 |
Dạng bài
Nhân hai đa thức không sót tích
- 1 Đếm trước số tích phải có (số hạng tử nhân số hạng tử).
- 2 Lấy từng hạng tử của đa thức thứ nhất nhân với mọi hạng tử của đa thức thứ hai, ghi cả dấu.
- 3 Gộp các hạng tử cùng bậc rồi sắp luỹ thừa giảm dần.
- 4 Thử lại bằng cách thay x = 1: hai vế phải bằng nhau.
⚠️ Bẫy hay gặp: (x + 2)(x + 3) = x² + 5x + 6, không phải x² + 6: thiếu hai tích chéo 3x và 2x. Hai hạng tử nhân hai hạng tử phải ra đủ 4 tích.
Tính (x + 3)(x² − 2x + 4).
Hướng dẫn giải
3 🧹 Nhân rồi thu gọn, trừ một tích
Cần nhớ
- ✦Dấu − đứng trước một tích thì tính tích trước, đặt trong ngoặc rồi đổi dấu mọi hạng tử. Ví dụ x² + 3x − 10 − (x² + 3x) = x² + 3x − 10 − x² − 3x.
- ✦Thu gọn là gộp các hạng tử cùng luỹ thừa của x. Ví dụ 3x − 3x = 0 thì hạng tử ấy biến mất.
- ✦Nếu mọi hạng tử chứa x đều triệt tiêu thì biểu thức không phụ thuộc x: kết quả chỉ là một số. Ví dụ ở trên còn lại −10.
- ✦Kết quả luôn sắp luỹ thừa giảm dần. Ví dụ (3 − x)(2x + 1) = 6x + 3 − 2x² − x = −2x² + 5x + 3.
Dạng bài
Rút gọn biểu thức có nhiều tích
- 1 Nhân riêng từng tích, thu gọn từng tích.
- 2 Ghép lại: trước tích nào có dấu − thì đặt tích đó trong ngoặc rồi đổi dấu mọi hạng tử.
- 3 Gộp các hạng tử cùng bậc.
- 4 Thử lại bằng hai giá trị của x (thường x = 0 và x = 1).
⚠️ Bẫy hay gặp: Trừ một tích phải đổi dấu mọi hạng tử: −(x² + 3x) = −x² − 3x, không phải −x² + 3x.
Rút gọn A = (x − 2)(x + 5) − x(x + 3).
Hướng dẫn giải
4 🔎 Kiểm tra kết quả bằng số
Cần nhớ
- ✦Kiểm số tích: m hạng tử nhân n hạng tử phải có m · n tích. Ví dụ (x + 1)(x² − x + 2) có 6 tích.
- ✦Kiểm bậc: bậc của tích bằng tổng hai bậc. Ví dụ (x + 1)(x² − x + 2) có bậc 1 + 2 = 3.
- ✦Kiểm hệ số tự do: bằng tích hai hệ số tự do. Ví dụ (x + 2)(x + 3) có hệ số tự do 2 · 3 = 6.
- ✦Thay x = 1 vào cả tích lẫn kết quả: hai số phải bằng nhau. Ví dụ (1 + 2)(1 + 3) = 12 và 1 + 5 + 6 = 12.
Dạng bài
Kiểm một kết quả đã có sẵn
- 1 Đếm số tích, kiểm bậc và hệ số tự do (ba phép kiểm nhanh).
- 2 Thay x = 1 vào đề bài, rồi thay x = 1 vào kết quả cần kiểm.
- 3 Hai số khác nhau thì kết quả sai: nhân lại từ đầu.
- 4 Thử lại kết quả mới bằng một giá trị khác, ví dụ x = 2.
⚠️ Bẫy hay gặp: Bậc và hệ số tự do khớp chưa đủ để kết luận đúng: x³ + 2x + 2 khớp cả hai mà vẫn sai. Phải thay x = 1 mới lộ ra (5 ≠ 4).
Bạn An tính (x + 1)(x² − x + 2) = x³ + 2x + 2. An làm đúng hay sai? Nếu sai thì sửa.
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Đơn thức nhân đa thức
- 1Nhận biết
3x · 4x² bằng
- 2Nhận biết
x² · x⁵ bằng
- 3Thông hiểu
2x · (x² − 3x + 1) bằng
- 4Thông hiểu −3x · (x − 2) = −3x² +
- 5Vận dụng Rút gọn 2x(x² − x) − x(x² + 3) được x³ − 2x² − 3x. Hệ số của x² là .
Đa thức nhân đa thức
- 1Nhận biết
Khi nhân (x + 5)(x − 2), phải làm bao nhiêu phép nhân từng cặp hạng tử?
- 2Thông hiểu
(x + 3)(x + 5) bằng
- 3Thông hiểu
(x − 4)(x + 2) bằng
- 4Thông hiểu Hệ số của x trong tích (x + 2)(x − 3) là .
- 5Thông hiểu
Xét tích (x² + 1)(x + 2) = x³ + 2x² + x + 2. Các khẳng định sau đúng hay sai?
a)Phải làm đúng 4 tích riêng lẻ.
b)Tích có bậc 3.
c)Hệ số của x trong tích bằng 0.
- 6Thông hiểu (x − 1)(x² + x + 1) = x³ −
- 7Vận dụng
(x + 2)² bằng
Nhân rồi thu gọn
- 1Thông hiểu
(3 − x)(2x + 1) khi sắp luỹ thừa giảm bằng
- 2Thông hiểu
Rút gọn (x + 1)(x + 4) − x(x + 5) được
- 3Vận dụng Biểu thức (x + 3)(x − 3) − x² luôn có giá trị không đổi bằng .
- 4Vận dụng
Biểu thức nào không phụ thuộc vào x?
Kiểm tra bằng số, tìm hệ số
- 1Thông hiểu
Lan viết (x + 2)(x + 5) = x² + 7x + 7. Thay x = 1 vào hai vế thì thấy
- 2Nhận biết Hệ số tự do của tích (x + 3)(x − 5) là .
- 3Vận dụng
Cho (x − 1)(x + 4) = x² + 3x − 4. Các kết quả sau của các bạn đúng hay sai?
a)Kết quả x² + 3x − 4 là đúng.
b)Kết quả x² + 4x − 4 có thể đúng, vì bậc và hệ số tự do đều khớp.
c)Kết quả x² − 4 sai, vì tại x = 1 nó bằng −3 trong khi tích bằng 0.
- 4Vận dụng Biết (x + 2)(x² + ax + 3) = x³ + 5x² + 9x + 6. Giá trị a là .
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Ở kiểm tra giữa và cuối kỳ II, nhân đa thức hay có mặt dưới dạng nhân rồi thu gọn, hoặc rút gọn một biểu thức có hai tích để chỉ ra nó không phụ thuộc vào x.
- •Hai lỗi mất điểm hay gặp nhất là sót tích chéo và quên đổi dấu khi trừ một tích. Thay x = 1 vào hai vế là cách tự soát nhanh nhất.
- •Đây là nền cho hằng đẳng thức đáng nhớ và phân tích đa thức thành nhân tử ở lớp 8; chủ điểm sau (chia đa thức) dùng chính phép nhân này để thử lại.
27. Chia đa thức một biến