Hai đường thẳng song song và dấu hiệu nhận biết
Gọi tên các cặp góc khi một đường thẳng cắt hai đường thẳng và dùng dấu hiệu để chứng minh hai đường thẳng song song.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 9
⚡ Nhớ nhanh
- 1Hai đường thẳng song song (a // b) là hai đường không có điểm chung.
- 2Một đường c cắt hai đường a, b tạo ra các cặp góc so le trong, đồng vị, trong cùng phía.
- 3Dấu hiệu: một cặp so le trong bằng nhau, hoặc một cặp đồng vị bằng nhau, thì a // b.
- 4Cặp trong cùng phía thì phải bù nhau (tổng 180°) mới suy ra a // b.
- 5Chỉ cần một cặp thoả điều kiện là đủ; không kết luận "song song" chỉ vì nhìn hình.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo đầu đường b để xoay b quanh B, chọn cặp so le trong / đồng vị / trong cùng phía để tô: đúng lúc cặp so le trong (hay đồng vị) bằng nhau thì đèn "a // b" sáng; bẫy: cặp trong cùng phía bằng nhau mà a vẫn cắt b.
b nghiêng: cặp so le trong 75° và 61° lệch nhau.
✗ So le trong: 75° ≠ 61° ⇒ a cắt b
Kéo dài thì a và b gặp nhau ở phía bên phải. Kéo đầu đường b cho tới khi đèn sáng.
So le trong: khác phía c, đều nằm giữa a và b. Đồng vị: cùng phía c, cùng vị trí trên–dưới. Trong cùng phía: cùng phía c, đều nằm giữa a và b.
1 🧩 Ba cặp góc khi một đường cắt hai đường
Cần nhớ
- ✦So le trong: hai góc khác phía đường cắt c và đều nằm giữa a, b. Ví dụ ∠A₄ và ∠B₂.
- ✦Đồng vị: hai góc cùng phía đường cắt c, cùng ở phía trên (hoặc cùng ở phía dưới) mỗi đường. Ví dụ ∠A₁ và ∠B₁.
- ✦Trong cùng phía: hai góc cùng phía đường cắt c và đều nằm giữa a, b. Ví dụ ∠A₃ và ∠B₂.
Quy ước: c cắt a tại A, cắt b tại B, a ở trên b; quanh mỗi đỉnh đánh số 1 trên-trái, 2 trên-phải, 3 dưới-phải, 4 dưới-trái
| Cặp góc | Gọi là | Điều kiện để a // b |
|---|---|---|
| (∠A₃, ∠B₁) và (∠A₄, ∠B₂) | So le trong | Bằng nhau |
| (∠A₁, ∠B₁), (∠A₂, ∠B₂), (∠A₃, ∠B₃), (∠A₄, ∠B₄) | Đồng vị | Bằng nhau |
| (∠A₃, ∠B₂) và (∠A₄, ∠B₁) | Trong cùng phía | Bù nhau (tổng 180°) |
Dạng bài
Gọi tên một cặp góc
- 1 Xác định đường cắt c và hai đường bị cắt a, b.
- 2 Hai góc nằm cùng phía hay khác phía đường c?
- 3 Hai góc nằm giữa a và b (trong) hay ngoài hai đường?
- 4 Soát lại: mỗi góc ở một đỉnh khác nhau (A và B) và ghép đúng theo bảng quy ước ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: ∠A₃ và ∠B₁ là so le trong (khác phía c), còn ∠A₃ và ∠B₂ là trong cùng phía (cùng phía c) — hai cặp chỉ khác nhau ở góc thứ hai nên rất dễ lẫn.
Gọi tên cặp góc ∠A₃ và ∠B₂.
Hướng dẫn giải
2 ✅ Dấu hiệu nhận biết hai đường thẳng song song
Cần nhớ
- ✦Định nghĩa: a // b khi a và b không có điểm chung. Ví dụ hai mép của thước kẻ.
- ✦Dấu hiệu 1: c cắt a, b và có một cặp so le trong bằng nhau thì a // b. Ví dụ ∠A₄ = ∠B₂ = 65°.
- ✦Dấu hiệu 2: có một cặp đồng vị bằng nhau thì a // b. Ví dụ ∠A₃ = ∠B₃ = 110°.
- ✦Hệ quả: một cặp trong cùng phía bù nhau thì a // b. Ví dụ ∠A₃ = 110° và ∠B₂ = 70° (110° + 70° = 180°).
Dạng bài
Chứng minh a // b bằng dấu hiệu
- 1 Xác định đường cắt c và tìm một cặp góc đề đã cho số đo.
- 2 Gọi tên cặp góc: so le trong, đồng vị hay trong cùng phía.
- 3 Kiểm đúng điều kiện của đúng loại: bằng nhau (so le trong, đồng vị) hay bù nhau (trong cùng phía).
- 4 Soát lại: nêu đủ GT, kết luận bằng "vì … nên a // b", gọi đúng tên đỉnh ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Hai góc trong cùng phía bằng nhau (vd cùng 100°) không cho a // b: điều kiện đúng là tổng bằng 180°. Chỉ khi mỗi góc đúng 90° thì "bằng nhau" mới trùng "bù nhau".
Đường c cắt a tại A, cắt b tại B. Biết ∠A₃ = 110° và ∠B₃ = 110°. Hỏi a // b không?
Hướng dẫn giải
3 🔄 Đổi góc về cặp quen thuộc
Cần nhớ
- ✦Đề không phải lúc nào cũng cho sẵn cặp so le trong hay đồng vị; ta dùng đối đỉnh (bằng nhau) hoặc kề bù (tổng 180°) để đổi. Ví dụ ∠A₁ = ∠A₃ vì đối đỉnh.
- ✦Tại một đỉnh, hai góc kề nhau trên đường a hay b là kề bù. Ví dụ ∠B₁ + ∠B₂ = 180°.
- ✦Ba dấu hiệu thực chất cùng một ý: nếu ∠A₃ = ∠B₁ thì ∠A₃ + ∠B₂ = ∠B₁ + ∠B₂ = 180°.
Dạng bài
Đổi sang cặp góc đủ dùng dấu hiệu
- 1 Viết ra góc đề cho, xem nó có thuộc cặp so le trong/đồng vị/trong cùng phía nào không.
- 2 Nếu không, tìm góc đối đỉnh hoặc kề bù với nó (cùng đỉnh) để đổi.
- 3 Dùng góc vừa đổi ghép cặp với góc ở đỉnh còn lại, kiểm điều kiện rồi kết luận.
- 4 Soát lại: mỗi phép đổi ghi rõ lí do (đối đỉnh hay kề bù) ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cộng thẳng 64° + 116° = 180° rồi kết luận ngay là sai lí lẽ: ∠A₁ và ∠B₂ không phải cặp trong cùng phía. Phải đổi ∠A₁ thành ∠A₃ (đối đỉnh) trước.
Đường c cắt a tại A, cắt b tại B. Biết ∠A₁ = 64° và ∠B₂ = 116°. Hỏi a // b không?
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Gọi tên cặp góc
- 1Nhận biết
Theo quy ước đánh số ở mục 1 (a trên, b dưới), ∠A₁ và ∠B₁ là cặp góc
- 2Thông hiểu
Theo quy ước đã nêu, ∠A₃ và ∠B₂ là cặp góc
- 3Thông hiểu
Theo quy ước đã nêu, ∠A₃ và ∠B₁ là cặp góc
- 4Thông hiểu
Theo quy ước đã nêu, xét các khẳng định:
a)∠A₄ và ∠B₄ là hai góc đồng vị.
b)∠A₁ và ∠B₃ là hai góc so le trong.
c)∠A₄ và ∠B₁ là hai góc trong cùng phía.
- 5Vận dụng
Khi một đường thẳng cắt hai đường thẳng, có tất cả bao nhiêu cặp góc đồng vị?
Nhận biết hai đường thẳng song song
- 1Nhận biết
Hai đường thẳng song song là hai đường thẳng
- 2Nhận biết
Đường c cắt a, b và có một cặp góc so le trong bằng nhau. Kết luận đúng là
- 3Thông hiểu Hai góc trong cùng phía là x° và 115°. Để a // b thì x = .
- 4Thông hiểu
Biết ∠A₄ = 82° và ∠B₄ = 82°. Kết luận đúng là
- 5Vận dụng
Xét các khẳng định về dấu hiệu song song:
a)Hai góc trong cùng phía bằng nhau thì a // b.
b)Chỉ cần một cặp so le trong bằng nhau là đủ kết luận a // b.
c)Hai đường nhìn hình thấy không cắt nhau thì a // b.
- 6Vận dụng Hai góc so le trong có số đo (3x + 5)° và (2x + 25)°. Để a // b thì x = .
Đổi góc rồi kết luận
- 1Vận dụng
Biết ∠A₂ = 50° và ∠B₄ = 50°. Hỏi a // b không và vì sao?
- 2Thông hiểu Biết ∠A₁ = 70°. Muốn a // b thì ∠B₁ (đồng vị với ∠A₁) phải bằng °.
- 3Thông hiểu Biết ∠A₄ = 100°. Muốn a // b thì ∠B₁ (trong cùng phía với ∠A₄) phải bằng °.
- 4Thông hiểu
Biết ∠A₄ = 118°. Muốn a // b thì ∠B₂ (so le trong với ∠A₄) phải bằng
- 5Thông hiểu
Đề cho góc không thuộc cặp nào để dùng dấu hiệu, ta nên
Hiểu khái niệm song song
- 1Nhận biết
Kí hiệu a // b được đọc là
- 2Thông hiểu
Hai đường thẳng phân biệt, không song song thì
- 3Vận dụng Hai góc trong cùng phía hơn kém nhau 20°. Để a // b thì góc lớn bằng °.
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Đây là chủ điểm hay ra ở kiểm tra cuối kỳ I: câu trắc nghiệm gọi tên cặp góc và câu tự luận "chứng minh a // b" từ số đo hai góc.
- •Lỗi mất điểm phổ biến là kết luận song song chỉ vì hình vẽ, hoặc áp "bằng nhau" cho cặp trong cùng phía. Bài chứng minh cần nêu rõ loại cặp góc và dấu hiệu đã dùng.
- •Là nền cho B10 (từ a // b suy ngược ra góc) và cho các bài chứng minh song song ở lớp 8 (đường trung bình, hình thang).
10. Tiên đề Euclid. Tính chất hai đường thẳng song song