Tiên đề Euclid. Tính chất hai đường thẳng song song
Dùng tiên đề Euclid và tính chất của hai đường thẳng song song để tính số đo góc và suy ra quan hệ giữa các đường thẳng.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 10
⚡ Nhớ nhanh
- 1Tiên đề Euclid: qua một điểm ngoài đường thẳng a có đúng một đường thẳng song song với a.
- 2Tính chất: nếu a // b và c cắt cả hai thì so le trong bằng nhau, đồng vị bằng nhau, trong cùng phía bù nhau.
- 3Dấu hiệu đi từ góc sang song song; tính chất đi từ song song sang góc — hai chiều ngược nhau.
- 4Bắc cầu: a // c và b // c (a, b phân biệt) thì a // b.
- 5Hai đường cùng vuông góc với đường thứ ba thì song song; a // b và c ⊥ a thì c ⊥ b.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo đầu tròn của cát tuyến c: khi a // b, cặp so le trong, đồng vị luôn bằng nhau, trong cùng phía luôn bù nhau; kéo đầu tròn của b xoay quanh M để thấy chỉ đúng một vị trí làm b // a (lệch vài độ là các góc lệch ngay).
Kéo đầu tròn của c (xoay cát tuyến) hoặc của b (xoay quanh M).
So le trong
∠A₄ = 60° = ∠B₂ = 60° ✓
a // b ⇒ hai góc so le trong bằng nhau (∠A₄ = ∠B₂). Xoay c thế nào cũng đúng. Qua M chỉ có một đường thẳng song song với a — chính là b lúc này (tiên đề Euclid).
1 📏 Tiên đề Euclid
Cần nhớ
- ✦Tiên đề Euclid: qua điểm M ở ngoài đường thẳng a chỉ có một đường thẳng song song với a. Ví dụ qua M vẽ MB // a và MC // a thì MB và MC phải trùng nhau.
- ✦Tiên đề là điều thừa nhận, không chứng minh; định lí thì phải chứng minh.
- ✦Hệ quả: nếu a // b và c cắt a thì c cũng cắt b. Ví dụ không thể có đường c cắt a mà lại song song với b.
Dạng bài
Giải thích bằng tiên đề Euclid
- 1 Nêu điểm chung của hai đường cần so sánh (nếu có).
- 2 Giả sử điều ngược lại, rồi tìm xem qua điểm ấy có hai đường song song với cùng một đường.
- 3 Đối chiếu với tiên đề: chỉ có một đường nên giả sử sai.
- 4 Soát lại: lập luận chỉ dùng tiên đề và GT, kết luận đúng điều cần giải thích ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Qua M có vô số đường thẳng nhưng chỉ một trong số đó song song với a. Câu "qua M vẽ được nhiều đường song song với a" là sai.
Cho a // b, đường thẳng c cắt a tại M. Giải thích vì sao c cũng cắt b.
Hướng dẫn giải
2 🔁 Tính chất của hai đường thẳng song song
Cần nhớ
- ✦Nếu a // b và c cắt a tại A, cắt b tại B thì hai góc so le trong bằng nhau. Ví dụ ∠A₄ = ∠B₂.
- ✦Cũng khi đó hai góc đồng vị bằng nhau. Ví dụ ∠A₁ = ∠B₁.
- ✦Hai góc trong cùng phía bù nhau. Ví dụ ∠A₃ + ∠B₂ = 180°.
- ✦Tính chất đi từ song song sang góc (dùng để tính); dấu hiệu đi từ góc sang song song (dùng để chứng minh).
Dạng bài
Tính góc khi biết a // b
- 1 Ghi rõ GT: a // b, c cắt a tại A, cắt b tại B và góc đã biết.
- 2 Gọi tên cặp góc (so le trong, đồng vị, trong cùng phía) giữa góc đã biết và góc cần tìm.
- 3 Viết "vì a // b nên …" đúng loại: bằng nhau hay bù nhau.
- 4 Soát lại: hai góc kề bù ở cùng đỉnh cộng đủ 180° ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Với a // b và ∠A₃ = 65°, góc trong cùng phía ∠B₂ bằng 115°, không phải 65°: trong cùng phía bù nhau chứ không bằng nhau.
Cho a // b, c cắt a tại A và cắt b tại B, biết ∠A₃ = 65°. Tính ∠B₁, ∠B₂ và ∠B₃.
Hướng dẫn giải
3 🌉 Cùng song song, cùng vuông góc với đường thứ ba
Cần nhớ
- ✦Bắc cầu: a // c và b // c (a, b phân biệt) thì a // b. Ví dụ hai đường cùng song song với mép bàn thì song song với nhau.
- ✦Hai đường cùng vuông góc với đường thứ ba thì song song: a ⊥ c, b ⊥ c ⇒ a // b. Ví dụ hai vạch dọc trên giấy kẻ ngang.
- ✦Đường vuông góc với một trong hai đường song song thì vuông góc với đường kia: a // b, c ⊥ a ⇒ c ⊥ b.
Dạng bài
Chứng minh song song hoặc vuông góc bằng hệ quả
- 1 Nhận dạng đề: cho gì (song song hay vuông góc) và hỏi gì.
- 2 Chọn hệ quả khớp: cùng // → //; cùng ⊥ → //; // và ⊥ → ⊥.
- 3 Viết lập luận "vì … nên …", đổi góc 90° qua đồng vị nếu cần.
- 4 Soát lại: đúng tên đường thẳng, kết luận khớp hệ quả đã chọn ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nhiều bạn viết "a ⊥ c, b ⊥ c ⇒ a ⊥ b" là sai: hai vạch dọc cùng vuông góc với vạch ngang thì song song, không vuông góc với nhau.
Cho a ⊥ c và b ⊥ c (a, b phân biệt). Chứng minh a // b.
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Tiên đề Euclid
- 1Nhận biết
Qua một điểm M nằm ngoài đường thẳng a, số đường thẳng đi qua M và song song với a là
- 2Thông hiểu
Xét các khẳng định (M nằm ngoài đường thẳng a):
a)Qua M vẽ được hai đường thẳng phân biệt cùng song song với a.
b)Tiên đề Euclid là điều thừa nhận, không chứng minh.
c)Đường thẳng qua M song song với a là duy nhất.
- 3Thông hiểu
Cho điểm M ngoài đường thẳng a. Phát biểu nào đúng nội dung tiên đề Euclid?
- 4Vận dụng
Cho a // b, đường thẳng c cắt a. Khi đó c và b
- 5Thông hiểu
Qua điểm M ngoài đường thẳng a, kẻ MB // a và MC // a. Khẳng định đúng là
Tính góc khi biết a // b (đánh số như bài trước: 1 trên-trái … 4 dưới-trái)
- 1Nhận biết
Cho a // b. Hai góc so le trong thì
- 2Thông hiểu Cho a // b. Hai góc đồng vị, một góc bằng 82°, góc kia bằng °.
- 3Thông hiểu Cho a // b. Hai góc trong cùng phía, một góc bằng 120°, góc kia bằng °.
- 4Thông hiểu
Cho a // b, c cắt a tại A, cắt b tại B, ∠A₄ = 125°. Số đo ∠B₁ (trong cùng phía với ∠A₄) là
- 5Vận dụng Cho a // b. Hai góc so le trong có số đo 3x° và (x + 50)°. Giá trị của x là .
- 6Vận dụng
Cho a // b, c cắt a tại A, cắt b tại B, ∠A₁ = 65°. Số đo ∠B₂ là
- 7Thông hiểu
Cho a // b, c cắt a tại A, cắt b tại B, ∠A₂ = 70°. Xét các khẳng định:
a)∠B₂ = 70°.
b)∠B₁ = 70°.
c)∠B₃ = 110°.
Song song, vuông góc với đường thứ ba
- 1Nhận biết
Hai đường thẳng phân biệt a, b cùng vuông góc với đường thẳng c. Khi đó
- 2Thông hiểu
Cho a // b và c ⊥ a. Khi đó
- 3Thông hiểu
Điều nào sau đây đúng?
- 4Vận dụng
Cho ba đường phân biệt a // b, b // c và đường d ⊥ a. Xét các khẳng định:
a)a // c.
b)d ⊥ b.
c)d ⊥ c.
d)d // c.
Vận dụng tổng hợp (đánh số như bài trước)
- 1Vận dụng Cho a // b, c cắt a tại A, cắt b tại B. Hai góc trong cùng phía ∠A₃ = (2x + 10)° và ∠B₂ = (3x + 20)°. Giá trị của x là .
- 2Vận dụng
Cho a // b, c cắt a tại A, cắt b tại B. Biết ∠A₁ gấp 4 lần ∠A₂. Số đo ∠B₄ là
- 3Nhận biết
Đã biết a // b và cần tính một góc, ta dùng
- 4Thông hiểu Cho a // b, c cắt a tại A, cắt b tại B, ∠A₃ = 72°. Số đo ∠B₂ là °.
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Ở kiểm tra cuối kỳ I, câu tính góc khi biết a // b rất hay ra, thường ghép với đối đỉnh hoặc kề bù (như bài tính ∠B₂ từ ∠A₁).
- •Câu trình bày phải ghi đúng loại cặp góc và lí do "vì a // b nên …"; nhầm giữa "bằng nhau" và "bù nhau" là lỗi mất điểm hàng đầu.
- •Đây là nền cho B11 (định lí, chứng minh) và cho chứng minh hình học ở lớp 8: hình thang, đường trung bình đều dùng tính chất này.
11. Định lí và chứng minh định lí