Toán lớp 7
Chủ điểm 18 · Học kỳ 1

Biểu đồ đoạn thẳng

Đọc xu thế tăng, giảm, không đổi từ biểu đồ đoạn thẳng, tính mức thay đổi giữa hai mốc, chọn đúng loại biểu đồ và nhận ra cách trình bày gây hiểu nhầm.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 19

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Biểu đồ đoạn thẳng cho thấy sự thay đổi theo thời gian: trục ngang là mốc thời gian (cách đều), trục dọc là giá trị.
  • 2Đoạn đi lên là tăng, đi xuống là giảm, nằm ngang là không đổi; đoạn càng dốc thì thay đổi càng nhanh.
  • 3Mức thay đổi = giá trị sau − giá trị trước; tỉ lệ thay đổi = mức thay đổi : giá trị trước.
  • 4Chọn biểu đồ: đoạn thẳng (theo thời gian) · cột (so các loại) · quạt (tỉ lệ phần) · cột kép (so hai nhóm).
  • 5⚠️ Trục dọc nên bắt đầu từ 0; cắt trục làm đoạn trông dốc hơn thực tế. Các loại rời rạc (môn học, màu áo) thì không nối bằng đoạn thẳng.

👀 Nhìn là hiểu

Kéo từng điểm nhiệt độ tháng 1–6 lên xuống: đoạn lên tô xanh, xuống tô hồng, ngang là không đổi, mức đổi ghi dưới trục và đoạn dốc nhất in đậm; nút bẫy nối các môn thể thao cho thấy đổi chỗ hai môn là “xu thế” đổi hẳn.

Kéo chấm lên xuống: lên = tăng, xuống = giảm, ngang = không đổi.

Từ tháng 1 đến tháng 6, nhiệt độ tăng liên tục.

Đổi nhanh nhất: tháng 3 → 4, tăng 4 °C (≈ 19% so với tháng 3).

Đoạn lên = tăng · đoạn xuống = giảm · đoạn ngang = không đổi. Các tháng cách đều nhau nên đoạn càng dốc thì đổi càng nhanh.

1 📈 Đọc xu thế từ biểu đồ

Cần nhớ

  • ✦Trục ngang là thời gian (các mốc cách đều: tuần 1, tuần 2, …); trục dọc là giá trị cần theo dõi (số quyển sách, nhiệt độ).
  • ✦Muốn đọc giá trị tại một mốc thì gióng từ mốc đó lên điểm rồi sang trục dọc. Ví dụ ở tuần 4 điểm nằm ở mức 140.
  • ✦Đoạn đi lên → tăng; đi xuống → giảm; nằm ngang → không đổi. Đoạn càng dốc thì thay đổi càng nhanh.
  • ✦Độ dốc nói về tốc độ thay đổi, còn giá trị đọc ở độ cao của điểm — hai thứ khác nhau.

Số quyển sách thư viện trường cho mượn mỗi tuần

Tuần123456
Số quyển80100100140120180

Dạng bài

Đọc một biểu đồ đoạn thẳng (số liệu cho bằng bảng)

  1. 1 Đọc tiêu đề và đơn vị hai trục: theo dõi cái gì, theo mốc thời gian nào.
  2. 2 Ghi giá trị tại từng mốc (độ cao của điểm).
  3. 3 Xét từng đoạn nối hai mốc liên tiếp: tăng, giảm hay không đổi.
  4. 4 Thử lại: đối chiếu từng kết luận với hai giá trị đầu mút của đoạn đó.

⚠️ Bẫy hay gặp: Đoạn nằm ngang không có nghĩa giá trị nhỏ hay bằng 0: tuần 3 nằm ngang ở mức 100 quyển, vẫn lớn hơn tuần 1 (80 quyển). Dốc nói về mức thay đổi, độ cao mới nói về giá trị.

📚
Làm mẫu

Theo bảng số quyển mượn: tuần nào mượn nhiều nhất? Những tuần nào số quyển mượn giảm hoặc không đổi so với tuần trước?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 📏 Mức thay đổi và tỉ lệ thay đổi

Cần nhớ

  • ✦Mức thay đổi = giá trị sau − giá trị trước. Ví dụ tuần 5→6: 180 − 120 = +60 (tăng 60 quyển); tuần 4→5: 120 − 140 = −20 (giảm 20 quyển).
  • ✦Tỉ lệ thay đổi = mức thay đổi : giá trị trước, rồi đổi ra phần trăm. Ví dụ tăng 60 so với 120 là 60 : 120 = 0,5 = 50%.
  • ✦Nếu các mốc ngang cách đều thì đoạn dốc nhất là đoạn có mức thay đổi (tăng hoặc giảm) lớn nhất.
  • ✦Muốn nói “tăng bao nhiêu phần trăm” luôn phải chia cho giá trị ban đầu (mốc trước), không chia cho giá trị mới.

Dạng bài

Tìm chặng thay đổi nhiều nhất và tính phần trăm

  1. 1 Với mỗi cặp mốc liên tiếp, tính giá trị sau − giá trị trước.
  2. 2 Chọn chặng có mức thay đổi lớn nhất (so độ lớn của số).
  3. 3 Tính tỉ lệ: mức thay đổi : giá trị trước, đổi ra phần trăm.
  4. 4 Thử lại: giá trị trước cộng thêm phần trăm vừa tìm phải ra đúng giá trị sau.

⚠️ Bẫy hay gặp: Tăng 60 quyển so với 120 là 50% (60 : 120). Chia cho giá trị mới 180 sẽ ra 60 : 180 ≈ 33% — sai, vì phải chia cho giá trị trước.

🚀
Làm mẫu

Với bảng số quyển mượn (80; 100; 100; 140; 120; 180), chặng nào tăng nhiều nhất? Tăng bao nhiêu phần trăm so với tuần trước đó?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

3 🧰 Chọn loại biểu đồ phù hợp

Cần nhớ

  • ✦Muốn thấy thay đổi theo thời gian → biểu đồ đoạn thẳng. Ví dụ chiều cao một bạn nhỏ qua các tháng.
  • ✦Muốn so sánh số lượng giữa các loại → biểu đồ cột; so hai nhóm trên cùng các loại → cột kép. Ví dụ số bạn thích từng môn học.
  • ✦Muốn thấy tỉ lệ phần trong tổng thể → biểu đồ hình quạt tròn. Ví dụ cách đến trường của 200 bạn.
  • ✦Chỉ nối điểm bằng đoạn thẳng khi trục ngang là đại lượng liên tục theo thời gian: giữa hai mốc vẫn có giá trị. Các loại rời rạc (môn học, màu áo) thì không nối.

Dạng bài

Chọn loại biểu đồ cho một đề tài

  1. 1 Xác định điều cần thấy: thay đổi theo thời gian, so sánh các loại, hay tỉ lệ các phần.
  2. 2 Xem trục ngang: là mốc thời gian (liên tục, có thứ tự) hay là các loại rời rạc (không có thứ tự tự nhiên).
  3. 3 Chọn loại biểu đồ tương ứng theo bảng.
  4. 4 Thử lại bằng phép “đổi chỗ”: đổi chỗ hai mốc trên trục ngang mà biểu đồ mất nghĩa thì đừng nối bằng đoạn thẳng.

⚠️ Bẫy hay gặp: Vẽ số bạn thích Toán, Văn, Anh, Sử bằng đoạn thẳng là sai: “giữa Toán và Văn” không có giá trị nào, và đổi chỗ hai môn thì “xu thế” đổi dù số liệu không đổi.

🧰
Làm mẫu

Chọn loại biểu đồ: (a) chiều cao một bạn nhỏ đo mỗi tháng trong 8 tháng; (b) số bạn thích mỗi môn trong Toán, Văn, Anh, Sử; (c) tỉ lệ các cách đến trường của 200 bạn.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Chọn loại biểu đồ nào

Muốn thấyLoại biểu đồ
Thay đổi theo thời gianĐoạn thẳng
So số lượng giữa các loạiCột
Tỉ lệ phần trong tổng thểHình quạt tròn
So hai nhóm trên cùng các loạiCột kép

4 🕵️ Trình bày gây hiểu nhầm

Cần nhớ

  • ✦Trục dọc nên bắt đầu từ 0. Cắt trục không làm số liệu sai, nhưng làm chênh lệch nhỏ trông rất lớn. Ví dụ 100 → 105, trục bắt đầu từ 99: hai điểm cao 1 và 6 đơn vị, điểm sau trông cao gấp 6 lần.
  • ✦Mốc ngang không cách đều thì độ dốc không còn tỉ lệ với mức thay đổi — đoạn trông thoải chưa chắc thay đổi chậm.
  • ✦Biểu đồ chỉ mô tả cái đã xảy ra: tăng liên tục bốn tháng không bảo đảm tháng sau vẫn tăng.
  • ✦Khi nghi ngờ, bỏ cảm giác nhìn bằng mắt, tính mức thay đổi và phần trăm thật từ số liệu.

Dạng bài

Soát một biểu đồ đoạn thẳng có gây hiểu nhầm không

  1. 1 Xem trục dọc bắt đầu từ đâu và mốc ngang có cách đều không.
  2. 2 Đọc số liệu thật tại các mốc.
  3. 3 Tính mức thay đổi thật và phần trăm thật so với giá trị trước.
  4. 4 Thử lại: tưởng tượng vẽ lại với trục bắt đầu từ 0 — hai điểm cao gần bằng nhau thì chênh lệch thật là nhỏ.

⚠️ Bẫy hay gặp: Trục cắt từ 195 làm 210 trông cao gấp 3 lần 200, trong khi thực tế chỉ gấp 1,05 lần. Đừng kết luận “tăng vọt” khi chỉ nhìn độ dốc.

⚡
Làm mẫu

Biểu đồ tiền điện của một nhà: tháng 1 là 200 nghìn đồng, tháng 2 là 210 nghìn đồng; trục dọc bắt đầu từ 195 nên đoạn nối đi lên rất dốc, bạn An bảo “tiền điện tăng vọt”. Có đúng không?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

📈

Đọc xu thế

  1. 1
    Nhận biết

    Biểu đồ đoạn thẳng dùng để thấy

  2. 2
    Thông hiểu

    Trên biểu đồ đoạn thẳng, một đoạn nằm ngang cho biết

  3. 3
    Thông hiểu

    Chiều cao cây đậu (cm) ở tuần 1 đến tuần 6 lần lượt là 4; 7; 11; 11; 16; 18. Giữa hai tuần liên tiếp nào cây không cao thêm?

  4. 4
    Thông hiểu Với chiều cao cây đậu 4; 7; 11; 11; 16; 18 (cm), từ tuần 1 đến tuần 6 cây cao thêm tất cả cm.
  5. 5
    Thông hiểu

    Với chiều cao cây đậu 4; 7; 11; 11; 16; 18 (cm) ở tuần 1 đến tuần 6, khẳng định nào đúng?

    a)Trong sáu tuần, chiều cao không lần nào giảm.

    b)Đoạn dốc nhất là từ tuần 3 sang tuần 4.

    c)Ở tuần 5 cây cao 16 cm.

📏

Mức và tỉ lệ thay đổi

  1. 1
    Nhận biết

    Mức thay đổi từ mốc trước sang mốc sau được tính bằng

  2. 2
    Thông hiểu Với chiều cao cây đậu 4; 7; 11; 11; 16; 18 (cm), mức tăng nhiều nhất giữa hai tuần liên tiếp là cm.
  3. 3
    Thông hiểu

    Với chiều cao cây đậu 4; 7; 11; 11; 16; 18 (cm), chặng nào tăng chậm nhất (nhưng vẫn tăng)?

  4. 4
    Thông hiểu Từ tuần 1 sang tuần 2, chiều cao cây đậu (4 cm lên 7 cm) tăng % so với tuần 1.
  5. 5
    Vận dụng

    Doanh thu quán nước (triệu đồng) các tháng 1 đến 4: 20; 30; 24; 36. Tháng nào giảm so với tháng trước, và giảm bao nhiêu phần trăm?

  6. 6
    Vận dụng Doanh thu quán nước các tháng 1 đến 4: 20; 30; 24; 36 (triệu đồng). Từ tháng 3 sang tháng 4 doanh thu tăng % so với tháng 3.
🧰

Chọn loại biểu đồ

  1. 1
    Nhận biết

    Để thấy cân nặng của một em bé thay đổi qua từng tháng, nên dùng biểu đồ

  2. 2
    Thông hiểu

    Số bạn thích từng môn trong Toán, Văn, Anh, Sử nên biểu diễn bằng

  3. 3
    Thông hiểu

    Tỉ lệ các cách đến trường (xe đạp, đi bộ, xe buýt) của 200 bạn, mỗi bạn chọn đúng một cách, nên biểu diễn bằng

  4. 4
    Vận dụng

    Muốn biểu diễn số bạn thích mỗi màu (đỏ, xanh, vàng) bằng cách nối các điểm bằng đoạn thẳng. Nhận xét nào đúng?

    a)Nối các điểm ngụ ý có giá trị “giữa đỏ và xanh”, điều đó vô nghĩa.

    b)Đổi chỗ hai màu trên trục thì hình dạng đường thay đổi dù số liệu không đổi.

    c)Cách này tốt hơn biểu đồ cột.

  5. 5
    Vận dụng

    So sánh số học sinh nam và nữ của bốn khối 6, 7, 8, 9 trên cùng một biểu đồ, nên dùng

🕵️

Soát trình bày gây hiểu nhầm

  1. 1
    Nhận biết

    Trục dọc của biểu đồ nên bắt đầu từ

  2. 2
    Vận dụng

    Số liệu tăng từ 100 lên 105, nhưng trục dọc bắt đầu từ 99. Điểm sau trông cao gấp mấy lần điểm trước?

  3. 3
    Thông hiểu

    Biểu đồ cho thấy một giá trị tăng liên tục bốn tháng đầu năm. Các khẳng định sau đúng hay sai?

    a)Chắc chắn tháng sau nữa giá trị cũng tăng.

    b)Biểu đồ mô tả những gì đã xảy ra.

    c)Đoạn dốc hơn nghĩa là giá trị lớn hơn.

  4. 4
    Vận dụng

    Lượng nước dùng của một nhà tăng từ 500 m³ lên 520 m³, nhưng trục dọc bắt đầu từ 480 nên hai điểm trông cao gấp đôi nhau. Mức tăng thực tế là

🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?

  • •Trong bài kiểm tra cuối kỳ I, biểu đồ đoạn thẳng thường xuất hiện ở câu đọc biểu đồ (số liệu cho bằng bảng): chặng nào tăng, giảm, dốc nhất; tính mức thay đổi hoặc tỉ lệ phần trăm; chọn loại biểu đồ phù hợp.
  • •Hai chỗ hay mất điểm: tính phần trăm thay đổi bằng cách chia cho giá trị mới thay vì giá trị trước, và nối điểm cho các dữ liệu rời rạc như môn học, màu sắc.
  • •Đây là chủ điểm cuối của phần thống kê lớp 7, nên thường gặp cùng biểu đồ quạt trong một câu so sánh các loại biểu đồ. Lên lớp 8, cách đọc “giá trị đổi theo mốc” là nền để làm quen với hàm số và đồ thị.
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
19. Tỉ lệ thức