Đại lượng tỉ lệ nghịch
Nhận ra hai đại lượng tỉ lệ nghịch qua công thức hoặc bảng giá trị, tìm hệ số tỉ lệ, giải bài toán thực tế và phân biệt rõ với tỉ lệ thuận.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 23
⚡ Nhớ nhanh
- 1y tỉ lệ nghịch với x theo hệ số a khi y = ax, tức x · y = a (a là hằng số khác 0). Hệ số a = x · y: nhân, không chia.
- 2Nhận biết qua bảng: mọi cặp giá trị tương ứng đều cho cùng một tích: x₁y₁ = x₂y₂ = a.
- 3x gấp lên bao nhiêu lần thì y giảm đi bấy nhiêu lần: x₁x₂ = y₂y₁. Tỉ lệ thức bị đảo so với tỉ lệ thuận.
- 4Thuận: thương y : x không đổi, một đại lượng gấp đôi thì đại lượng kia gấp đôi. Nghịch: tích x · y không đổi, một đại lượng gấp đôi thì đại lượng kia còn một nửa.
- 5Luôn kiểm hợp lí: người nhiều hơn thì ít ngày hơn, đi nhanh hơn thì mất ít giờ hơn.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo góc hình chữ nhật diện tích không đổi: chiều rộng gấp mấy lần thì chiều dài giảm bấy nhiêu lần, ghi các cặp vào bảng thấy tích x · y luôn bằng a.
Hình chữ nhật 4 × 6: diện tích 24 ô vuông.
✓ x · y = 4 · 6 = 24
Đang trùng hình mốc. Kéo góc đỏ để đổi chiều rộng.
Tích không đổi ⇒ y tỉ lệ nghịch với x theo hệ số a = 24: y = 24 : x.
1 🔄 Hai đại lượng tỉ lệ nghịch
Cần nhớ
- ✦y tỉ lệ nghịch với x theo hệ số a (a khác 0) nếu y = ax, tương đương x · y = a. Ví dụ x · y = 12 thì y = 12x.
- ✦Tìm hệ số bằng cách nhân một cặp giá trị: a = x · y. Ví dụ x = 3, y = 4 thì a = 12.
- ✦Quan hệ có tính đối xứng: y = ax thì x = ay. Ví dụ y = 12x thì x = 12y, nên cũng nói x và y tỉ lệ nghịch với nhau.
- ✦x khác 0 (không chia cho 0); a có thể âm. Ví dụ a = −12: x = 4 thì y = −3.
Bảng tỉ lệ nghịch với a = 12
| x | 1 | 2 | 3 | 4 | 6 | 12 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| y | 12 | 6 | 4 | 3 | 2 | 1 |
| x · y | 12 | 12 | 12 | 12 | 12 | 12 |
Dạng bài
Tìm hệ số a, lập công thức, tính giá trị
- 1 Tính a = x · y từ một cặp giá trị đã biết.
- 2 Viết công thức y = ax.
- 3 Tìm y thì chia a cho x; tìm x thì chia a cho y.
- 4 Thử lại: tích x · y của cặp vừa tìm phải bằng a.
⚠️ Bẫy hay gặp: Hệ số của tỉ lệ nghịch là tích: 4 · (−3) = −12. Lấy thương (−3) : 4 = −0,75 là hệ số của tỉ lệ thuận.
x và y tỉ lệ nghịch; khi x = 4 thì y = −3. Tìm a, rồi tìm y khi x = 6 và tìm x khi y = 1,5.
Hướng dẫn giải
2 📋 Nhận ra qua bảng: tích không đổi
Cần nhớ
- ✦Nếu y, x tỉ lệ nghịch thì mọi cặp cho cùng một tích: x₁y₁ = x₂y₂ = x₃y₃ = a. Ví dụ 2 · 6 = 3 · 4 = 12.
- ✦Chỉ cần một tích lệch là không tỉ lệ nghịch. Ví dụ (2; 6) và (3; 5) có 12 và 15 — khác nhau.
- ✦x gấp lên bao nhiêu lần thì y giảm đi bấy nhiêu lần. Ví dụ x từ 2 lên 6 (gấp 3) thì y từ 12 xuống 4 (giảm 3 lần).
Dạng bài
Xét bảng có tỉ lệ nghịch không và điền ô trống
- 1 Tính tích x · y ở từng cột đã có đủ số.
- 2 Mọi tích bằng nhau → tỉ lệ nghịch, a bằng tích đó.
- 3 Có một tích lệch → không tỉ lệ nghịch.
- 4 Điền ô trống bằng y = a : x, rồi thử lại tích.
⚠️ Bẫy hay gặp: y giảm khi x tăng chưa đủ để là tỉ lệ nghịch. Bảng x = 1; 2; 3 và y = 6; 5; 4 có tích 6; 10; 12 — không bằng nhau nên không tỉ lệ nghịch.
Bảng x = 2; 3; 4; 6 và y = 12; 8; ?; ?. Hai đại lượng có tỉ lệ nghịch không? Nếu có, điền hai ô trống.
Hướng dẫn giải
3 👷 Bài toán thực tế: người, ngày, vận tốc
Cần nhớ
- ✦Tỉ số hai giá trị của đại lượng này bằng nghịch đảo tỉ số hai giá trị tương ứng của đại lượng kia: x₁x₂ = y₂y₁. Ví dụ x từ 2 lên 6 thì y từ 12 xuống 4: 26 = 412 = 13.
- ✦Cách nhanh nhất là dùng tích không đổi: tính a = x₁ · y₁ rồi y₂ = a : x₂. Ví dụ 6 máy xúc 10 ngày: a = 60 "máy-ngày".
- ✦Hằng số a có nghĩa thật: số người nhân số ngày là tổng công của cả việc, không đổi dù chia cho bao nhiêu người.
- ✦Phải kiểm hợp lí: nhiều người hơn → ít ngày hơn, nhanh hơn → ít giờ hơn. Mô hình chỉ đúng khi mọi người làm việc như nhau.
Dạng bài
Giải bài toán tỉ lệ nghịch về công việc
- 1 Nhận ra tỉ lệ nghịch: "nhiều hơn thì ít hơn", năng suất mọi người như nhau.
- 2 Tính hằng số a = (số người) · (số ngày) từ trường hợp đã biết.
- 3 Chia a cho giá trị mới để ra số cần tìm.
- 4 Thử lại: kiểm hợp lí lớn nhỏ và nhân lại.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đừng dùng cách của tỉ lệ thuận: 10 · 4 : 6 ≈ 6,7 ngày — ít máy hơn mà nhanh hơn thì vô lí. Tỉ lệ nghịch phải nhân rồi chia: 6 · 10 : 4 = 15.
6 máy xúc cùng loại làm xong một đoạn đường trong 10 ngày. Hỏi 4 máy làm trong mấy ngày? Muốn làm xong trong 5 ngày thì cần mấy máy?
Hướng dẫn giải
4 ⚖️ Phân biệt tỉ lệ thuận và tỉ lệ nghịch
Cần nhớ
- ✦Thuận: y = kx, thương y : x không đổi. Nghịch: y = ax, tích x · y không đổi. Ví dụ y = 3x thuận; y = 12x nghịch.
- ✦Gấp đôi x: thuận thì y gấp đôi, nghịch thì y còn một nửa. Ví dụ thuận: 2 kg gạo → 4 kg thì tiền gấp đôi; nghịch: 40 km/h → 80 km/h thì thời gian còn một nửa.
- ✦Cách thử nhanh: lấy một cặp, cho x gấp đôi rồi xem y gấp đôi hay giảm một nửa; rồi tính thử tích hoặc thương.
- ✦Có cặp đại lượng không thuận cũng không nghịch: cạnh x và diện tích hình vuông (x = 1; 2; 3 thì S = 1; 4; 9: thương 1; 2; 3 và tích 1; 8; 27 đều đổi).
Thuận khác nghịch ở chỗ nào
| Tỉ lệ thuận | Tỉ lệ nghịch | |
|---|---|---|
| Công thức | y = kx | y = ax |
| Cái không đổi | Thương y : x = k | Tích x · y = a |
| Tìm hệ số | Chia: k = y : x | Nhân: a = x · y |
| x gấp 2 lần | y gấp 2 lần | y giảm 2 lần (còn một nửa) |
| Tỉ lệ thức | y₁y₂ = x₁x₂ | y₁y₂ = x₂x₁ (đảo) |
| Ví dụ | Số kg gạo và tiền phải trả | Vận tốc và thời gian đi cùng một quãng đường |
Dạng bài
Xét hai đại lượng thuận hay nghịch
- 1 Hỏi: x gấp đôi thì y gấp đôi hay còn một nửa?
- 2 Gấp đôi → thử thương y : x; còn một nửa → thử tích x · y.
- 3 Kiểm bằng hai cặp giá trị: thương (hay tích) có bằng nhau không?
- 4 Kết luận và viết công thức y = kx hoặc y = ax.
⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy "nhiều hơn" mà vội cho là thuận là sai. 3 thợ làm 12 ngày, 6 thợ làm 6 ngày: thợ gấp đôi nhưng ngày còn một nửa — đó là tỉ lệ nghịch.
(1) Cam giá 25 nghìn đồng một kg; mua x kg hết y nghìn. (2) Quãng đường 120 km; đi với vận tốc v (km/h) hết t (giờ). Mỗi trường hợp là thuận hay nghịch?
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Hệ số tỉ lệ nghịch
- 1Nhận biết
y tỉ lệ nghịch với x theo hệ số a (a khác 0) nghĩa là
- 2Thông hiểu y tỉ lệ nghịch với x, khi x = 5 thì y = 4. Hệ số a = .
- 3Thông hiểu y tỉ lệ nghịch với x theo hệ số a = 18. Khi x = 6 thì y = .
- 4Thông hiểu x và y tỉ lệ nghịch; khi x = −4 thì y = 3. Khi y = −6 thì x = .
- 5Thông hiểu
Cho y = 24x. Khẳng định nào đúng?
Bảng giá trị
- 1Nhận biết
Bảng nào cho hai đại lượng tỉ lệ nghịch?
- 2Thông hiểu Bảng tỉ lệ nghịch: x = 3; 4; 6; 9 thì y = 12; 9; ; .
- 3Thông hiểu
Bảng x = 2; 5; 10 và y = 10; 4; 2. Các khẳng định sau đúng hay sai?
a)x₁y₁ = x₂y₂ = x₃y₃ = 20
b)y tỉ lệ thuận với x.
c)x tăng gấp 5 lần (từ 2 lên 10) thì y giảm 5 lần (từ 10 xuống 2).
- 4Vận dụng
Bảng x = 1; 2; 3 và y = 6; 5; 4 (y giảm khi x tăng). Hai đại lượng có tỉ lệ nghịch không?
- 5Vận dụng x và y tỉ lệ nghịch; khi x = 0,5 thì y = 8. Khi y = 2 thì x = .
Bài toán thực tế
- 1Nhận biết
x và y tỉ lệ nghịch. Tỉ số x₁x₂ bằng
- 2Thông hiểu 6 người cuốc xong một thửa ruộng trong 8 giờ. 12 người (năng suất như nhau) cuốc xong trong giờ.
- 3Thông hiểu
Xe đi từ A đến B với vận tốc 40 km/h hết 3 giờ. Nếu đi với vận tốc 60 km/h thì hết
- 4Vận dụng 8 công nhân sơn xong một toà nhà trong 18 ngày. Nếu chỉ có 6 công nhân (năng suất như nhau) thì sơn xong trong ngày.
- 5Vận dụng 10 người làm xong một việc trong 12 ngày. Sau 4 ngày, có thêm 10 người (năng suất như nhau) cùng làm. Cần thêm ngày nữa để xong việc.
Thuận hay nghịch
- 1Thông hiểu
Cặp đại lượng nào tỉ lệ nghịch?
- 2Thông hiểu
Các hình chữ nhật có diện tích 24 cm². Gọi x, y là chiều dài và chiều rộng. Đúng hay sai?
a)x · y = 24 không đổi, nên x và y tỉ lệ nghịch.
b)Chiều dài gấp đôi thì chiều rộng còn một nửa.
c)Hệ số tỉ lệ là y : x.
- 3Nhận biết
Khi hai đại lượng tỉ lệ nghịch, đại lượng nào không đổi?
- 4Vận dụng
Cạnh x và diện tích S của hình vuông (x = 1; 2; 3 thì S = 1; 4; 9). Hai đại lượng đó
- 5Vận dụng Một người đi xe đạp từ nhà đến trường với vận tốc 15 km/h hết 2 giờ. Nếu đi với vận tốc 12 km/h thì hết giờ.
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Ở kiểm tra giữa và cuối kỳ II, tỉ lệ nghịch thường ra dưới dạng phân biệt thuận hay nghịch (hay bằng một câu chọn) và bài toán người – ngày, vận tốc – thời gian.
- •Lỗi điển hình: dùng thương thay vì tích để tìm hệ số, hoặc lập tỉ lệ thức không đảo. Kiểm hợp lí (nhiều hơn → ít hơn) và nhân lại để thử.
- •Đây là nền cho hàm số và đồ thị ở lớp 8 (hàm số y = ax) và cho các bài toán chuyển động, năng suất ở lớp 8, 9.
23. Biểu thức đại số