Biểu thức đại số
Nhận ra biểu thức đại số và các biến của nó, viết biểu thức từ lời văn, và tính giá trị của biểu thức tại giá trị cho trước của biến.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 24
⚡ Nhớ nhanh
- 1Biểu thức không chứa chữ là biểu thức số; có chữ là biểu thức đại số. Chữ đại diện cho một số nào đó gọi là biến.
- 2Viết gọn: không viết dấu nhân giữa biến với biến, giữa số với biến. a · b = ab, 2 · a = 2a, 1xy = xy, (−1)ab = −ab.
- 3Giá trị của biểu thức tại giá trị cho trước của biến: thay số vào mọi chỗ có chữ rồi tính theo thứ tự phép tính.
- 4⚠️ Thay số âm thì đặt trong ngoặc: x = −2 thì x² = (−2)² = 4, không phải −4.
- 5Viết biểu thức từ lời: "tổng, hiệu, tích, thương, bình phương" chỉ phép tính; phép nào tính trước thì cần ngoặc: ba lần tổng của a và b là 3(a + b).
👀 Nhìn là hiểu
Kéo thanh x (hoặc chạm một giá trị): biểu thức được tính lại qua bốn bước thay số trong ngoặc → luỹ thừa → nhân → cộng trừ; x âm thì có ô so với cách tính sai khi quên ngoặc.
A = 3x² − 5x + 2
Biến: x · Hệ số: 3; −5 · Hằng số: 2
- 1 Thay x (đặt trong ngoặc) A(2) = 3·(2)² − 5·(2) + 2
- 2 Tính luỹ thừa = 3·4 − 5·2 + 2
- 3 Nhân = 12 − 10 + 2
- 4 Cộng, trừ = 4
Thay x = 2 vào mọi chỗ có x, đặt trong ngoặc.
Chạm một giá trị của x:
✓ Tại x = 2: A = 4
Đổi x là đổi giá trị của A: cùng một biểu thức, mỗi giá trị của biến cho một kết quả.
1 🔤 Biểu thức số, biểu thức đại số, biến
Cần nhớ
- ✦Biểu thức không chứa chữ là biểu thức số: 23 + 8 · 9. Biểu thức có chữ là biểu thức đại số: 3a + 7.
- ✦Chữ đại diện cho số gọi là biến. Một biểu thức có thể có nhiều biến: 3a + b có hai biến là a và b.
- ✦Viết gọn: bỏ dấu nhân giữa biến với biến và giữa số với biến. a · b = ab, 2 · a = 2a; số 1 đứng trước không viết: 1xy = xy, (−1)ab = −ab.
- ✦Các quy tắc của số vẫn đúng với biến: x + x = 2x, x · x · x = x³, x(y + z) = xy + xz.
Dạng bài
Nhận ra biểu thức số, biểu thức đại số và liệt kê các biến
- 1 Quét xem trong biểu thức có chữ nào không. Không có chữ nào thì đó là biểu thức số.
- 2 Có chữ thì đó là biểu thức đại số. Ghi mỗi chữ khác nhau một lần — đó là các biến.
- 3 Chữ xuất hiện nhiều chỗ vẫn chỉ là một biến. Số (kể cả hệ số) không phải là biến.
- 4 Thử lại: thay mỗi biến bằng một số, biểu thức phải trở thành biểu thức số ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đọc ab là "a cộng b" là sai: ab = a · b. Với a = 3 và b = 4 thì ab = 12, không phải 7 và cũng không phải 34.
Cho A = 5 + 3 · 4, B = 3x² − 1 và C = 2ab + b. Biểu thức nào là biểu thức đại số? Mỗi biểu thức có những biến nào?
Hướng dẫn giải
2 🧮 Giá trị của biểu thức
Cần nhớ
- ✦Giá trị của biểu thức tại giá trị cho trước của biến: thay số vào chỗ của chữ rồi tính. A = 3p − q tại p = 5 và q = 7 thì A = 3 · 5 − 7 = 8.
- ✦Thay xong là một biểu thức số: tính luỹ thừa trước, rồi nhân, chia, sau cùng cộng, trừ.
- ✦Một biểu thức là một "quy tắc tính": giá trị của biến đổi thì kết quả đổi. 2x + 3 bằng 11 khi x = 4 nhưng bằng 5 khi x = 1.
Dạng bài
Tính giá trị biểu thức tại giá trị cho trước của biến
- 1 Viết lại biểu thức, thay số vào mọi chỗ có biến (số âm, phân số thì đặt trong ngoặc).
- 2 Tính luỹ thừa trước.
- 3 Nhân, chia rồi cộng, trừ từ trái sang phải.
- 4 Thử lại: đi ngược lại từ kết quả hoặc tính lại một lượt, hai lần phải khớp.
⚠️ Bẫy hay gặp: Tính 2x + 3 tại x = 4 mà cộng trước thành 2 · (4 + 3) = 14 là sai. Nhân trước rồi mới cộng: 2 · 4 + 3 = 11.
Tính giá trị của B = 2x² + 3x − 5 tại x = 4.
Hướng dẫn giải
3 ➖ Thay giá trị âm hoặc phân số
Cần nhớ
- ✦Thay số âm thì đặt cả số, kèm dấu, trong ngoặc. x = −3 thì x² = (−3)² = 9; còn −3² = −9 là một giá trị khác hẳn.
- ✦Dấu − đứng trước biến cũng giữ lại: x = −5 thì −x = −(−5) = 5.
- ✦Phân số cũng thay nguyên rồi tính: x = 12 thì 4x = 4 · 12 = 2.
Dạng bài
Tính giá trị khi biến nhận giá trị âm
- 1 Thay số vào bằng cách đặt nó trong ngoặc, kèm dấu.
- 2 Tính luỹ thừa của số trong ngoặc: mũ chẵn ra dương, mũ lẻ ra âm.
- 3 Nhân và cộng trừ theo quy tắc dấu của số hữu tỉ.
- 4 Thử lại: xét dấu từng số hạng trước khi cộng xem kết quả có hợp lí không.
⚠️ Bẫy hay gặp: Thay x = −2 vào x² − 3x mà viết −2² − 3 · 2 = −4 − 6 = −10 là sai vì không đặt ngoặc. Đúng là (−2)² − 3 · (−2) = 4 + 6 = 10.
Tính giá trị của C = x² − 3x tại x = −2.
Hướng dẫn giải
4 ✏️ Viết biểu thức từ lời văn
Cần nhớ
- ✦Từ khoá: tổng → +, hiệu → −, tích → ·, thương → :, bình phương → mũ 2. Ví dụ "tổng của x và bình phương của y" là x + y².
- ✦"Ba lần tổng của a và b" là 3(a + b). Còn 3a + b là "tổng của ba lần a và b" — một câu khác hẳn.
- ✦Công thức hay gặp: chu vi hình chữ nhật hai cạnh a, b là 2(a + b); diện tích là ab; quãng đường đi với vận tốc v trong thời gian t là vt.
Dạng bài
Viết biểu thức đại số từ một đề bài bằng lời
- 1 Chọn một chữ cho đại lượng chưa biết và ghi rõ đơn vị.
- 2 Gạch chân từ khoá phép tính; xác định phép nào phải tính trước (cần ngoặc).
- 3 Viết biểu thức, rút gọn theo quy ước viết gọn.
- 4 Thử lại: chọn một số cụ thể cho biến, tính một lần theo lời đề và một lần theo biểu thức, hai kết quả phải trùng ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Viết "ba lần tổng của a và b" thành 3a + b là sai. Với a = 2 và b = 1: 3 · (2 + 1) = 9 nhưng 3 · 2 + 1 = 7.
Hình chữ nhật có chiều rộng x (cm), chiều dài hơn chiều rộng 4 cm. Viết biểu thức chu vi và tính chu vi khi x = 6.
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Biểu thức và biến
- 1Nhận biết
Biểu thức nào là biểu thức số (không chứa chữ)?
- 2Thông hiểu
Biểu thức 4ab − b có các biến là
- 3Thông hiểu
Viết gọn (−1) · a · b được
- 4Thông hiểu
Cho a = 3 và b = 4. Xét biểu thức ab:
a)ab = 12.
b)ab = 34.
c)ab và a + b có cùng giá trị.
Tính giá trị
- 1Nhận biết Giá trị của 2x + 3 tại x = 4 là .
- 2Thông hiểu
Giá trị của 5m − n tại m = 4 và n = 6 là
- 3Thông hiểu Giá trị của 2x² + 3x − 5 tại x = 3 là .
- 4Thông hiểu Tại a = 2 và b = 5, biểu thức 3ab − a² có giá trị .
- 5Vận dụng
Biểu thức 2x + 3 có giá trị 9 khi x bằng
- 6Vận dụng
Ô tô đi với vận tốc 50 km mỗi giờ nên quãng đường sau t giờ là 50t (km). Sau 2,5 giờ ô tô đi được
Thay giá trị âm
- 1Nhận biết
Giá trị của x² tại x = −3 là
- 2Thông hiểu Giá trị của 3x + 5 tại x = −2 là .
- 3Vận dụng Giá trị của x² − 3x tại x = −4 là .
- 4Vận dụng
Giá trị của −x² + 2x tại x = −1 là
- 5Vận dụng
Cho P = x² − 2x. Tại x = −3:
a)x² = 9.
b)−2x = −6.
c)P = 15.
Viết biểu thức từ lời văn
- 1Nhận biết
Biểu thức "tổng của x và bình phương của y" là
- 2Thông hiểu
Biểu thức "ba lần tổng của a và b" là
- 3Thông hiểu
Chu vi hình chữ nhật có hai cạnh a và b (cùng đơn vị) là
- 4Vận dụng Mỗi quyển vở giá x nghìn đồng, mỗi cây bút giá y nghìn đồng. Mua 4 quyển vở và 3 cây bút hết nghìn đồng.
- 5Vận dụng Hình chữ nhật có chiều rộng x (cm), chiều dài hơn chiều rộng 5 cm. Khi x = 7 thì chu vi là cm.
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Đây là bài mở đầu chương VII nên ở kiểm tra giữa kì II thường chỉ là câu ngắn: tính giá trị biểu thức tại số cho trước, hoặc viết biểu thức từ lời văn.
- •Bẫy hay gặp nhất là thay số âm mà quên ngoặc, và cộng trước khi nhân. Làm quen với việc luôn viết lại biểu thức rồi mới thay số.
- •Đây là nền cho đa thức một biến ở các bài sau của chương, và cho phương trình bậc nhất, hằng đẳng thức, phân thức đại số ở lớp 8.
24. Đa thức một biến. Nghiệm của đa thức