Đại lượng tỉ lệ thuận
Nhận ra hai đại lượng tỉ lệ thuận qua công thức hoặc bảng giá trị, tìm hệ số tỉ lệ và giải các bài toán thực tế về đại lượng tỉ lệ thuận.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 22
⚡ Nhớ nhanh
- 1y tỉ lệ thuận với x theo hệ số k khi y = k · x (k là hằng số khác 0). Hệ số k = y : x.
- 2Nhận biết qua bảng: mọi cặp giá trị tương ứng đều cho cùng một thương y : x.
- 3x gấp lên bao nhiêu lần thì y gấp lên bấy nhiêu lần: y₁y₂ = x₁x₂. Đây là một tỉ lệ thức, nhân chéo là giải được.
- 4k có thể âm (y = −3x vẫn tỉ lệ thuận). Còn y = 2x + 1 thì không tỉ lệ thuận.
- 5Đề cho thêm tổng hoặc hiệu thì dùng dãy tỉ số bằng nhau. Luôn kiểm hợp lí: nhiều hơn phải ứng với nhiều hơn (khi k dương).
👀 Nhìn là hiểu
Chạm hoặc kéo qua hàng vở để đổi số vở x, kéo thanh giá k: cột tiền ghép từ x đoạn k nghìn, bảng giá trị cho thấy y : x luôn bằng k; bật phí gửi 5 nghìn thì y : x đổi ngay ⇒ không còn tỉ lệ thuận.
1 quyển vở giá 6 nghìn.
| x | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| y | 6 | 12 | 18 | 24 | 30 | 36 |
| y : x | 6 | 6 | 6 | 6 | 6 | 6 |
✓ y = 6·x — y tỉ lệ thuận với x, hệ số k = 6
Mọi cột đều có y : x = 6. Từ 1 lên 3 quyển (gấp 3 lần) thì tiền từ 6 lên 18 nghìn — cũng gấp 3 lần.
1 🔍 Nhận biết hai đại lượng tỉ lệ thuận
Cần nhớ
- ✦y tỉ lệ thuận với x nếu y = k · x với k là hằng số khác 0; k gọi là hệ số tỉ lệ. Ví dụ gạo giá 15 nghìn mỗi kg: tiền y = 15x, hệ số 15.
- ✦Nhận ra bằng bảng: mọi cặp đều cho cùng một thương y : x. Ví dụ 30 : 2 = 45 : 3 = 75 : 5 = 15.
- ✦x gấp 2, gấp 3 thì y cũng gấp 2, gấp 3. Ví dụ mua gấp đôi số kg gạo thì trả gấp đôi tiền.
- ✦k có thể âm: y = −3x vẫn là tỉ lệ thuận. Nếu y tỉ lệ thuận với x theo k thì x tỉ lệ thuận với y theo 1k: y = 15x thì x = 115 · y.
Dạng bài
Xét bảng giá trị có tỉ lệ thuận không
- 1 Tính thương y : x cho từng cột (x khác 0).
- 2 Mọi thương bằng nhau → y tỉ lệ thuận với x, hệ số k bằng thương đó.
- 3 Chỉ cần một cột cho thương khác → không tỉ lệ thuận.
- 4 Thử lại: nhân k với x phải ra đúng y ở từng cột.
⚠️ Bẫy hay gặp: Hai đại lượng cùng tăng chưa chắc tỉ lệ thuận. Ở bảng B, x tăng thì y tăng, nhưng 3 : 1 = 3 còn 5 : 2 = 2,5 — thương không đổi mới là điều kiện.
Bảng A: x = 2; 3; 5 thì y = 30; 45; 75. Bảng B: x = 1; 2; 4 thì y = 3; 5; 9. Bảng nào cho hai đại lượng tỉ lệ thuận?
Hướng dẫn giải
Công thức nào là tỉ lệ thuận
| Quan hệ | Tỉ lệ thuận? | Vì sao |
|---|---|---|
| y = 3x | Có | Dạng k · x với k = 3 |
| y = −5x | Có | k = −5, vẫn khác 0 |
| y = 2x + 1 | Không | Có số hạng +1, thương y : x đổi: 3 : 1 = 3 nhưng 5 : 2 = 2,5 |
| y = x + 4 | Không | Thương y : x đổi: 5 : 1 = 5 nhưng 6 : 2 = 3 |
| y = 6 : x | Không | Đó là tỉ lệ nghịch (bài sau) |
2 🧮 Hệ số tỉ lệ và công thức
Cần nhớ
- ✦Lấy một cặp (x; y) đã biết, k = y : x. Ví dụ x = 4, y = 10 thì k = 10 : 4 = 2,5.
- ✦Biết k: tìm y thì nhân (y = kx), tìm x thì chia (x = y : k). Ví dụ k = 3: x = 5 → y = 15; y = 21 → x = 7.
- ✦Dấu của k cho biết x, y cùng dấu (k dương) hay trái dấu (k âm). Ví dụ k = −3 thì x = 5 ứng với y = −15.
- ✦Trong đời thường k là "đơn giá" hay "vận tốc". Ví dụ đi đều 60 km/h thì quãng đường s = 60t, hệ số 60.
Dạng bài
Tìm hệ số tỉ lệ rồi tính giá trị cần tìm
- 1 Từ một cặp (x; y) đã cho tính k = y : x.
- 2 Viết công thức y = k · x.
- 3 Tìm y thì nhân k với x; tìm x thì chia y cho k.
- 4 Thử lại: thương y : x của cặp vừa tìm phải bằng k.
⚠️ Bẫy hay gặp: Tìm x từ y = 12 thì phải chia: x = 12 : (−3) = −4. Nhân thành 12 · (−3) = −36 là nhầm hai chiều.
y tỉ lệ thuận với x, khi x = 2 thì y = −6. Tìm y khi x = 5 và tìm x khi y = 12.
Hướng dẫn giải
3 🛒 Bài toán thực tế dùng tỉ lệ thức
Cần nhớ
- ✦Hai cặp giá trị (x₁; y₁), (x₂; y₂): y₁x₁ = y₂x₂ = k. Ví dụ 4 kg giá 60 nghìn, 10 kg giá 150 nghìn: 604 = 15010 = 15.
- ✦Tỉ số hai giá trị của đại lượng này bằng tỉ số hai giá trị tương ứng của đại lượng kia: x₁x₂ = y₁y₂. Ví dụ x từ 2 lên 6 (gấp 3) thì y từ 5 lên 15 (cũng gấp 3).
- ✦Đó là một tỉ lệ thức: nhân chéo là tìm được số cần tìm (như chủ điểm Tỉ lệ thức).
- ✦Luôn kiểm hợp lí: mua nhiều hơn phải trả nhiều hơn, đi lâu hơn phải đi được xa hơn.
Dạng bài
Giải bài toán tỉ lệ thuận bằng tỉ lệ thức
- 1 Xác định hai đại lượng và nhận ra tỉ lệ thuận ("nhiều hơn thì nhiều hơn").
- 2 Lập tỉ lệ thức theo cột: giá trị của x ở trên, giá trị tương ứng của y ở dưới (hoặc ngược lại cả hai).
- 3 Nhân chéo rồi chia để ra số cần tìm.
- 4 Thử lại bằng thương, và kiểm hợp lí lớn nhỏ.
⚠️ Bẫy hay gặp: Viết tỉ lệ thức ngược cột: 410 = y48 cho y = 19,2 km — ít hơn 48 km dù xăng nhiều hơn. Kết quả vô lí thì đổi lại cách lập.
Xe đi đều: 4 lít xăng chạy được 48 km. Hỏi 10 lít xăng chạy được bao nhiêu km?
Hướng dẫn giải
4 🧩 Tỉ lệ thuận kèm tổng hoặc hiệu
Cần nhớ
- ✦"Số cây tỉ lệ thuận với số học sinh" nghĩa là số cây chia số học sinh luôn bằng một số k. Ví dụ lớp 40 học sinh trồng 120 cây, lớp 45 học sinh trồng 135 cây: 120 : 40 = 135 : 45 = 3.
- ✦Gọi a, b là số cây hai lớp, p, q là số học sinh: ap = bq. Đề cho tổng hay hiệu thì dùng dãy tỉ số bằng nhau.
- ✦Cộng tử, cộng mẫu: ap = bq = a + bp + q. Ví dụ 120 + 13540 + 45 = 25585 = 3.
- ✦Kết quả phải hợp nghĩa (số người, số cây là số nguyên dương). Lớp nhiều học sinh hơn phải trồng nhiều cây hơn.
Dạng bài
Chia một đại lượng tỉ lệ thuận với các số cho trước
- 1 Gọi ẩn cho từng phần và viết dãy tỉ số theo đề.
- 2 Cộng tử, cộng mẫu (hoặc trừ nếu đề cho hiệu) để ra tỉ số chung.
- 3 Nhân tỉ số chung với từng mẫu để tìm các phần.
- 4 Thử lại: tổng (hiệu) đúng đề, và các thương bằng nhau.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đừng ghép ngược: a45 = b40 cho 7A nhiều cây hơn 7B dù có ít học sinh hơn — trái với "tỉ lệ thuận".
Hai lớp 7A (40 học sinh) và 7B (45 học sinh) trồng tất cả 255 cây, số cây tỉ lệ thuận với số học sinh. Mỗi lớp trồng bao nhiêu cây?
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Nhận biết tỉ lệ thuận
- 1Nhận biết
y tỉ lệ thuận với x theo hệ số k (k khác 0) nghĩa là
- 2Thông hiểu
Bảng nào cho hai đại lượng tỉ lệ thuận?
- 3Thông hiểu
Các quan hệ sau có tỉ lệ thuận không?
a)y = −4x: y tỉ lệ thuận với x (k = −4)
b)y = x + 5: y tỉ lệ thuận với x (k = 5)
c)y = 0,5x: y tỉ lệ thuận với x (k = 0,5)
- 4Thông hiểu Bảng tỉ lệ thuận: x = 2; 5; 8 thì y = 6; 15; 24. Hệ số tỉ lệ k = .
- 5Thông hiểu
Cặp đại lượng nào tỉ lệ thuận?
Hệ số tỉ lệ
- 1Nhận biết Biết y = 4x. Khi x = 3 thì y = .
- 2Thông hiểu y tỉ lệ thuận với x, khi x = 4 thì y = 10. Hệ số tỉ lệ k = .
- 3Thông hiểu y tỉ lệ thuận với x theo hệ số k = −3. Khi x = 5 thì y = .
- 4Vận dụng y tỉ lệ thuận với x, khi x = 6 thì y = −9. Khi y = 12 thì x = .
- 5Vận dụng
Xe chạy đều nên quãng đường s (km) tỉ lệ thuận với thời gian t (giờ). Xe đi 2,5 giờ được 140 km. Công thức là
Bài toán thực tế
- 1Nhận biết
Nếu y tỉ lệ thuận với x thì x₁x₂ bằng
- 2Thông hiểu Mua 5 m vải hết 200 nghìn đồng. Mua 8 m vải cùng loại hết nghìn đồng.
- 3Thông hiểu Một xe máy đi đều 90 km hết 2 giờ. Trong 5 giờ xe đó đi được km.
- 4Thông hiểu
Pha nước đường: 5 lít nước dùng 2 kg đường. Pha 15 lít nước cùng độ ngọt cần
- 5Vận dụng Cuộn dây đồng dài 8 m nặng 1,2 kg. Đoạn dây cùng loại nặng 4,5 kg dài m.
Kèm tổng hoặc hiệu
- 1Nhận biết
Số cây trồng tỉ lệ thuận với số học sinh. Lớp A có 30 học sinh trồng a cây, lớp B có 40 học sinh trồng b cây. Ta có
- 2Thông hiểu Hai lớp có 30 và 40 học sinh trồng tất cả 140 cây, số cây tỉ lệ thuận với số học sinh. Lớp 30 học sinh trồng cây.
- 3Thông hiểu Ba bạn làm 4; 5; 6 ngày, nhận tổng thưởng 450 nghìn đồng chia tỉ lệ thuận với số ngày làm. Bạn làm 6 ngày nhận nghìn đồng.
- 4Vận dụng
x và y tỉ lệ thuận. Hai giá trị của x là 7 và 4, hai giá trị tương ứng y₁, y₂ của y thoả y₁ − y₂ = 18. Giá trị y₁ là
- 5Vận dụng An, Bình, Chi góp vốn 6; 9; 15 triệu đồng và chia 90 triệu tiền lãi tỉ lệ thuận với vốn góp. Chi nhận triệu đồng.
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Đại lượng tỉ lệ thuận hay ra ở kiểm tra giữa và cuối kỳ II dưới hai dạng: nhận biết qua công thức hoặc bảng, và bài toán lời văn (giá tiền, quãng đường, chia tỉ lệ).
- •Bài lời văn thường chấm cả cách lập tỉ lệ thức đúng cột và câu kết luận có đơn vị. Luôn tự hỏi kết quả phải lớn hơn hay nhỏ hơn để bắt lỗi ngược cột.
- •Đây là nền cho tỉ lệ nghịch ngay chủ điểm sau (phân biệt thương và tích), và cho hàm số, đồ thị hàm số y = ax ở lớp 8.
22. Đại lượng tỉ lệ nghịch