Toán lớp 7
Chủ điểm 16 · Học kỳ 1

Thu thập và phân loại dữ liệu

Chọn cách thu thập phù hợp, phân loại dữ liệu thành định tính, định lượng rời rạc hay liên tục, và nhận ra dữ liệu không hợp lí hoặc không đại diện.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 17

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Có ba cách thu thập: quan sát (tự nhìn, đếm, đo), phỏng vấn (hỏi trực tiếp hoặc phiếu hỏi), tra cứu (sách, báo, internet — phải ghi nguồn).
  • 2Định tính: dữ liệu là chữ hoặc chỉ để gọi tên (màu áo, quê quán). Định lượng: số đo hoặc đếm được, cộng rồi chia trung bình có nghĩa.
  • 3Định lượng chia hai: rời rạc (đếm, luôn nguyên: số học sinh mỗi lớp) và liên tục (đo, có số lẻ: chiều cao, thời gian chạy).
  • 4⚠️ Số dùng để gọi tên (số áo, mã số, số điện thoại) vẫn là dữ liệu định tính.
  • 5Dữ liệu hợp lí khi đúng loại, không mâu thuẫn và đại diện; mẫu thiên lệch thì dù đông vẫn sai.

👀 Nhìn là hiểu

Kéo từng thẻ dữ liệu vào ô “định tính” hoặc “định lượng” (có thẻ bẫy số áo, mã số học sinh), đặt sai thì hiện phép thử “lấy trung bình có nghĩa không”; ván hai kéo các tình huống vào “hợp lí” hoặc “không hợp lí” để bắt giá trị vô lí, thiếu nguồn, mẫu không đại diện.

Kéo thẻ (hoặc chạm thẻ rồi chạm ô) vào ô đúng.

Đã xếp 0/8 thẻ

Định tính: chữ (tên, màu, xếp loại) hoặc số chỉ để gọi tên. Định lượng: số đếm được (rời rạc) hoặc đo được (liên tục). ⚠️ Ghi bằng chữ số chưa chắc là định lượng: thử lấy trung bình xem có nghĩa không.

1 🧭 Ba cách thu thập dữ liệu

Cần nhớ

  • ✦Quan sát: tự nhìn, đếm hoặc đo rồi ghi lại. Ví dụ đứng ở cổng trường đếm số xe đạp qua mỗi giờ.
  • ✦Phỏng vấn: hỏi trực tiếp hoặc phát phiếu hỏi, dùng cho ý kiến, sở thích. Ví dụ hỏi các bạn thích môn thể thao nào.
  • ✦Tra cứu: lấy từ sách, báo, internet. Ví dụ tra diện tích các tỉnh — bắt buộc ghi nguồn để người đọc kiểm lại được.
  • ✦Câu hỏi quyết định cách thu thập: nếu không ai trả lời hộ được con số đó thì phải quan sát; nếu cần ý kiến thì phỏng vấn; nếu đã có người thống kê sẵn thì tra cứu.

Dạng bài

Chọn cách thu thập cho một đề tài

  1. 1 Xác định đúng cần biết gì: một con số đếm được, một ý kiến, hay số liệu đã có sẵn.
  2. 2 Tự hỏi: “có tự nhìn thấy hoặc đo được không?” — có thì quan sát.
  3. 3 Nếu là sở thích, lí do, ý kiến (nhìn không thấy) thì phỏng vấn; nếu là số liệu chính thức của nơi khác thì tra cứu và ghi nguồn.
  4. 4 Thử lại: tưởng tượng cách đã chọn — có thu được đúng thứ cần biết không?

⚠️ Bẫy hay gặp: Muốn biết số xe qua cổng trường mỗi giờ mà đi phỏng vấn là sai: không ai nhớ chính xác “có 47 xe”, phải đứng đếm.

🔎
Làm mẫu

Chọn cách thu thập: (a) số bạn đến muộn sáng nay; (b) môn học các bạn thích nhất; (c) số dân của Hà Nội.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Muốn biết gì thì thu thập thế nào

Muốn biếtCách hợp lí
Số xe qua cổng trường mỗi giờQuan sát, đếm
Môn thể thao các bạn thíchPhỏng vấn
Dân số các tỉnhTra cứu, ghi nguồn
Chiều cao các bạn trong tổĐo rồi ghi lại (quan sát)

2 🗂️ Định tính, định lượng, rời rạc, liên tục

Cần nhớ

  • ✦Định tính: dữ liệu là chữ, tên gọi. Ví dụ màu áo, quê quán, xếp loại học lực (Tốt, Khá, Đạt — xếp thứ bậc được nhưng không cộng được).
  • ✦Định lượng: số đo hoặc đếm được, làm phép tính có nghĩa. Ví dụ chiều cao 148 cm, số học sinh 35.
  • ✦Định lượng rời rạc là số đếm (luôn nguyên): 35 học sinh, không có “35,5 học sinh”. Định lượng liên tục là số đo (có thể lẻ): chiều cao 148,5 cm, chạy 100 m hết 15,3 giây.
  • ✦⚠️ Số dùng để gọi tên (số áo 10, mã số học sinh 2305) là định tính, dù viết bằng chữ số.

Dạng bài

Phân loại một dữ liệu

  1. 1 Hỏi: dữ liệu này là chữ, hay là số đo, số đếm? Là chữ thì định tính.
  2. 2 Nếu là số, làm phép thử: cộng lại rồi chia trung bình có nghĩa không? Không có nghĩa (số áo, mã số) thì vẫn định tính.
  3. 3 Là định lượng thì xét: đếm được (giá trị nguyên) → rời rạc; đo được (có giá trị lẻ ở giữa) → liên tục.
  4. 4 Thử lại bằng một giá trị lẻ: nếu “bao nhiêu và một nửa” vô nghĩa thì rời rạc, nếu có nghĩa thì liên tục.

⚠️ Bẫy hay gặp: Số áo 10, 11 không phải định lượng: trung bình “số áo” của một đội vô nghĩa. Đừng thấy chữ số là xếp ngay vào định lượng.

🗂️
Làm mẫu

Phân loại: (a) số bàn thắng mỗi trận; (b) số áo của cầu thủ; (c) thời gian chạy 100 m; (d) xếp loại học lực.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Bốn loại dữ liệu thường gặp

LoạiVí dụDấu hiệu nhận biết
Định tínhMàu áo, quê quán, số áoLà chữ hoặc chỉ để gọi tên
Định tính có thứ bậcXếp loại học lựcLà chữ, nhưng sắp thứ tự được
Định lượng rời rạcSố học sinh mỗi lớpĐếm được, luôn nguyên
Định lượng liên tụcChiều cao, thời gian chạyĐo được, có giá trị lẻ

3 🎯 Mẫu đại diện hay thiên lệch

Cần nhớ

  • ✦Nhóm cần tìm hiểu là toàn thể (cả khối 7); mẫu là những bạn thực sự được hỏi. Mẫu tốt phải đại diện cho toàn thể.
  • ✦Mẫu thiên lệch khi chỉ lấy một nhóm đặc biệt. Ví dụ hỏi thời gian học ở nhà của cả khối mà chỉ hỏi 10 bạn học giỏi nhất.
  • ✦Chọn ngẫu nhiên (bốc thăm từ danh sách, rải đều các lớp) mới giúp mẫu đại diện.
  • ✦⚠️ Mẫu thiên lệch thì tăng số người hỏi cũng không cứu được: hỏi 100 bạn học giỏi nhất vẫn lệch y như hỏi 10 bạn.

Dạng bài

Soát một cuộc khảo sát

  1. 1 Ghi rõ nhóm cần tìm hiểu và nhóm thực sự được hỏi.
  2. 2 Xét: nhóm được hỏi có điểm gì đặc biệt (cùng sở thích, cùng địa điểm, cùng thành tích) so với toàn thể không?
  3. 3 Nếu có thì kết luận mẫu thiên lệch và nêu cách sửa: chọn ngẫu nhiên rải đều toàn thể.
  4. 4 Thử lại: với cách mới, một bạn bất kì của toàn thể có cơ hội như nhau để được hỏi không?

⚠️ Bẫy hay gặp: Hỏi 300 bạn ở bãi xe đạp thay vì 30 vẫn sai: nhiều người hỏi hơn không sửa được việc chỉ hỏi đúng nhóm đi xe đạp.

🚲
Làm mẫu

An muốn biết cả khối 7 (160 bạn) thường đi học bằng phương tiện gì, nên đứng ở bãi gửi xe đạp hỏi 30 bạn. Nhận xét.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

4 🔍 Dữ liệu có hợp lí không

Cần nhớ

  • ✦Dữ liệu hợp lí khi đúng loại (không lẫn chữ với số), không mâu thuẫn và đại diện.
  • ✦Kiểm mâu thuẫn bằng phép tính đơn giản. Ví dụ lớp 36 bạn mà ghi nam 17, nữ 21 thì 17 + 21 = 38 ≠ 36.
  • ✦Kiểm độ lớn: một bạn lớp 7 nặng 4,2 kg là vô lí — nhiều khả năng là 42 kg bị mất dấu phẩy.
  • ✦Số lượng tính từ phần trăm phải nguyên khi đối tượng là người: 36 bạn mà ghi 35% (12,6 bạn) là vô lí.

Dạng bài

Rà soát một bảng dữ liệu

  1. 1 Đọc từng thông tin, xem có đúng loại và đúng đơn vị không.
  2. 2 Cộng các phần lại, so với tổng đã cho (nếu mỗi người chỉ chọn một phương án).
  3. 3 Đổi phần trăm sang số lượng; nếu không ra số nguyên thì có điều bất thường.
  4. 4 Thử lại: sửa chỗ nghi ngờ rồi cộng lại — các phần phải đúng bằng tổng ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Mỗi bạn chọn đúng một phương án mà các phần cộng ra 27 trên 25 bạn là vô lí; đừng bỏ qua chỉ vì “từng con số nhìn đều hợp lí”.

🧾
Làm mẫu

Phiếu khảo sát lớp 7C (36 bạn): nam 17 bạn, nữ 21 bạn; cân nặng bạn Hà là 4,2 kg; 25% đi bộ, tức 9 bạn. Thông tin nào không hợp lí?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

🧭

Chọn cách thu thập

  1. 1
    Nhận biết

    Muốn biết dân số của các tỉnh miền Trung, cách hợp lí là

  2. 2
    Thông hiểu

    Cách hợp lí nhất để biết mỗi giờ có bao nhiêu xe đạp qua cổng trường là

  3. 3
    Thông hiểu

    Về các cách thu thập dữ liệu, các khẳng định sau đúng hay sai?

    a)Tìm hiểu sở thích đọc sách của các bạn thì nên phỏng vấn bằng phiếu hỏi.

    b)Số liệu tra cứu trên mạng không cần ghi nguồn.

    c)Muốn biết nhiệt độ lớp học lúc 8 giờ thì phải phỏng vấn từng bạn.

  4. 4
    Vận dụng

    Mai muốn biết (1) số xe đạp ở nhà xe mỗi sáng và (2) vì sao các bạn chọn đi xe đạp. Cặp cách thu thập hợp lí là

🗂️

Phân loại dữ liệu

  1. 1
    Nhận biết

    Dữ liệu nào là định tính?

  2. 2
    Thông hiểu

    Số học sinh mỗi lớp của khối 7 là dữ liệu

  3. 3
    Thông hiểu

    Thời gian chạy 100 m của một bạn là dữ liệu

  4. 4
    Thông hiểu

    Số áo của các cầu thủ (7; 10; 11; …) là dữ liệu

  5. 5
    Thông hiểu

    Phân loại các dữ liệu sau, khẳng định nào đúng?

    a)Quê quán của các bạn là dữ liệu định tính.

    b)Chiều cao các bạn ghi tròn đến cm nên là dữ liệu rời rạc.

    c)Số điện thoại của các bạn là dữ liệu định lượng.

  6. 6
    Vận dụng

    Trong các dữ liệu: số bàn thắng mỗi trận; cân nặng cầu thủ; vị trí thi đấu; số cầu thủ dự bị mỗi trận; mã số thẻ cầu thủ — có bao nhiêu dữ liệu định lượng rời rạc?

🎯

Mẫu đại diện

  1. 1
    Nhận biết

    Mẫu khảo sát đại diện tốt khi

  2. 2
    Thông hiểu

    Để biết cả trường (900 bạn) thích giờ vào học nào, cách hỏi kém tin cậy nhất là

  3. 3
    Thông hiểu

    Để biết cả trường thích môn thể thao nào, bạn hỏi 100 bạn đang dự buổi tập của đội tuyển cầu lông. Nhận xét nào đúng?

    a)Mẫu này thiên lệch.

    b)Hỏi thêm 100 bạn của đội cầu lông nữa thì mẫu sẽ đại diện.

    c)Nên bốc thăm từ danh sách cả trường.

  4. 4
    Vận dụng

    Muốn biết cả khối 7 (160 bạn) thích thể loại sách nào. An hỏi 15 bạn bốc thăm khắp khối; Bình hỏi 40 bạn trong câu lạc bộ đọc sách. Nhận xét đúng là

  5. 5
    Vận dụng

    Để biết cả khối đi học bằng gì, bạn chỉ hỏi 30 bạn đứng ở bãi xe đạp. Cách sửa hợp lí nhất là

🔍

Soát tính hợp lí

  1. 1
    Nhận biết

    Dữ liệu được coi là hợp lí khi

  2. 2
    Thông hiểu

    Lớp có 40 bạn. Bảng ghi nam 19 bạn, nữ 22 bạn. Nhận xét đúng là

  3. 3
    Thông hiểu

    Lớp 7D có 30 bạn. Xét các thông tin trong phiếu khảo sát:

    a)Có 40% đi xe đạp, tức 12 bạn — hợp lí.

    b)Có 35% thích bơi, tức 10,5 bạn — hợp lí.

    c)Mỗi bạn chọn đúng một cách đi học; có 12 bạn đi xe đạp và 20 bạn đi bộ — hợp lí.

  4. 4
    Vận dụng Khảo sát 25 bạn, mỗi bạn chọn đúng một món: phở 10 bạn, bún 8 bạn, cơm x bạn. Khi đó x = .
  5. 5
    Vận dụng

    Điểm kiểm tra của 5 bạn được ghi: 7; 8; 6,5; 85; 9. Dữ liệu cần kiểm lại là

🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?

  • •Chương V nằm cuối học kỳ I, nên chủ điểm này thường xuất hiện ở bài kiểm tra cuối kỳ dưới dạng câu trắc nghiệm ngắn: phân loại dữ liệu (định tính, rời rạc, liên tục), chọn cách thu thập, nhận ra mẫu thiên lệch.
  • •Hai chỗ hay mất điểm: nhầm số gọi tên (số áo, mã số) thành định lượng, và nghĩ mẫu đông là mẫu tốt trong khi cách chọn vẫn thiên lệch.
  • •Đây là nền cho hai chủ điểm ngay sau (biểu đồ hình quạt tròn, biểu đồ đoạn thẳng): loại dữ liệu quyết định vẽ được biểu đồ nào. Lên lớp 8 còn dùng khi học thống kê sâu hơn.
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
17. Biểu đồ hình quạt tròn