Hình lăng trụ đứng tam giác, tứ giác
Nhận ra các yếu tố của hình lăng trụ đứng tam giác, tứ giác và tính diện tích xung quanh, thể tích của chúng bằng hai công thức Sxq = C · h, V = S đáy · h.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 37
⚡ Nhớ nhanh
- 1Lăng trụ đứng có hai đáy là hai đa giác bằng nhau, nằm trên hai mặt phẳng song song; các mặt bên là hình chữ nhật; các cạnh bên song song, bằng nhau, và độ dài cạnh bên là chiều cao h.
- 2Lăng trụ đứng tam giác: 6 đỉnh, 9 cạnh, 5 mặt (2 đáy + 3 mặt bên). Lăng trụ đứng tứ giác: 8 đỉnh, 12 cạnh, 6 mặt.
- 3Diện tích xung quanh Sxq = chu vi đáy · h, mà chu vi đáy là tổng mọi cạnh đáy (3 cạnh với tam giác, 4 cạnh với tứ giác).
- 4Khi cần cả hai đáy (không chỉ xung quanh): lấy Sxq cộng thêm 2 · (diện tích đáy), đáy trên lẫn đáy dưới. Đây là cách làm, không phải công thức riêng.
- 5Thể tích V = diện tích đáy · h. Ở đây h là chiều cao của lăng trụ, không phải đường cao của tam giác đáy.
- 6Khác lớp 5: không chỉ có hộp chữ nhật nữa — đáy giờ là tam giác hay tứ giác bất kì, và hộp chữ nhật, lập phương chỉ là trường hợp riêng (đáy là chữ nhật).
👀 Nhìn là hiểu
Chọn đáy (tam giác vuông 3-4-5, tam giác cân, hình thang vuông, chữ nhật), kéo chiều cao h, rồi kéo thanh Gập ↔ Trải: hai đáy ngả ra, các mặt bên duỗi thành một hình chữ nhật dài bằng chu vi đáy, cao h ⇒ Sxq = C · h, còn V = S đáy · h.
Lăng trụ đáy tam giác vuông 3-4-5, cao h = 5 cm.
Lăng trụ đứng tam giác: 5 mặt, 6 đỉnh, 9 cạnh
- C đáy = 4 + 5 + 3 = 12 cm
- Sxq = C · h = 12 · 5 = 60 cm²
- S đáy = 3 · 4 : 2 = 6 cm²
- V = S đáy · h = 6 · 5 = 30 cm³
- Stp = Sxq + 2 · S đáy = 60 + 12 = 72 cm²
Kéo thanh Gập ↔ Trải: hai đáy ngả ra, rồi các mặt bên duỗi thành một dải.
1 🏠 Yếu tố của lăng trụ đứng
Cần nhớ
- ✦Hai mặt đáy song song và bằng nhau: tam giác (hoặc tứ giác). Ví dụ lăng trụ ABC.A′B′C′ có hai đáy là △ABC và △A′B′C′.
- ✦Các mặt bên đều là hình chữ nhật. Ví dụ ABB′A′, BCC′B′, CAA′C′ là ba mặt bên của lăng trụ trên.
- ✦Cạnh bên AA′, BB′, CC′ song song và bằng nhau; độ dài một cạnh bên là chiều cao h của lăng trụ.
- ✦Hình hộp chữ nhật và hình lập phương là lăng trụ đứng tứ giác có đáy là hình chữ nhật (hình vuông). Ví dụ hộp 5 · 4 · 3 là lăng trụ đáy 5 × 4, cao 3.
Dạng bài
Đếm đỉnh, cạnh, mặt của lăng trụ đứng
- 1 Đếm số cạnh của một đáy, gọi là n (n = 3 với tam giác, n = 4 với tứ giác).
- 2 Mặt: 2 đáy + n mặt bên = n + 2.
- 3 Đỉnh: mỗi đáy n đỉnh nên 2n. Cạnh: n cạnh đáy trên + n cạnh đáy dưới + n cạnh bên = 3n.
- 4 Soát lại: hộp chữ nhật (n = 4) phải ra 8 đỉnh, 12 cạnh, 6 mặt ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lăng trụ đứng tam giác có 5 mặt (2 đáy + 3 mặt bên), không phải 3 mặt. Cũng đừng gọi mặt bên là tam giác: mặt bên luôn là hình chữ nhật, chỉ hai đáy mới là tam giác.
Đếm đỉnh, cạnh, mặt của lăng trụ đứng tam giác ABC.A′B′C′ và của lăng trụ đứng có đáy là hình thang ABCD.
Hướng dẫn giải
Hai loại lăng trụ đứng
| Đáy tam giác | Đáy tứ giác | |
|---|---|---|
| Mặt | 5 (2 đáy + 3 bên) | 6 (2 đáy + 4 bên) |
| Đỉnh | 6 | 8 |
| Cạnh | 9 (6 đáy + 3 bên) | 12 (8 đáy + 4 bên) |
| Mặt bên | Hình chữ nhật | Hình chữ nhật |
2 📏 Diện tích xung quanh và hai đáy
Cần nhớ
- ✦Trải các mặt bên ra: chúng nối thành một hình chữ nhật có một cạnh là chu vi đáy, cạnh kia là h. Vậy Sxq = chu vi đáy · h.
- ✦Chu vi đáy là tổng mọi cạnh đáy. Đáy tam giác ba cạnh 7; 8; 9 có chu vi 24; đáy hình thang cân bốn cạnh 10; 5; 4; 5 có chu vi 24.
- ✦Lăng trụ đáy 7; 8; 9, cao h = 5 thì Sxq = 24 · 5 = 120. Lăng trụ đáy hình thang cân trên, cao 20, thì Sxq = 24 · 20 = 480.
- ✦Cần cả hai đáy thì lấy Sxq + 2 · (diện tích đáy) (đáy trên và đáy dưới). Ví dụ chu vi đáy 12, h = 10, diện tích đáy 6: Sxq = 120, cộng hai đáy 120 + 12 = 132.
Dạng bài
Tính diện tích xung quanh
- 1 Viết ra tất cả cạnh của một đáy (3 số với tam giác, 4 số với tứ giác).
- 2 Cộng chúng được chu vi đáy C.
- 3 Nhân C với chiều cao h của lăng trụ (cạnh bên): Sxq = C · h.
- 4 Soát lại: cộng diện tích từng mặt bên (cạnh đáy · h) phải ra cùng kết quả ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đáy tam giác ba cạnh 3; 4; 5 có chu vi 12, không phải 3 + 4 = 7. Nhân nhầm 7 với h là thiếu mất mặt bên ứng với cạnh thứ ba.
Lăng trụ đứng đáy là tam giác ba cạnh 7 cm, 8 cm, 9 cm, chiều cao 5 cm. Tính Sxq.
Hướng dẫn giải
3 🧊 Thể tích
Cần nhớ
- ✦V = diện tích đáy · chiều cao lăng trụ (V = S đáy · h). Ví dụ S đáy = 20 cm², h = 5 cm ⇒ V = 100 cm³.
- ✦Diện tích đáy tam giác = cạnh · đường cao tương ứng : 2. Ví dụ cạnh 8, đường cao 5 ⇒ 8 · 5 : 2 = 20. Đáy hình thang = (hai đáy cộng lại) · đường cao : 2.
- ✦Hai chiều cao khác nhau: đường cao của tam giác đáy (dùng tính S đáy) và chiều cao h của lăng trụ (nhân vào để ra V). Đừng lẫn.
- ✦V = S đáy · h giống hệt hộp chữ nhật V = (a · b) · c: hộp chữ nhật chỉ là lăng trụ có đáy chữ nhật. Ví dụ hộp 5 · 4 · 3: V = 20 · 3 = 60.
Dạng bài
Tính thể tích lăng trụ đứng
- 1 Tính diện tích một đáy (nửa tích cạnh với đường cao nếu là tam giác).
- 2 Xác định chiều cao h của lăng trụ (độ dài cạnh bên).
- 3 Nhân: V = S đáy · h, ghi đơn vị thể tích (cm³, dm³, m³).
- 4 Thử lại: lấy V chia cho h phải ra đúng diện tích đáy ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đáy tam giác cạnh 6 cm, đường cao 4 cm, lăng trụ cao 10 cm: V = (6 · 4 : 2) · 10 = 12 · 10 = 120 cm³. Viết V = 6 · 4 · 10 = 240 cm³ là quên chia 2 ở diện tích tam giác.
Lăng trụ đứng đáy là tam giác vuông có hai cạnh góc vuông 9 cm và 12 cm (cạnh huyền 15 cm), chiều cao lăng trụ 10 cm. Tính V và Sxq.
Hướng dẫn giải
4 🏕️ Bài thực tế và đổi đơn vị
Cần nhớ
- ✦Vật dụng hay gặp: lều chữ A, máng nước, giá đỡ lịch, bể bơi có đáy dốc. Hãy tìm hai mặt đáy (tam giác hoặc hình thang), mặt còn lại là mặt bên.
- ✦Hỏi "vải làm hai mái và nền lều", "sơn xung quanh" là hỏi Sxq; hỏi "chứa được bao nhiêu" là hỏi V.
- ✦Đưa mọi kích thước về cùng một đơn vị rồi mới tính. Ví dụ đáy tính bằng dm, chiều dài 5 m thì đổi 5 m = 50 dm.
- ✦1 dm³ = 1 lít; 1 m³ = 1000 lít. Ví dụ V = 500 dm³ thì chứa 500 lít.
Dạng bài
Bài thực tế: sức chứa của lăng trụ đứng tam giác
- 1 Xác định đáy (tam giác hay hình thang) và chiều dài h của lăng trụ.
- 2 Đổi mọi kích thước ra dm.
- 3 Tính S đáy rồi V = S đáy · h (đơn vị dm³).
- 4 Đổi: số dm³ chính là số lít. Thử lại bằng cách đổi sang m³ ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Chiều dài máng phải đổi cùng đơn vị với đáy: 2,5 m = 25 dm. Viết V = 20 · 2,5 = 50 rồi gọi là 50 lít là lẫn dm với m — kết quả sai gấp 10 lần.
Máng đựng nước hình lăng trụ đứng, đáy là tam giác có cạnh 8 dm và đường cao tương ứng 5 dm, máng dài 2,5 m. Máng chứa đầy bao nhiêu lít?
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Yếu tố của lăng trụ đứng
- 1Nhận biết
Mặt bên của hình lăng trụ đứng là
- 2Nhận biết Hình lăng trụ đứng tam giác có tất cả mặt.
- 3Thông hiểu
Xét lăng trụ đứng tam giác ABC.A′B′C′. Các khẳng định sau đúng hay sai?
a)Lăng trụ có 9 cạnh.
b)Độ dài cạnh bên AA′ là chiều cao của lăng trụ.
c)Mặt bên ABB′A′ là một hình tam giác.
- 4Thông hiểu
Hình lăng trụ đứng tứ giác có số đỉnh và số cạnh lần lượt là
- 5Thông hiểu
Hình hộp chữ nhật là hình lăng trụ đứng nào?
Diện tích xung quanh và hai đáy
- 1Nhận biết
Lăng trụ đứng có chu vi đáy 18 cm, chiều cao 6 cm. Diện tích xung quanh bằng
- 2Thông hiểu Lăng trụ đứng đáy tam giác ba cạnh 5 cm, 6 cm, 7 cm, chiều cao 10 cm có diện tích xung quanh cm².
- 3Thông hiểu Lăng trụ đứng đáy hình chữ nhật 5 cm × 3 cm, cao 4 cm có diện tích xung quanh cm².
- 4Thông hiểu Lăng trụ đứng tam giác có diện tích xung quanh 96 cm² và chiều cao 8 cm. Chu vi đáy là cm.
- 5Vận dụng
Lăng trụ đứng đáy là tam giác vuông ba cạnh 9 cm, 12 cm, 15 cm, chiều cao 4 cm. Diện tích xung quanh bằng
- 6Vận dụng Lăng trụ đứng đáy tam giác ba cạnh 3 cm, 4 cm, 5 cm (diện tích đáy 6 cm²), chiều cao 10 cm có tổng diện tích xung quanh và hai đáy là cm².
Thể tích
- 1Nhận biết
Lăng trụ đứng có diện tích đáy 15 cm² và chiều cao 4 cm. Thể tích bằng
- 2Thông hiểu Đáy tam giác có cạnh 8 cm, đường cao tương ứng 5 cm; lăng trụ cao 10 cm. Thể tích là cm³.
- 3Thông hiểu
Lăng trụ đứng đáy là tam giác vuông có hai cạnh góc vuông 6 cm và 8 cm, chiều cao lăng trụ 10 cm. Thể tích bằng
- 4Thông hiểu Đáy là hình thang có hai đáy 9 cm và 5 cm, đường cao 4 cm; lăng trụ cao 10 cm. Thể tích là cm³.
- 5Vận dụng
Hộp chữ nhật 5 cm × 4 cm × 3 cm xem như lăng trụ đứng đáy 5 × 4, chiều cao 3 cm. Các khẳng định sau đúng hay sai?
a)V = S đáy · h = 20 · 3 = 60 cm³.
b)Sxq = chu vi đáy · h = 18 · 3 = 54 cm².
c)V = chu vi đáy · h = 18 · 3 = 54 cm³.
Bài thực tế và đổi đơn vị
- 1Thông hiểu Máng nước là lăng trụ đứng, đáy tam giác có cạnh 6 dm và đường cao tương ứng 4 dm, máng dài 5 m. Máng chứa đầy lít.
- 2Thông hiểu Lăng trụ đứng có thể tích 150 cm³ và diện tích đáy 25 cm². Chiều cao của nó là cm.
- 3Vận dụng Lều có dạng lăng trụ đứng, đáy là tam giác ba cạnh 3 m, 3 m, 2 m; lều dài 4 m. Diện tích vải làm hai mái và nền lều (ba mặt bên) là m².
- 4Vận dụng
Bể bơi trẻ em có đáy (nhìn từ bên) là hình thang vuông sâu 0,4 m ở một đầu và 1 m ở đầu kia, dài 8 m; bể rộng 5 m. Bể chứa đầy
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Ở kiểm tra cuối kỳ II, chủ điểm này thường là một bài tự luận ngắn: cho lăng trụ đứng tam giác hoặc tứ giác (lều, máng, giá đỡ), tính Sxq và V. Điểm dễ mất là chu vi đáy thiếu một cạnh và quên chia 2 khi tính diện tích tam giác.
- •Hay kèm một câu đổi đơn vị (cm³, dm³, lít) hoặc câu ngược: biết V và diện tích đáy, tìm chiều cao. Nhớ nhìn đề có cho đủ mọi cạnh đáy hay chỉ cho đường cao của tam giác để chọn đúng công thức.
- •Đây là chủ điểm cuối của hình học lớp 7 và là nền cho các khối hình ở lớp 8, 9 (hình trụ ở lớp 9 cũng tính V = S đáy · h).