Ngữ văn lớp 7
Chủ điểm 8 · Học kỳ 2

Thế giới viễn tưởng — truyện khoa học viễn tưởng

Nhận ra đề tài, không gian, thời gian, nhân vật và chi tiết có cơ sở khoa học của truyện khoa học viễn tưởng, dùng đúng dấu chấm lửng, viết đoạn văn mạch lạc và kể lại một sự việc có thật về nhân vật lịch sử.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 7

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Truyện khoa học viễn tưởng kể về thế giới tương lai, dựa trên hiểu biết khoa học có thật cộng với trí tưởng tượng vượt thời đại.
  • 2Đề tài hay gặp: thám hiểm vũ trụ, đáy biển, du hành thời gian, gặp sự sống ngoài Trái Đất; không gian lạ (đáy đại dương, hành tinh khác), thời gian thường là tương lai xa so với lúc tác giả viết.
  • 3Nhân vật chính hay là nhà khoa học, nhà phát minh, có trí thông minh kiệt xuất hoặc sức mạnh, cấu tạo kì lạ; người kể hay suy luận lô-gíc từng bước.
  • 4Cái hay: nhiều điều tác giả tưởng tượng (tàu ngầm chạy điện, bay lên Mặt Trăng) sau này thành thật.
  • 5Tiếng Việt: mạch lạc là nội dung liền mạch, sắp xếp hợp lí; liên kết là các câu nối nhau bằng từ lặp lại, từ thay thế, từ nối. Dấu chấm lửng báo còn nữa, lời ngập ngừng, hoặc tạo bất ngờ.
  • 6Viết: kể lại một sự việc có thật về nhân vật lịch sử = giới thiệu nhân vật, sự việc → diễn biến có miêu tả → ý nghĩa → suy nghĩ của mình.

📚 Đọc cùng sách

Mở SGK đọc từng văn bản; trang này đi cùng bạn trước, trong và sau khi đọc.

Cuộc chạm trán trên đại dương

Giuyn Véc-nơ (Jules Verne) · Trích chương 6–7 tiểu thuyết "Hai vạn dặm dưới biển" (hoàn thành 1868), nhà văn Pháp; SGK dùng bản dịch tiếng Việt.

Bản dịch có bản quyền 📖 Bạn đọc bản dịch trong SGK — trang này chỉ tóm tắt và đặt câu hỏi.

1 · Trước khi đọc — nghĩ một chút, không có đáp án đúng sai

  • 🤔 Nếu được ngồi trong một con tàu lặn xuống đáy biển sâu nhất, bạn muốn nhìn thấy gì đầu tiên?
  • 🤔 Hơn 150 năm trước chưa có tàu ngầm chạy điện. Theo bạn, một nhà văn thời ấy dựa vào đâu để tưởng tượng ra nó?

2 · Trong khi đọc — mở sách, tìm đúng chỗ rồi mới xem gợi ý

  1. 📍 Phần (1), lúc trời sáng

    Con vật lạ hiện ra như thế nào khi sương mù tan?

  2. 📍 Phần (1), cuộc đuổi bắt

    Tàu chiến Lin-côn đuổi theo "con cá" có kết quả gì?

  3. 📍 Phần (2), đêm hôm ấy

    Khi Nét Len phóng lao vào con vật, chuyện gì xảy ra?

  4. 📍 Phần (3), dưới biển và trên "hòn đảo"

    Ai đã cứu "tôi"? Nét Len giải thích vì sao lao không đâm thủng con vật?

  5. 📍 Đoạn cuối

    "Tôi" suy luận ra điều gì, và đoạn trích kết thúc ở đâu?

3 · Đọc xong

Tóm tắt và câu hỏi hiểu sâu mở sau khi bạn đọc xong — để bạn tự hiểu trước, rồi mới so.

Trang không chép văn bản, câu hỏi hay chú thích của SGK. Tóm tắt và câu hỏi do Học liệu STEAM soạn.

🎮 Chơi mà hiểu

Kéo từng câu của truyện viễn tưởng vào ngăn 🔬 Có cơ sở khoa học hay 🚀 Tưởng tượng vượt thời đại, rồi kéo các mảnh truyện vào khung không gian – thời gian – nhân vật – cốt truyện.

Câu mẫu · Dưới băng Ơ-rô-pa

Ơ-rô-pa là một vệ tinh của Sao Mộc, mặt ngoài phủ một lớp băng dày.

Câu đầu: Ơ-rô-pa phủ một lớp băng dày.

1 🚀 Nhận ra truyện khoa học viễn tưởng

Cần nhớ

  • ✦Truyện khoa học viễn tưởng kể chuyện tương lai hoặc những điều con người chưa làm được, nhưng đứng trên nền khoa học có thật của thời tác giả viết. Vì thế có điều tưởng tượng sau này thành thật.
  • ✦Đề tài: thám hiểm vũ trụ, đáy biển, lòng đất; du hành thời gian; gặp sự sống ngoài Trái Đất; phát minh kì lạ.
  • ✦Không gian lạ: đáy đại dương, tâm Trái Đất, hành tinh khác, thiên hà xa. Thời gian: thường là tương lai xa so với lúc truyện ra đời.
  • ✦Nhân vật chính hay là nhà khoa học, nhà phát minh, nhà du hành: thông minh, can đảm, giỏi suy luận. Cốt truyện là chuỗi tình huống tưởng tượng, nhưng mỗi bước được giải thích có lô-gíc.
  • ✦Đọc truyện này, hãy tách hai lớp: chi tiết có cơ sở khoa học (điều khoa học đã biết) và chi tiết tưởng tượng vượt thời đại (dự đoán của nhà văn).

Hai truyện viễn tưởng trong bài

Yếu tốCuộc chạm trán trên đại dươngDu hành tới tương lai
🎯 Đề tàiThám hiểm đại dươngDu hành xuyên thời gian
🗺️ Không gianBiển khơi, trên lưng chiếc tàu ngầmMột khu vườn có tượng nhân sư, nhà cửa lạ
⏳ Thời gianThế kỉ XIX, gần thời tác giả viếtNăm 802 701
🧑‍🔬 Nhân vật kểGiáo sư A-rô-nác, nhà nghiên cứu tự nhiênNhà du hành Thời Gian, người chế ra cỗ máy
🔬 Có cơ sở khoa họcVỏ thép, chân vịt, ánh điện, phải nổi lên lấy không khíNguyên tử, phản ứng hoá học khi va chạm, tiến hoá (Đác-uyn)
🚀 Tưởng tượngTàu ngầm chạy điện nhanh hơn tàu chiến thời ấyCỗ máy đi tới tương lai, loài người tách thành Ê-loi và Mo-lốc

Dạng bài

Nêu tác dụng của một chi tiết khoa học viễn tưởng

  1. 1 Gọi tên chi tiết: ai, cái gì, ở đâu trong truyện.
  2. 2 Chỉ ra lớp khoa học trong đó (điều có thật làm nền) và lớp tưởng tượng.
  3. 3 Nói tác dụng với câu chuyện: làm chuyện lạ đáng tin, tạo bí ẩn, đẩy tình huống.
  4. 4 Nói điều nhà văn gửi gắm: ước mơ, dự báo hoặc lời cảnh báo về tương lai.

⚠️ Bẫy hay gặp: Viết "chi tiết này rất khoa học và hấp dẫn" rồi dừng. Phải chỉ ra điều khoa học cụ thể (kim loại gõ kêu vang) và nói nó giúp gì cho câu chuyện.

🐋
Làm mẫu

Nêu tác dụng chi tiết giáo sư A-rô-nác gõ chân lên lưng "con cá" và thấy nó kêu boong boong, ghép bằng thép lá.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 🔗 Mạch lạc và liên kết

Cần nhớ

  • ✦Mạch lạc là nội dung liền một mạch: các câu cùng nói về một đề tài và nối nhau theo trình tự hợp lí (thời gian, nguyên nhân – kết quả, từ chung tới riêng).
  • ✦Liên kết là sự nối các câu về hình thức, nhờ: từ ngữ lặp lại, từ ngữ thay thế (đại từ "nó, họ, chúng"; từ đồng nghĩa), từ ngữ nối (nhưng, vì thế, rồi, sau đó…).
  • ✦Mạch lạc giúp người đọc hiểu dễ; liên kết giúp các câu gắn chặt với nhau. Một đoạn văn tốt cần cả hai.
  • ✦Câu kể theo thời gian thì không đảo lộn được tuỳ ý; đảo đi là mất mạch lạc.

Ví dụ tự soạn

Đoạn vănPhương tiện liên kết
Con tàu lặn sâu dần. Nó bật đèn pha. Ánh đèn quét qua một đàn cá bạc.Thay thế: "nó" thay "con tàu"; lặp lại: "đèn"
Robot báo pin yếu. Vì thế, cả đội quay về trạm sớm.Từ nối "vì thế" (nguyên nhân – kết quả)
Nhà du hành bước ra. Người khách lạ nhìn quanh khu vườn.Thay thế bằng cụm từ đồng nghĩa: "người khách lạ" = "nhà du hành"
Mạch lạc (nội dung)

Các câu cùng một đề tài, xếp theo trình tự hợp lí. Đoạn văn lạc đề hay đảo lộn thứ tự là thiếu mạch lạc.

Liên kết (hình thức)

Các câu nối nhau bằng từ ngữ: lặp lại, thay thế, từ nối. Có từ nối mà nội dung rời rạc thì vẫn không mạch lạc.

3 … Dấu chấm lửng

Cần nhớ

  • ✦Báo còn nhiều sự vật, hiện tượng chưa kể hết (thường đi sau dấu phẩy): "Trong vườn có cam, bưởi, ổi,…".
  • ✦Thể hiện lời nói bỏ dở, ngập ngừng, ngắt quãng — vì sợ, vì mệt, vì xúc động.
  • ✦Làm giãn nhịp câu, chuẩn bị cho một từ ngữ bất ngờ, thường để gây cười hoặc châm biếm.

Ví dụ tự soạn

CâuCông dụng
Trong ba lô của nhà du hành có đèn pin, la bàn, bánh quy,…Còn nhiều đồ vật chưa kể hết
– Em… em không cố ý làm vỡ… cái bình đâu ạ.Lời nói ngập ngừng, ngắt quãng vì sợ
Cả buổi tối, anh tôi miệt mài bên bàn học để… ngủ gật.Giãn nhịp, chuẩn bị cho chữ bất ngờ, gây cười
Tôi chạm vào một vật rắn… rồi ngất đi…Câu bị ngắt quãng, gợi nhân vật kiệt sức dần

4 ✍️ Viết: kể lại sự việc có thật về một nhân vật lịch sử

Cần nhớ

  • ✦Chọn một nhân vật lịch sử (nhà quân sự, nhà khoa học, nhà văn hoá… người Việt Nam hay nước ngoài) và một sự việc có thật về người đó mà bạn thấy thú vị.
  • ✦Thông tin phải xác thực: thời gian, địa điểm, tên người, con số đúng như sách báo đáng tin; không bịa thêm.
  • ✦Kể theo trình tự hợp lí (thường là thời gian) và có yếu tố miêu tả (khung cảnh, dáng vẻ, âm thanh) để người đọc hình dung.
  • ✦Có đoạn nêu ý nghĩa của sự việc và suy nghĩ, ấn tượng của bạn.

Dạng bài

Dàn ý 3 phần

  1. 1 Mở bài: giới thiệu đôi nét về nhân vật và sự việc sẽ kể.
  2. 2 Thân bài: kể diễn biến sự việc theo trình tự, xen miêu tả.
  3. 3 Thân bài (tiếp): nêu ý nghĩa của sự việc.
  4. 4 Kết bài: suy nghĩ và ấn tượng của bạn.

⚠️ Bẫy hay gặp: Biến bài kể thành bài viết về cả cuộc đời nhân vật (sinh năm nào, học ở đâu…) mà không kể kĩ một sự việc; hoặc tự thêm lời thoại, chi tiết không có trong tư liệu.

🛰️
Làm mẫu

Đề: Kể lại chuyến bay vào vũ trụ của Phạm Tuân năm 1980.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Nói và nghe

  • ✦Thảo luận về vai trò của công nghệ: nêu vấn đề → trình bày hai mặt tích cực, tiêu cực (công nghệ giúp gì, làm ta lệ thuộc ra sao) → nêu ý kiến của mình; khi nghe, ghi lại chỗ các bạn đồng ý và chỗ khác nhau, phản hồi vào ý kiến chứ không vào người nói.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

🚀

Nhận ra truyện khoa học viễn tưởng

  1. 1
    Nhận biết

    Ý nào nói đúng về truyện khoa học viễn tưởng?

  2. 2
    Nhận biết

    Trong "Du hành tới tương lai", Nhà du hành Thời Gian đặt chân tới năm nào?

  3. 3
    Thông hiểu Chọn các chi tiết TƯỞNG TƯỢNG VƯỢT THỜI ĐẠI trong đoạn tóm tắt sau (do Học liệu STEAM viết).

    , . . . .

  4. 4
    Thông hiểu

    Vì sao giáo sư A-rô-nác kết luận "con quái vật" là một chiếc tàu ngầm?

  5. 5
    Thông hiểu

    Việc để nhà khoa học kể chuyện ở ngôi thứ nhất trong "Cuộc chạm trán trên đại dương" có tác dụng chính là gì?

  6. 6
    Vận dụng

    Người Ê-loi trong truyện của Oen đẹp, hiền nhưng yếu ớt, trí tuệ như trẻ con. Chi tiết này gửi gắm điều gì?

🔗

Mạch lạc và liên kết

  1. 1
    Nhận biết

    Liên kết trong đoạn văn là gì?

  2. 2
    Thông hiểu Chọn các từ ngữ dùng để THAY THẾ cho "nhà du hành" trong đoạn sau.

    . . .

  3. 3
    Thông hiểu

    "Con tàu chạy hết tốc lực. ___, nó vẫn không đuổi kịp con vật." Từ nối nào hợp nhất?

  4. 4
    Vận dụng

    Xếp các câu sau thành một đoạn văn mạch lạc.

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

…

Dấu chấm lửng

  1. 1
    Nhận biết

    Trong câu "Phòng thí nghiệm có kính hiển vi, ống nghiệm, cân điện tử,…", dấu chấm lửng dùng để làm gì?

  2. 2
    Thông hiểu

    "– Thưa cô… em… em quên vở ở nhà ạ." Dấu chấm lửng ở đây thể hiện điều gì?

  3. 3
    Thông hiểu

    "Sau ba tháng tập luyện chăm chỉ, đội bóng lớp tôi đã giành được… giải khuyến khích." Dấu chấm lửng có tác dụng gì?

  4. 4
    Vận dụng

    Bạn muốn tả nhân vật kiệt sức dần khi chìm xuống biển. Câu nào dùng dấu chấm lửng hợp nhất?

✍️

Kể lại sự việc có thật

  1. 1
    Nhận biết

    Xếp các phần của bài văn kể lại sự việc có thật về một nhân vật lịch sử theo đúng thứ tự.

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  2. 2
    Thông hiểu

    Câu nào là yếu tố MIÊU TẢ trong bài kể về chuyến bay của Phạm Tuân?

  3. 3
    Thông hiểu

    Khi viết bài kể sự việc có thật, việc nào KHÔNG nên làm?

  4. 4

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết bài văn ngắn (khoảng 150–220 chữ) kể lại một sự việc có thật liên quan đến một nhân vật lịch sử (Việt Nam hoặc nước ngoài) mà bạn ấn tượng.

    0 chữ / tối thiểu 130

📄 Luyện văn bản mới · kiểu đề kiểm tra

Văn bản không có trong SGK — đúng như phòng thi. Đọc kĩ một lượt rồi trả lời.

🌕

Đêm dài trên trạm Mặt Trăng

Đêm dài trên trạm Mặt Trăng (truyện do Học liệu STEAM viết theo lối khoa học viễn tưởng để luyện đọc; trạm Hằng Nga và các nhân vật là tưởng tượng) Năm 2160, Mai mười hai tuổi, sống cùng bố ở trạm Hằng Nga trên Mặt Trăng. Bố em là kĩ sư chăm sóc vườn rau dưới mái vòm kính. Bạn thân nhất của Mai là Bi, một chú robot nhỏ có bốn chân, biết hát và biết… cãi lời. Ở đây, bầu trời lúc nào cũng đen kịt, kể cả ban ngày, vì Mặt Trăng không có không khí để tán xạ ánh sáng. Mai thích nhất giờ ra ngoài tập nhảy: chỉ cần nhún nhẹ, em đã bay cao gấp mấy lần ở Trái Đất, bởi sức hút của Mặt Trăng chỉ bằng khoảng một phần sáu. Mỗi lần như thế, Bi lại kêu bíp bíp ra vẻ ghen tị. Hôm ấy là ngày cuối của "ban ngày" Mặt Trăng. Một ngày đêm ở đây dài gần một tháng của Trái Đất, nên sắp tới là hai tuần đêm tối và lạnh buốt. Bố dặn Mai đưa Bi vào trạm sớm. Nhưng Bi đã chạy ra tận rìa miệng hố để nhặt một hòn đá lấp lánh. Đúng lúc ấy, cát bụi dưới chân nó sụt xuống. Bi kẹt lại, đèn trên đầu chớp đỏ. Mai vội mặc bộ đồ du hành rồi chạy ra. Em gọi to, nhưng chẳng nghe thấy tiếng mình vọng lại: không có không khí thì âm thanh không truyền đi được. Mai bật máy liên lạc vô tuyến: – Bi ơi… cố lên… chị tới đây! Em buộc dây an toàn vào cột mốc, thả mình trượt xuống. Mặt Trời đã sát chân trời, bóng của những tảng đá dài ra như những ngón tay đen. Nhiệt độ giảm rất nhanh. Mai lấy tấm kim loại phản quang trong túi, hướng ánh nắng cuối cùng vào tấm pin trên lưng Bi. Một phút… hai phút… Đèn của Bi chuyển sang xanh. Chú robot rút được chân ra, lạch bạch bám vào tay Mai. Khi hai chị em về tới cửa trạm, đêm dài đã phủ xuống. Phía trên mái vòm, Trái Đất treo lơ lửng, xanh như một hòn bi ve khổng lồ. Bố ôm chầm lấy Mai, rồi nghiêm giọng: – Lần sau phải báo cho bố trước, nghe chưa? Mai gật đầu. Bi giơ hòn đá lấp lánh ra, như muốn tặng bố một món quà xin lỗi. Trên tấm bảng của trạm, Mai viết thêm một dòng: "Đêm thứ nhất: cả nhà bình an."

  1. 1
    Nhận biết

    Văn bản trên thuộc thể loại nào, kể ở ngôi thứ mấy?

  2. 2
    Nhận biết

    Không gian và thời gian của câu chuyện là gì?

  3. 3
    Thông hiểu

    Chi tiết nào trong truyện là kiến thức khoa học CÓ THẬT về Mặt Trăng?

  4. 4
    Thông hiểu

    Dấu chấm lửng trong câu "Một phút… hai phút… Đèn của Bi chuyển sang xanh." có tác dụng gì?

  5. 5
    Thông hiểu

    Mai cứu Bi bằng cách hướng ánh nắng vào tấm pin. Chi tiết ấy cho thấy điều gì ở nhân vật?

  6. 6
    Vận dụng

    So với "Cuộc chạm trán trên đại dương", truyện này giống ở điểm nào?

  7. 7

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết đoạn văn khoảng 120–150 chữ nêu cảm nghĩ của bạn về nhân vật Mai, hoặc kể tiếp (theo tưởng tượng của bạn) một sự việc xảy ra trong "đêm dài" trên trạm Hằng Nga, có ít nhất một chi tiết có cơ sở khoa học.

    0 chữ / tối thiểu 100

🎯 Bài này hay ra kiểm tra thế nào?

  • •Đề kiểm tra giữa kì, cuối kì thường dùng một đoạn truyện khoa học viễn tưởng ngoài SGK cho phần đọc hiểu — phần "Văn bản mới" ở trên luyện đúng tình huống đó.
  • •Câu hỏi đọc hiểu hay có: nhận ra thể loại, ngôi kể, chỉ ra không gian, thời gian, nhân vật, phân biệt chi tiết có cơ sở khoa học với chi tiết tưởng tượng, nêu tác dụng một chi tiết; câu tiếng Việt hay hỏi công dụng dấu chấm lửng, phương tiện liên kết.
  • •Phần viết hay có đoạn văn kể tiếp / phác hoạ tương lai theo tưởng tượng, hoặc bài kể lại sự việc có thật về một nhân vật lịch sử — giữ dàn ý "giới thiệu → diễn biến có miêu tả → ý nghĩa → suy nghĩ".
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
9. Trải nghiệm để trưởng thành — văn bản nghị luận