Ngữ văn lớp 7
Chủ điểm 9 · Học kỳ 2

Trải nghiệm để trưởng thành — văn bản nghị luận

Nhận ra ý kiến, lí lẽ, bằng chứng và mối liên hệ giữa chúng trong văn bản nghị luận về một vấn đề đời sống, dùng đúng phép liên kết và thuật ngữ, rồi viết bài phản đối một ý kiến sai bằng lí lẽ và bằng chứng.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 8

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Văn bản nghị luận bàn về một vấn đề đáng quan tâm của đời sống; trước một vấn đề có thể có nhiều ý kiến khác nhau.
  • 2Một ý kiến được làm rõ bằng vài lí lẽ, mỗi lí lẽ được đỡ bằng vài bằng chứng. Ý kiến mới mẻ, lí lẽ sắc bén, bằng chứng xác thực — và cả ba phải gắn chặt với nhau.
  • 3Người viết có thể mở bằng một câu chuyện (ngụ ngôn, truyền thuyết) rồi mới dẫn tới vấn đề, như "Bản đồ dẫn đường" và "Hãy cầm lấy và đọc".
  • 4Chủ điểm: mỗi trải nghiệm — kể cả vấp ngã — là một bước để ta tự vẽ con đường của mình.
  • 5Tiếng Việt: câu, đoạn gắn với nhau nhờ phép nối, phép thế, phép lặp và một mạch ý hợp lí; thuật ngữ là từ ngữ mang nghĩa quy ước của một ngành khoa học, chuyên môn.
  • 6Viết: phản đối một ý kiến = nêu vấn đề + nói rõ mình phản đối → bác từng khía cạnh bằng lí lẽ, bằng chứng → chỉ ra tác hại → nêu ý nghĩa của việc phản đối.

📚 Đọc cùng sách

Mở SGK đọc từng văn bản; trang này đi cùng bạn trước, trong và sau khi đọc.

Bản đồ dẫn đường

Đa-ni-en Gốt-li-ép (Daniel Gottlieb) · Một lá thư trong cuốn "Những bức thư gửi cháu Sam" của một nhà tâm lí học người Mĩ viết cho cháu ngoại; bản dịch tiếng Việt in năm 2012.

Tác phẩm có bản quyền 📖 Bạn đọc trong SGK — trang này chỉ tóm tắt và đặt câu hỏi.

1 · Trước khi đọc — nghĩ một chút, không có đáp án đúng sai

  • 🤔 Nếu không ai vẽ sẵn đường cho bạn, bạn sẽ tự tìm đường bằng cách nào?

2 · Trong khi đọc — mở sách, tìm đúng chỗ rồi mới xem gợi ý

  1. 📍 Câu chuyện mở đầu

    Người đàn ông đánh mất gì, và ông tìm nó ở đâu? Vì sao ông tìm ở chỗ đó?

  2. 📍 Đoạn giải thích "tấm bản đồ"

    "Tấm bản đồ dẫn đường" được người ông hiểu là gì, và nó từ đâu mà có?

  3. 📍 Đoạn so sánh hai tấm bản đồ

    Người ông so sánh hai cách nhìn nào về cuộc sống? Ông muốn cho thấy điều gì?

  4. 📍 Đoạn ông kể về mình

    Tấm bản đồ bố mẹ trao cho người ông khác với điều ông cảm thấy ở chỗ nào?

  5. 📍 Phần cuối thư

    Điều gì khiến người ông bắt đầu đi tìm tấm bản đồ của riêng mình? Ông khuyên Sam điều gì?

3 · Đọc xong

Tóm tắt và câu hỏi hiểu sâu mở sau khi bạn đọc xong — để bạn tự hiểu trước, rồi mới so.

Trang không chép văn bản, câu hỏi hay chú thích của SGK. Tóm tắt và câu hỏi do Học liệu STEAM soạn.

🎮 Chơi mà hiểu

Mỗi vòng có một ý kiến sai, tách thành hai chỗ yếu. Kéo mảnh (cầm ở ⠿, hoặc chạm mảnh rồi chạm ô) vào cột bác đúng chỗ yếu: lí lẽ ở trên, bằng chứng ở dưới; mảnh lạc đề, công kích cá nhân, đứng nhầm phe bỏ thùng — ý kiến nứt dần theo từng mảnh, rồi bấm "Soi".

🗣️ Ý kiến cần phản đối

“①Sách giấy đã lỗi thời; ②giờ chỉ cần xem video là đủ hiểu biết.”

Độ đứng vững

🧩 Khay mảnh (7) — kéo ở ⠿ vào cột phản bác:

  • Video có hình, có tiếng nên xem dễ hơn đọc sách.

  • Cái gì còn giúp được người ta thì chưa thể gọi là lỗi thời; sách giấy giúp đọc chậm, đọc sâu, không bị quảng cáo cắt ngang.

  • Người nói câu ấy chắc lười đọc nên mới bênh video.

  • Hội sách của trường em năm nay bán hết hơn ba trăm cuốn chỉ trong một buổi sáng.

  • Màn hình điện thoại bây giờ to và nét hơn trước nhiều.

  • Video chọn sẵn hình ảnh cho ta; chữ bắt ta tự tưởng tượng, tự nghĩ, nên rèn trí óc theo cách video không thay được.

  • Xem phim chuyển thể một cuốn truyện, Minh chỉ nhớ vài cảnh; đọc cả cuốn, bạn kể lại được tính cách từng nhân vật.

Lí lẽ bác đúng chỗ yếu, bằng chứng đỡ lí lẽ; bỏ mảnh lạc đề, chê người, nhầm phe.

① Bác: “Sách giấy đã lỗi thời”

💡 Lí lẽ phản bác

Vì sao chỗ này sai?

📌 Bằng chứng

Việc có thật đỡ lí lẽ trên

② Bác: “giờ chỉ cần xem video là đủ hiểu biết”

💡 Lí lẽ phản bác

Vì sao chỗ này sai?

📌 Bằng chứng

Việc có thật đỡ lí lẽ trên

🗑️ Thùng loại

Lạc đề · chê người nói · đứng nhầm phe

0/7 mảnh đã đặt

1 🧭 Ý kiến, lí lẽ, bằng chứng gắn với nhau

Cần nhớ

  • ✦Vấn đề bàn trong nghị luận có thể thuộc đời sống, văn học, khoa học…; vấn đề có giá trị là vấn đề nhiều người quan tâm. Trước một vấn đề có thể có nhiều ý kiến khác nhau.
  • ✦Một ý kiến được làm rõ bằng một số lí lẽ; mỗi lí lẽ được củng cố bằng một số bằng chứng. Lớp 6 bạn đã biết ba yếu tố; lớp 7 cần thấy chúng nối với nhau thành hệ thống.
  • ✦Đòi hỏi: ý kiến mới mẻ, lí lẽ sắc bén, bằng chứng xác thực, tiêu biểu. Bằng chứng đúng mà không chứng minh lí lẽ đứng trên nó thì vẫn là thừa.
  • ✦Mở bài bằng một câu chuyện là cách hay gặp: câu chuyện gợi tò mò, rồi người viết rút ra vấn đề.

Hệ thống lập luận của "Bản đồ dẫn đường"

TầngTrong văn bản
🎯 Ý kiếnMỗi người cần tự vẽ "tấm bản đồ" — cách nhìn cuộc đời, con người, bản thân — cho riêng mình
💡 Lí lẽ 1Tấm bản đồ là cách nhìn cuộc đời: khác bản đồ thì khác đường đi, dù hoàn cảnh như nhau
💡 Lí lẽ 2Tấm bản đồ còn là cách nhìn chính mình, quyết định cách sống và sự thành bại
📌 Bằng chứngHai cách nhìn cuộc sống trái ngược; đời người ông: bản đồ bố mẹ trao không hợp, ông bế tắc tới sau vụ tai nạn mới tự tìm

Dạng bài

Vẽ sơ đồ lập luận của một văn bản nghị luận

  1. 1 Tìm vấn đề và ý kiến chính (thường ở đầu hoặc cuối văn bản; có khi sau một câu chuyện mở đầu).
  2. 2 Chia văn bản thành các ý lớn ⇒ mỗi ý là một lí lẽ đỡ ý kiến.
  3. 3 Dưới mỗi lí lẽ, ghi bằng chứng: người thật, việc thật, lời người có uy tín, con số.
  4. 4 Soát mối nối: bằng chứng này có chứng minh đúng lí lẽ ấy không; lí lẽ ấy có hướng về ý kiến không.

⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ kể lại nội dung từng đoạn mà không nói đoạn đó là lí lẽ hay bằng chứng, đỡ cho ý nào. Đề hỏi "lí lẽ và bằng chứng nào" thì phải gọi tên và chỉ mối nối.

📚
Làm mẫu

Vẽ sơ đồ cho phần giữa của "Hãy cầm lấy và đọc".

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 🔗 Mạch lạc và liên kết

Cần nhớ

  • ✦Mạch lạc: các câu, các đoạn cùng hướng về một chủ đề và xếp theo một trình tự hợp lí. Đảo lộn thứ tự câu, đoạn thì người đọc khó theo.
  • ✦Liên kết: các câu, đoạn gắn với nhau bằng biện pháp (phép) liên kết và từ ngữ liên kết.
  • ✦Phép nối: câu sau có từ nối chỉ quan hệ với câu trước — nhưng, vì vậy, tuy nhiên, trước hết, bên cạnh đó…
  • ✦Phép thế: câu sau dùng đại từ hoặc từ đồng nghĩa thay cho từ ngữ ở câu trước. Phép lặp: câu sau lặp lại từ ngữ của câu trước.

Ví dụ tự soạn

PhépVí dụTừ ngữ liên kết
🔗 NốiLan sợ nói trước đám đông. Tuy vậy, bạn vẫn xung phong thuyết trình.Tuy vậy
🔁 ThếBà nội em trồng một vườn rau. Sáng nào bà cũng ra tưới.bà (thay cho "bà nội em")
🔁 ThếNam được giải cờ vua. Thành tích ấy làm cả lớp vui.thành tích ấy (thay cho cả câu trước)
♻️ LặpEm thích chuyến đi ấy. Chuyến đi dạy em tự xếp hành lí.chuyến đi
Có liên kết mà vẫn chưa mạch lạc

"Em nuôi một con mèo. Mèo là loài vật được nuôi ở Ai Cập cổ. Ai Cập có kim tự tháp." ⇒ câu nào cũng lặp từ câu trước, nhưng ý trôi đi mất, không cùng một chủ đề.

Đổi thứ tự là gãy mạch

"Vì vậy, em đến lớp muộn. Sáng nay xe đạp bị thủng săm." ⇒ "Vì vậy" đứng trước khi biết nguyên nhân. Đặt câu nguyên nhân lên trước thì mới mạch lạc.

3 🔬 Thuật ngữ

Cần nhớ

  • ✦Thuật ngữ là từ, cụm từ dùng để chỉ khái niệm của một lĩnh vực chuyên môn, khoa học. Nghĩa của nó là nghĩa quy ước, hẹp trong ngành ấy.
  • ✦Thuật ngữ dịch từ tiếng nước ngoài đôi khi kèm từ gốc trong ngoặc đơn.
  • ✦Muốn hiểu đúng thuật ngữ, hãy tra bảng tra cứu thuật ngữ cuối sách hoặc từ điển chuyên ngành; đoán theo ngữ cảnh hay ghép nghĩa từng chữ dễ hiểu sai.
  • ✦Cùng một từ có lúc là thuật ngữ, có lúc là từ thông thường — xem ngữ cảnh để quyết định.
  • ✦Dùng thuật ngữ chính xác giúp văn bản có tính chuyên môn, gọn và rõ.

Một số thuật ngữ học sinh lớp 7 hay gặp

Thuật ngữLĩnh vựcNghĩa (gọn)
Quang hợpSinh họcQuá trình cây dùng ánh sáng để tạo chất hữu cơ từ nước và khí các-bô-níc
Kinh tuyếnĐịa líĐường nối cực Bắc với cực Nam trên bề mặt quả địa cầu
Số hữu tỉToán họcSố viết được dưới dạng phân số a/b, với b khác 0
Ẩn dụNgữ vănGọi tên sự vật này bằng tên sự vật khác có nét giống nhau
"Điểm" là thuật ngữ

"Điểm A nằm trên đường thẳng d." ⇒ khái niệm hình học, nghĩa quy ước của môn Toán.

"Điểm" là từ thông thường

"Bài kiểm tra hôm qua em được chín điểm." ⇒ con số đánh giá bài làm, ai cũng hiểu, không thuộc riêng ngành nào.

4 ✍️ Viết: nghị luận về một vấn đề đời sống (phản đối một ý kiến)

Yêu cầu bài văn

  • ✦Nêu được vấn đề và làm rõ thực chất của ý kiến mình định phản đối.
  • ✦Nói rõ ràng, dứt khoát rằng mình phản đối, không nước đôi.
  • ✦Bác ý kiến bằng lí lẽ và bằng chứng, dựa trên những điều đúng được nhiều người thừa nhận — bác ý kiến, không chê người nói.

Dạng bài

Dàn ý bài văn phản đối một ý kiến

  1. 1 Mở bài: nêu vấn đề (có thể bằng một tình huống, câu chuyện) và nói rõ mình phản đối ý kiến ấy.
  2. 2 Thân bài ý 1: giải thích ý kiến kia thực chất nói gì — tách thành các khía cạnh.
  3. 3 Thân bài ý 2: phản đối từng khía cạnh, mỗi khía cạnh một đoạn, có lí lẽ và bằng chứng; ý 3: chỉ ra tác hại của ý kiến ấy với đời sống.
  4. 4 Kết bài: nêu ý nghĩa của việc phản đối — giúp mọi người nghĩ đúng, làm đúng.

⚠️ Bẫy hay gặp: Công kích người nói ("bạn ấy lười nên mới nói thế") thay vì bác ý kiến. Chê người không làm ý kiến sai đi — chỉ làm bài văn mất sức thuyết phục.

🎒
Làm mẫu

Đề: Phản đối ý kiến "Đi tham quan, trải nghiệm chỉ tốn thời gian, ở nhà học bài còn hơn".

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Nói và nghe

  • ✦Trình bày ý kiến về một vấn đề đời sống (có thể dựa vào bài viết ở Bài 6 hoặc Bài 8): tóm bài thành dàn ý, đoán trước người nghe có thể phản bác điều gì. Khi bị phản bác: tóm lại ý người nghe, giải thích chỗ họ chưa rõ bằng lí lẽ và bằng chứng; thấy mình chưa đúng thì sẵn sàng điều chỉnh.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

🧭

Ý kiến, lí lẽ, bằng chứng

  1. 1
    Nhận biết

    Theo Tri thức Ngữ văn của bài, mối liên hệ nào đúng?

  2. 2
    Thông hiểu

    "Bản đồ dẫn đường" mở đầu bằng câu chuyện người đàn ông tìm chìa khoá dưới đèn đường. Cách mở đầu ấy có tác dụng gì?

  3. 3
    Thông hiểu

    Trong "Bản đồ dẫn đường", chuyện người ông bế tắc rồi sau vụ tai nạn mới tự đi tìm tấm bản đồ đóng vai trò gì?

  4. 4
    Thông hiểu

    Đúng hay sai về "Hãy cầm lấy và đọc"?

    a)Văn bản mở bằng truyền thuyết về Thánh Au-gu-xtinh.

    b)Tác giả cho rằng có in-tơ-nét rồi thì không cần đọc nữa.

    c)Muốn văn hoá đọc khá lên, cần cả người ham đọc lẫn sách hay.

    d)Văn bản kết bằng một câu chuyện mới không liên quan đến phần đầu.

  5. 5
    Vận dụng

    Ý kiến: "Trải nghiệm giúp ta trưởng thành." Bằng chứng nào thuyết phục nhất?

🔗

Mạch lạc và liên kết

  1. 1
    Nhận biết

    Câu sau dùng đại từ hoặc từ đồng nghĩa để thay cho từ ngữ ở câu trước — đó là phép liên kết nào?

  2. 2
    Thông hiểu Chọn từ ngữ dùng để nối câu sau với câu trước.

    . , .

  3. 3
    Thông hiểu

    "Em có một người bạn thân tên là Hoà. Cậu ấy vẽ tranh rất đẹp." Hai câu liên kết với nhau bằng gì?

  4. 4
    Thông hiểu

    Đoạn: "(1) Vì vậy, cả lớp quyết định trồng thêm cây. (2) Sân trường nắng gắt, ít bóng mát." — Cách sửa nào làm đoạn mạch lạc?

  5. 5
    Vận dụng

    Điền từ nối hợp nhất: "Bạn ấy từng trượt đội tuyển. ___, bạn không bỏ cuộc mà tập luyện chăm hơn."

🔬

Thuật ngữ

  1. 1
    Nhận biết

    Thuật ngữ là gì?

  2. 2
    Thông hiểu Chọn thuật ngữ trong câu.

    , .

  3. 3
    Thông hiểu

    Trong câu nào, từ "đường thẳng" được dùng như một thuật ngữ?

  4. 4
    Vận dụng

    Gặp thuật ngữ lạ "khí hậu nhiệt đới gió mùa" trong bài Địa lí, cách nào giúp hiểu đúng nhất?

✍️

Viết bài phản đối một ý kiến

  1. 1
    Nhận biết

    Xếp các phần của bài văn phản đối một ý kiến theo đúng thứ tự.

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  2. 2
    Thông hiểu

    Cần phản đối ý kiến "Không cần học bơi, cứ tránh xa sông hồ là được". Câu nào là lời phản bác đúng cách?

  3. 3
    Vận dụng

    Một bạn viết: "Em phản đối ý kiến chép bài giải trên mạng cho nhanh. Em thấy việc đó không hay." Đoạn văn cần thêm gì nhất?

  4. 4

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết bài văn ngắn (khoảng 150–220 chữ) phản đối ý kiến: "Đã sai một lần thì đừng thử lại nữa, kẻo bị cười."

    0 chữ / tối thiểu 140

📄 Luyện văn bản mới · kiểu đề kiểm tra

Văn bản không có trong SGK — đúng như phòng thi. Đọc kĩ một lượt rồi trả lời.

📝

Xem trên mạng có thay được đi tận nơi?

Xem trên mạng có thay được đi tận nơi? (bài nghị luận do Học liệu STEAM viết để luyện đọc) Cuối tuần trước, lớp tôi bàn chuyện đi thăm một làng nghề dệt chiếu. Một bạn gạt đi: "Lên mạng xem video là biết hết, đi làm gì cho mệt!". Nghe thì có vẻ tiện, nhưng tôi cho rằng ý kiến ấy không đúng. Ý kiến của bạn ấy thực chất gồm hai điều: video cho ta biết đủ mọi thứ, và việc tự đi, tự làm chỉ tốn công. Trước hết, video chỉ cho ta thấy những gì người quay chọn cho ta thấy. Nó không cho ta mùi cói phơi nắng, không cho ta cảm giác sợi cói cứa vào tay. Hôm đến làng nghề, Hằng cầm thử khung dệt mới hiểu vì sao một chiếc chiếu phải mất cả buổi mới xong — điều mà trước đó bạn ấy đã xem trên mạng mà chẳng để ý. Không chỉ vậy, tự đi, tự làm còn dạy ta những điều không video nào dạy được. Muốn đi, ta phải tự chuẩn bị, tự hỏi đường, tự làm quen với người lạ. Chuyến đi ấy, cả nhóm tôi phải tự chia nhau ghi chép, chụp ảnh, phỏng vấn một cụ bà đã dệt chiếu năm mươi năm. Về nhà, bài thuyết trình của nhóm được cô khen là "có hơi thở thật". Nếu ai cũng nghĩ ngồi nhà xem là đủ, chúng ta sẽ biết rất nhiều tên gọi mà chẳng chạm được vào điều gì. Hiểu biết khi ấy giống như chiếc áo mượn: mặc vừa mà không phải của mình. Tất nhiên, video vẫn rất có ích để chuẩn bị trước một chuyến đi. Nhưng nó chỉ nên là tấm bản đồ, không thể thay cho chính con đường. Phản đối ý kiến kia, tôi mong mỗi bạn hãy coi màn hình là cánh cửa mở ra, còn bước qua cửa thì phải bằng đôi chân của mình.

  1. 1
    Nhận biết

    Người viết phản đối ý kiến nào?

  2. 2
    Nhận biết

    Người viết tách ý kiến bị phản đối thành mấy khía cạnh? Đó là gì?

  3. 3
    Thông hiểu

    Chuyện Hằng cầm thử khung dệt là bằng chứng cho lí lẽ nào?

  4. 4
    Thông hiểu

    Các từ "Trước hết", "Không chỉ vậy", "Tất nhiên", "Nhưng" ở đầu câu, đầu đoạn thuộc phép liên kết nào và có tác dụng gì?

  5. 5
    Thông hiểu

    Câu "Hiểu biết khi ấy giống như chiếc áo mượn: mặc vừa mà không phải của mình." có tác dụng gì?

  6. 6
    Vận dụng

    Câu "Tất nhiên, video vẫn rất có ích…" cho thấy cách phản đối của người viết thế nào?

  7. 7

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết đoạn văn khoảng 120–150 chữ phản đối ý kiến: "Đọc sách chỉ để lấy điểm, đọc xong là quên." Có thể dùng điều bạn học được từ "Hãy cầm lấy và đọc".

    0 chữ / tối thiểu 100

🎯 Bài này hay ra kiểm tra thế nào?

  • •Đề kiểm tra thường dùng một văn bản nghị luận ngắn ngoài SGK bàn về một vấn đề đời sống (học tập, trải nghiệm, đọc sách…). Phần "Luyện văn bản mới" ở trên luyện đúng kiểu đó.
  • •Câu hỏi đọc hiểu hay có: xác định vấn đề, ý kiến; chỉ ra lí lẽ, bằng chứng và chúng đỡ cho nhau ra sao; tìm phép liên kết, từ ngữ liên kết; nhận ra thuật ngữ; nêu điều em rút ra.
  • •Phần viết hay có đề nghị luận về một vấn đề đời sống, có khi yêu cầu phản đối một ý kiến — dùng dàn ý: nêu vấn đề + phản đối → làm rõ ý kiến → bác từng khía cạnh → tác hại → ý nghĩa.
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
10. Hoà điệu với tự nhiên — văn bản thông tin