Ngữ văn lớp 7
Chủ điểm 3 · Học kỳ 1

Cội nguồn yêu thương — truyện, thay đổi người kể

Nhận ra truyện có nhiều người kể hoặc đổi ngôi kể và nêu được tác dụng, nhận xét tính cách nhân vật qua chi tiết, dùng đúng số từ, phó từ và viết bài phân tích đặc điểm một nhân vật văn học.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 3

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Một truyện có thể đổi người kể: hai, ba người cùng xưng "tôi" thay nhau kể, hoặc người kể ngôi thứ nhất xen với người kể ngôi thứ ba.
  • 2Mỗi người kể chỉ thấy và đánh giá theo cách nhìn riêng của mình. Đổi người kể ⇒ câu chuyện được soi từ nhiều phía, người đọc biết nhiều hơn từng nhân vật.
  • 3Muốn biết nhân vật là người thế nào: gom chi tiết ngoại hình, hành động, ngôn ngữ, nội tâm, quan hệ với người khác và lời người kể nhận xét trực tiếp.
  • 4Hai truyện trong bài kể về những người nuôi dưỡng tâm hồn trẻ thơ: người bố dạy con "nhìn" khu vườn, người thầy mở đường đi học cho cô bé mồ côi.
  • 5Tiếng Việt: số từ chỉ số lượng (xác định: một, hai; ước chừng: vài, dăm) hoặc thứ tự (thứ nhất); phó từ đi kèm danh từ (những, các, mỗi…) hoặc động từ, tính từ (đã, vẫn, không, hãy, rất, lắm…).
  • 6Viết: phân tích đặc điểm nhân vật = giới thiệu nhân vật → mỗi đặc điểm một đoạn, có bằng chứng trong tác phẩm → nhận xét nghệ thuật xây dựng nhân vật → ý nghĩa, ấn tượng.

📚 Đọc cùng sách

Mở SGK đọc từng văn bản; trang này đi cùng bạn trước, trong và sau khi đọc.

Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ

Nguyễn Ngọc Thuần · Trích tác phẩm cùng tên (2004) của Nguyễn Ngọc Thuần, gồm những chuyện nhỏ kể bằng lời cậu bé mười tuổi tên Dũng.

Tác phẩm có bản quyền 📖 Bạn đọc trong SGK — trang này chỉ tóm tắt và đặt câu hỏi.

1 · Trước khi đọc — nghĩ một chút, không có đáp án đúng sai

  • 🤔 Nhắm mắt lại, bạn có nhận ra được bông hoa nào chỉ bằng tay hay bằng mũi không? Thử đoán xem một trò chơi như thế có thể dạy một đứa trẻ điều gì.

2 · Trong khi đọc — mở sách, tìm đúng chỗ rồi mới xem gợi ý

  1. 📍 Phần đầu, trò chơi trong vườn

    Bố dạy "tôi" trò chơi gì trong khu vườn? "Tôi" tiến bộ dần ra sao?

  2. 📍 Đoạn trò chơi trong nhà, chú Hùng

    Bố mở rộng trò chơi thế nào? Chú Hùng phản ứng ra sao?

  3. 📍 Kỉ niệm bên con sông nhỏ

    Chuyện gì xảy ra với thằng Tí? Vì sao "tôi" giúp bố cứu được bạn?

  4. 📍 Đoạn trái ổi và món quà

    Vì sao bố ít ăn ổi mà vẫn ăn ổi của Tí? Bố giảng gì về "món quà"?

  5. 📍 Phần cuối

    Trò chơi mới của hai bố con là gì? "Bí mật" mà "tôi" muốn chia sẻ là gì?

3 · Đọc xong

Tóm tắt và câu hỏi hiểu sâu mở sau khi bạn đọc xong — để bạn tự hiểu trước, rồi mới so.

Trang không chép văn bản, câu hỏi hay chú thích của SGK. Tóm tắt và câu hỏi do Học liệu STEAM soạn.

🎮 Chơi mà hiểu

Xem mẫu rồi bấm "Tự chơi": kéo từng đoạn truyện "Chiếc áo màu mận chín" về đúng người kể — Mai hay bà; xong thì chạm ba sự việc để thấy mỗi người nhìn khác nhau ra sao, rồi tô số từ, phó từ.

🧥 Chiếc áo màu mận chín — truyện tự viết, hai người cùng xưng "tôi"

Đoạn 1 · ai kể?

Mùa đông năm ấy, bà ngoại lên ở với nhà tôi. Suốt ngày bà ngồi bên cửa sổ, hai que đan lách cách như tiếng mưa nhỏ.

👧 Mai kể cháu, xưng "tôi"
👵 Bà kể bà ngoại, xưng "tôi"

Đoạn 1 xưng "tôi" — nhưng "tôi" là ai?

1 🎙️ Đổi người kể và nhân vật

Cần nhớ

  • ✦Lớp 6 đã học: người kể ngôi thứ nhất xưng "tôi", là một nhân vật; người kể ngôi thứ ba giấu mình, gọi nhân vật bằng tên.
  • ✦Một truyện có thể dùng hai, ba người kể ngôi thứ nhất thay nhau, hoặc kết hợp người kể ngôi thứ nhất với người kể ngôi thứ ba.
  • ✦Nhận ra chỗ đổi: xem "tôi" gọi người khác là gì (bố, thầy, con bé…), "tôi" biết điều gì, nhớ chuyện gì. Truyện thường đánh số phần hoặc cách dòng ở chỗ đổi.
  • ✦Tác dụng: mỗi người kể đem tới một cách nhìn, cách đánh giá riêng ⇒ câu chuyện được soi từ nhiều phía, phong phú, hấp dẫn, nhiều ý nghĩa hơn; người đọc biết cả điều mà từng nhân vật không biết.

Người kể trong hai truyện

Truyện · phầnNgười kểNhờ người kể này, ta thấy…
Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ"Tôi" — cậu con traiNgười bố qua đôi mắt ngưỡng mộ, tin yêu của con; giọng kể hồn nhiên, ấm áp
Người thầy đầu tiên · (1), (4)"Tôi" — người hoạ sĩ cùng làngCâu chuyện từ bên ngoài: vì sao nó được kể, sự kính trọng của người đời sau với thầy
Người thầy đầu tiên · (2), (3)"Tôi" — An-tư-nai lúc béCâu chuyện từ bên trong: kí ức, cảm xúc của chính người được thầy cứu giúp
Trong lòng mẹ"Tôi" — bé HồngBà cô và người mẹ qua cảm nhận đau đớn, yêu thương của đứa con

Dạng bài

Nêu tác dụng của việc đổi người kể

  1. 1 Chia truyện theo người kể: phần nào ai kể, ngôi thứ mấy, dựa vào dấu hiệu nào.
  2. 2 Mỗi người kể có quan hệ gì với nhân vật chính, biết được những gì.
  3. 3 Mỗi người kể đem lại điều gì: cách nhìn từ trong hay ngoài, cảm xúc gì, chi tiết gì chỉ người ấy mới kể được.
  4. 4 Gộp lại: nhờ đổi người kể, nhân vật và chủ đề hiện lên ra sao; nói cảm nhận của bạn.

⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ viết "đổi người kể làm truyện hấp dẫn hơn" mà không nói ai kể phần nào và mỗi người kể đem lại điều gì riêng. Thiếu hai ý đó thì câu trả lời đúng với mọi truyện, tức là chưa phân tích.

🍁
Làm mẫu

Nêu tác dụng của việc đổi người kể trong đoạn trích "Người thầy đầu tiên".

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 🔢 Số từ

Cần nhớ

  • ✦Số từ chỉ số lượng hoặc thứ tự của sự vật.
  • ✦Chỉ số lượng: xác định (một, hai, mười, trăm…) hoặc ước chừng (vài, dăm, mươi, dăm bảy, ba bốn…). Số từ chỉ số lượng thường đứng trước danh từ: hai quyển vở, vài người bạn.
  • ✦Chỉ thứ tự: thường đi với *thứ, hạng, loại, số* và đứng sau danh từ: bàn thứ nhất, giải hạng ba.
  • ✦Phân biệt với danh từ chỉ đơn vị mang nghĩa số lượng (đôi, chục, tá…): chúng ghép được với số từ đằng trước và "ấy, này" đằng sau (ba đôi ấy, hai chục này); số từ thì không.
  • ✦Có lúc số từ chỉ số lượng xác định lại mang nghĩa biểu trưng là "nhiều": "ba chìm bảy nổi", "trăm người như một".

Ví dụ tự đặt

CâuSố từLoại
Bà đan cho tôi hai chiếc áo.haiSố lượng xác định
Chờ dăm phút nữa là mưa tạnh.dămSố lượng ước chừng
Em ngồi bàn thứ ba, cạnh cửa sổ.baThứ tự
Mẹ mua một đôi dép.một (đôi là danh từ đơn vị)Số lượng xác định
Bố đi trăm nơi vẫn nhớ món canh của bà.trămNghĩa biểu trưng: rất nhiều
"hai chân" ≠ "đôi chân"

"hai" là số từ, chỉ đúng số lượng. "đôi" là danh từ đơn vị, chỉ hai vật đi cùng nhau thành cặp, nói được "đôi chân ấy" — còn "hai ấy" thì không.

"hai bàn" ≠ "bàn thứ hai"

Đứng trước danh từ ⇒ số lượng (có hai cái bàn). Đứng sau danh từ, kèm "thứ" ⇒ thứ tự (cái bàn xếp ở vị trí số 2).

3 ➕ Phó từ

Cần nhớ

  • ✦Phó từ là từ chuyên đi kèm danh từ, động từ, tính từ để thêm ý nghĩa cho chúng. Phó từ không đứng một mình gọi tên sự vật, hoạt động.
  • ✦Đi kèm danh từ (đứng trước): thêm ý số lượng — những, các, mọi, mỗi, từng…: những bông hoa, mỗi buổi chiều.
  • ✦Đi kèm động từ, tính từ (trước hoặc sau): thời gian (đã, đang, sẽ, vừa), tiếp diễn tương tự (vẫn, cũng, còn, cứ), phủ định (không, chưa, chẳng), cầu khiến (hãy, đừng, chớ), mức độ (rất, hơi, khá, lắm, quá), kết quả (được, mất, ra).
  • ✦Lặp một phó từ (vd lặp "hãy") có thể nhấn mạnh mong muốn, sự thôi thúc của người nói.

Ví dụ tự đặt

CâuPhó từThêm ý gì
Mỗi sáng, bố đều dắt tôi ra vườn.mỗi · đềusố lượng (đi kèm danh từ) · tiếp diễn tương tự
Bà vẫn ngồi đan bên cửa sổ.vẫntiếp diễn tương tự
Tôi chưa đoán được loài hoa ấy.chưa · đượcphủ định · kết quả
Hãy nhắm mắt lại, đừng hé nhìn!hãy · đừngcầu khiến
Nước suối rất lạnh, buốt lắm.rất · lắmmức độ (trước và sau tính từ)
"những" là phó từ, không phải số từ

"những bông hoa" không cho biết mấy bông, chỉ nói là nhiều. "hai bông hoa" mới có con số ⇒ "hai" là số từ.

"lắm" đứng sau, "rất" đứng trước

Cùng chỉ mức độ: "rất thông minh" = "thông minh lắm". Tìm phó từ thì nhìn cả hai phía của động từ, tính từ.

4 ✍️ Viết: phân tích đặc điểm nhân vật

Sáu nguồn bằng chứng — ví dụ từ truyện tự viết về bà ngoại

NguồnChi tiếtSuy ra
👀 Ngoại hìnhMắt bà kém, đeo kính lão dày cộp.Bà đã già, làm việc gì cũng vất vả hơn
🏃 Hành độngBà thức đan nốt ống tay áo cho cháu.Thương cháu, chịu khó
💬 Ngôn ngữ"Lệch một tí có sao, miễn cháu ấm."Giản dị, chỉ lo cho cháu
💭 Nội tâmBà không giận khi bị cháu chê.Bao dung
🤝 Quan hệNgày xưa bà cũng đan áo cho con gái.Tình thương nối từ đời mẹ sang đời con
🗣️ Người kể nhận xét"Bà tôi lặng lẽ như ngọn đèn đêm."Hi sinh mà không kể công

Dạng bài

Dàn ý bài phân tích đặc điểm nhân vật

  1. 1 Mở bài: giới thiệu tác phẩm, tác giả, nhân vật; nêu ấn tượng chung về nhân vật trong 1–2 câu.
  2. 2 Thân bài: mỗi đoạn một đặc điểm (nêu nhận xét trước) + bằng chứng trong tác phẩm (chi tiết ngoại hình, hành động, ngôn ngữ, nội tâm, quan hệ, lời người kể) + giải thích vì sao chi tiết cho thấy đặc điểm ấy.
  3. 3 Thân bài, đoạn cuối: nhận xét nghệ thuật xây dựng nhân vật (người kể, chi tiết đắt, so sánh, đối lập…).
  4. 4 Kết bài: đánh giá nhân vật, ý nghĩa của hình tượng và điều bạn học được.

⚠️ Bẫy hay gặp: Kể lại cả câu chuyện theo thứ tự rồi cuối bài thêm một câu "thầy là người tốt". Bài phân tích phải nêu đặc điểm trước, rồi mới đưa chi tiết ra làm bằng chứng.

🍁
Làm mẫu

Đề: Phân tích đặc điểm nhân vật thầy Đuy-sen trong đoạn trích "Người thầy đầu tiên".

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Nói và nghe

  • ✦Trình bày ý kiến về một vấn đề đời sống gợi ra từ một nhân vật (vd: lòng biết ơn thầy cô từ thầy Đuy-sen): nêu vấn đề → ý kiến của bạn → lí lẽ, bằng chứng (trong truyện và ngoài đời) → bài học; người nghe ghi câu hỏi, trao đổi tôn trọng.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

🎙️

Người kể và nhân vật

  1. 1
    Nhận biết

    Trong đoạn trích "Người thầy đầu tiên", phần (2) và (3) do ai kể?

  2. 2
    Thông hiểu

    Vì sao trong "Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ", người bố hiện lên ấm áp, đáng yêu như vậy?

  3. 3
    Thông hiểu

    Đoạn tự viết: "Tôi đặt hộp sữa lên bàn con bé rồi ra ngõ đứng đợi. Nó đâu biết tôi đã dậy từ năm giờ." Người kể có thể là ai?

  4. 4
    Thông hiểu

    Câu nào nói đúng tác dụng của việc để An-tư-nai tự kể phần (2), (3)?

  5. 5
    Vận dụng

    Bạn muốn viết truyện về một lần bố mẹ giấu bạn chuyện mất việc. Cách kể nào giúp người đọc thấy cả nỗi lo của bố mẹ lẫn sự vô tư của bạn?

🔢

Số từ

  1. 1
    Nhận biết

    Từ nào là số từ chỉ số lượng ước chừng?

  2. 2
    Thông hiểu Chọn các SỐ TỪ trong câu.

    , .

  3. 3
    Thông hiểu

    Trong câu "Mai đạt giải nhì cuộc thi vẽ, đứng thứ hai toàn trường.", số từ "hai" chỉ gì?

  4. 4
    Vận dụng

    Trong câu "Đi đâu thì đi, con vẫn nhớ trăm thứ của quê mình", từ "trăm" có nghĩa gì?

➕

Phó từ

  1. 1
    Nhận biết

    Phó từ nào đi kèm danh từ?

  2. 2
    Thông hiểu Chọn các PHÓ TỪ trong câu.

    , .

  3. 3
    Thông hiểu

    Trong câu "Tôi chưa đoán được loài hoa ấy.", hai phó từ "chưa" và "được" thêm ý gì cho động từ "đoán"?

  4. 4
    Thông hiểu

    Câu nào có phó từ chỉ cầu khiến?

  5. 5
    Vận dụng

    "Hãy nhớ con suối ấy. Hãy nhớ bàn tay thầy. Hãy nhớ tiếng thầy gọi." (câu tự viết). Lặp lại phó từ "hãy" có tác dụng gì?

✍️

Viết bài phân tích nhân vật

  1. 1
    Nhận biết

    Xếp các phần của bài phân tích đặc điểm nhân vật theo đúng thứ tự.

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  2. 2
    Thông hiểu

    Câu nào là một nhận xét có bằng chứng về thầy Đuy-sen?

  3. 3
    Thông hiểu

    Chi tiết "Bố tôi ít khi nào ăn ổi, nhưng vì nó, bố ăn" (Nguyễn Ngọc Thuần) là bằng chứng thuộc nguồn nào, cho thấy điều gì ở người bố?

  4. 4

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết đoạn văn khoảng 150–200 chữ phân tích một đặc điểm của nhân vật người bố (Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ) hoặc thầy Đuy-sen (Người thầy đầu tiên). Dùng ít nhất 2 phó từ.

    0 chữ / tối thiểu 120

📄 Luyện văn bản mới · kiểu đề kiểm tra

Văn bản không có trong SGK — đúng như phòng thi. Đọc kĩ một lượt rồi trả lời.

🍱

Hộp cơm móp một góc

Hộp cơm móp một góc (truyện do Học liệu STEAM viết để luyện đọc) (1) Bố tôi làm bảo vệ ca đêm ở một kho hàng đầu thị trấn. Sáng nào tôi thức dậy, bố cũng đã về, và trên bàn bao giờ cũng có sẵn một hộp cơm nhôm. Chiếc hộp đã cũ, nắp móp một góc, đậy vào phải ấn thật mạnh mới khít. Năm lớp 7, lớp tôi ăn bán trú. Các bạn mang hộp nhựa nhiều màu, có ngăn, có quai. Một lần, thằng Duy cầm hộp của tôi lên lắc lắc: "Hộp này chắc có từ thời ông nội cậu!". Cả bàn cười ồ. Tôi cũng cười, nhưng mặt nóng ran. Sáng hôm sau, tôi cố tình để hộp cơm lại trên bàn rồi đạp xe đi thật nhanh. (2) Bảy giờ, người cha thức dậy sau giấc ngủ chưa tròn hai tiếng và nhìn thấy hộp cơm. Ông đứng lặng một lúc. Ông biết thằng bé không quên. Mấy hôm nay, nó vẫn hay nhét chiếc hộp xuống tận đáy cặp. Chiếc hộp ấy ông mua từ năm đầu đi làm, mười mấy năm qua theo ông đi đủ mọi ca đêm. Năm con lên lớp 7, ông chỉ đổi phần cơm bên trong: thêm quả trứng, thêm mấy lát cà rốt tỉa hình bông hoa mà ông đã mày mò tập suốt mấy tối liền. Ông dắt xe đạp, mang hộp cơm đến trường. Tới cổng, ông đứng nép bên gốc bàng, nhìn chiếc áo bảo vệ đã bạc màu của mình, rồi nhờ bác bảo vệ trường mang vào giúp. Ông không vào. Ông sợ con ngại. (3) Giờ ra chơi, bác bảo vệ gọi tôi ra cổng. Tôi nhìn qua song sắt, thấy bóng bố đang dắt xe đi xa dần, lưng hơi còng dưới nắng. Trưa ấy, tôi mở nắp hộp. Mấy bông hoa cà rốt xếp quanh quả trứng, bông nào cũng hơi méo, có bông còn sứt một cánh. Tôi ăn hết, không chừa lại một hạt cơm nào. Từ hôm đó, tôi đặt hộp cơm ngay giữa bàn. Duy lại trêu, tôi bảo: "Hộp này đi làm cùng bố tớ mười mấy năm rồi đấy." Duy im lặng một lúc, rồi xin tôi một bông hoa cà rốt.

  1. 1
    Nhận biết

    Người kể ở phần (1), (3) và ở phần (2) lần lượt là ai?

  2. 2
    Nhận biết

    Vì sao hôm ấy người con để hộp cơm lại ở nhà?

  3. 3
    Thông hiểu

    Phần (2) kể bằng người kể ngôi thứ ba có tác dụng gì?

  4. 4
    Thông hiểu Chọn các PHÓ TỪ trong câu (lấy từ truyện).

    , .

  5. 5
    Thông hiểu

    Chi tiết người cha "đứng nép bên gốc bàng", nhờ người mang hộp cơm vào chứ không vào cho thấy điều gì?

  6. 6
    Vận dụng

    Truyện này giống "Người thầy đầu tiên" ở điểm nào về cách kể?

  7. 7

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết đoạn văn khoảng 120–150 chữ phân tích một đặc điểm của nhân vật người bố trong truyện "Hộp cơm móp một góc".

    0 chữ / tối thiểu 100

🎯 Bài này hay ra kiểm tra thế nào?

  • •Đề kiểm tra giữa kì, cuối kì thường dùng một truyện ngắn ngoài SGK, có khi đổi người kể giữa các phần — phần "Luyện văn bản mới" ở trên luyện đúng tình huống đó.
  • •Câu hỏi đọc hiểu hay có: xác định người kể, ngôi kể ở từng phần và tác dụng của việc đổi người kể; tìm chi tiết, nhận xét tính cách nhân vật; chỉ ra số từ, phó từ và ý nghĩa chúng thêm vào.
  • •Phần viết hay có đoạn văn hoặc bài văn phân tích đặc điểm một nhân vật trong truyện đã học hay truyện trong đề.
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
4. Giai điệu đất nước — thơ trữ tình