Ngữ văn lớp 7
Chủ điểm 4 · Học kỳ 1

Giai điệu đất nước — thơ trữ tình

Nhận ra tình cảm, cảm xúc của nhà thơ qua hình ảnh, nhịp thơ và từ ngữ, hiểu nghĩa của từ trong ngữ cảnh, viết bài văn biểu cảm về con người hoặc sự việc.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 4

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Thơ trữ tình lấy tình cảm, cảm xúc làm gốc. Người đọc tìm đến thơ để được đồng cảm, như nhà thơ nói hộ lòng mình.
  • 2Hình ảnh thơ lấy từ đời sống (người, cảnh, vật) nhưng đã nhuốm cảm xúc và trí tưởng tượng của nhà thơ.
  • 3Nhịp thơ là các chỗ ngắt, ngừng trên dòng và giữa các dòng; nhịp đi theo cảm xúc và luật của thể thơ (thơ năm chữ hay ngắt 2 / 3, 3 / 2).
  • 4Bốn văn bản của bài cùng một chủ đề: tình yêu quê hương, đất nước — mùa xuân, miền quê Nam Bộ, đường núi, biên cương.
  • 5Tiếng Việt: ngữ cảnh = các từ, câu đứng quanh và cả hoàn cảnh nói (ai, với ai, ở đâu, khi nào). Đặt từ vào ngữ cảnh mới biết nó mang nghĩa nào.
  • 6Viết: bài văn biểu cảm về con người hoặc sự việc = giới thiệu đối tượng + ấn tượng đầu → đặc điểm nổi bật kèm cảm xúc → khẳng định lại tình cảm.

📚 Đọc cùng sách

Mở SGK đọc từng văn bản; trang này đi cùng bạn trước, trong và sau khi đọc.

Mùa xuân nho nhỏ

Thanh Hải · Bài thơ năm chữ viết tháng 11 năm 1980, khi nhà thơ đang nằm trên giường bệnh, khoảng một tháng trước khi ông mất.

Tác phẩm có bản quyền 📖 Bạn đọc trong SGK — trang này chỉ tóm tắt và đặt câu hỏi.

1 · Trước khi đọc — nghĩ một chút, không có đáp án đúng sai

  • 🤔 Với bạn, mùa xuân có màu gì, tiếng gì, mùi gì?
  • 🤔 Nếu được tặng quê hương một món quà thật nhỏ, bạn muốn mình là thứ gì?

2 · Trong khi đọc — mở sách, tìm đúng chỗ rồi mới xem gợi ý

  1. 📍 Khổ 1

    Mùa xuân thiên nhiên hiện lên qua những màu sắc, âm thanh nào? Nhà thơ làm gì trước vẻ đẹp ấy?

  2. 📍 Khổ 2

    Mùa xuân của đất nước gắn với những ai? Hình ảnh "lộc" đi cùng mỗi người thế nào?

  3. 📍 Khổ 3

    Nhà thơ nói gì về chặng đường của đất nước? Đất nước được so sánh với gì?

  4. 📍 Khổ 4 và 5

    Nhà thơ ước được làm những gì? Ước nguyện ấy kéo dài đến bao giờ?

  5. 📍 Khổ cuối

    Kết bài, nhà thơ "xin hát" điệu gì? Điệu ấy gắn với vùng đất nào?

3 · Đọc xong

Tóm tắt và câu hỏi hiểu sâu mở sau khi bạn đọc xong — để bạn tự hiểu trước, rồi mới so.

Trang không chép văn bản, câu hỏi hay chú thích của SGK. Tóm tắt và câu hỏi do Học liệu STEAM soạn.

🎮 Chơi mà hiểu

Xem mẫu, rồi kéo 6 hình ảnh của bài thơ "Giai điệu quê mình" vào đúng ô cảm xúc (bài thơ đổi màu theo), chạm khe giữa các tiếng để đặt vạch nhịp, và chọn nghĩa của từ theo ngữ cảnh.

🏡
khói bếp

Ngoài đời: một làn khói bếp buổi chiều.

1 🎵 Thơ trữ tình: cảm xúc, hình ảnh, nhịp

Cần nhớ

  • ✦Tình cảm, cảm xúc là gốc của thơ trữ tình. Cảm xúc ấy là của riêng nhà thơ nhưng gặp được lòng nhiều người — nên ta đọc thơ để tìm sự đồng cảm.
  • ✦Hình ảnh thơ lấy từ đời sống (con người, thiên nhiên) nhưng đã qua tưởng tượng và nhuốm cảm xúc của nhà thơ. Cùng một làn khói bếp: ngoài đời chỉ là khói, vào thơ có thể thành nỗi nhớ.
  • ✦Nhịp thơ = các chỗ ngắt, ngừng trên một dòng và giữa các dòng. Nhịp do cảm xúc và luật thể thơ chi phối. Thơ năm chữ hay ngắt 2 / 3 hoặc 3 / 2; không ngắt giữa một từ, một cụm từ.
  • ✦Tìm cảm xúc ở: từ ngữ bộc lộ trực tiếp (ôi, ơi, nhớ, thương), hình ảnh, nhịp, cách xưng hô (tôi → ta), biện pháp tu từ.

Ba yếu tố, hỏi thế nào (ví dụ tự viết)

Yếu tốHỏi để nhận raVí dụ
🖼️ Hình ảnhThấy cảnh, người, vật gì? Nó gợi cảm xúc gì?Cánh cò chở trăng về bờ đê → nhớ quê, bâng khuâng
🥁 NhịpĐọc lên ngừng ở đâu? Nhanh hay chậm?Lưng áo / đẫm mồ hôi (2 / 3)
💗 Cảm xúcNgười viết vui, buồn, nhớ, tự hào hay biết ơn?Ôi, quê mình đẹp quá → vui sướng, tự hào

Dạng bài

Nêu tình cảm, cảm xúc của nhà thơ qua một hình ảnh thơ

  1. 1 Chỉ ra hình ảnh (nằm ở dòng, khổ nào) và nó lấy từ đâu trong đời sống.
  2. 2 Nói hình ảnh ấy được nhà thơ "nhìn" khác đời thường ra sao: tưởng tượng, so sánh, ẩn dụ, từ ngữ gợi tả.
  3. 3 Nêu cảm xúc hình ảnh gợi ra (yêu mến, tự hào, nhớ thương, biết ơn…) và vì sao.
  4. 4 Nói cảm nghĩ của bạn (một câu).

⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ giải thích hình ảnh là gì ("chim là loài biết hót") mà không nói nó cho thấy cảm xúc gì của nhà thơ.

🌸
Làm mẫu

Nêu tình cảm, cảm xúc của Thanh Hải qua hình ảnh con chim, cành hoa, nốt trầm trong "Mùa xuân nho nhỏ".

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 🧩 Ngữ cảnh và nghĩa của từ trong ngữ cảnh

Cần nhớ

  • ✦Ngữ cảnh là bối cảnh ngôn ngữ nơi một từ, một câu được dùng. Có hai lớp: văn cảnh (các từ, cụm từ, câu đứng trước và sau) và bối cảnh ngoài văn bản (ai nói, nói với ai, ở đâu, khi nào).
  • ✦Một từ đứng riêng có thể có nhiều nghĩa. Đặt nó vào ngữ cảnh, xem nó kết hợp với từ nào, mới biết người viết dùng nghĩa nào.
  • ✦Trong thơ, từ hay được dùng theo nghĩa mới, nghĩa tưởng tượng ("cánh cò chở trăng"). Muốn hiểu, hãy hỏi: trong câu này, từ ấy gợi ra điều gì?
  • ✦Khi nói, viết: chọn từ hợp ngữ cảnh — hợp người nghe (bạn bè hay thầy cô), hợp hoàn cảnh (trang trọng hay thân mật).

Một từ, hai ngữ cảnh (ví dụ tự viết)

TừCâu 1 → nghĩaCâu 2 → nghĩa
ngọtBát canh bí ngọt lịm → vị như đườngCô giáo nói ngọt với học trò → dịu dàng, dễ nghe
sángTrời đã sáng → có ánh sáng ban ngàyMắt chú bộ đội sáng giữa đêm → tinh anh, tỉnh táo
chởXe chở lúa về sân → mang đi bằng xeCánh cò chở trăng về → cò bay trong trăng, như mang trăng theo (tưởng tượng)
Văn cảnh

Các từ, câu trong văn bản đứng quanh từ cần hiểu. "Bàn tay mẹ nâng từng cây mạ" → "nâng" ở đây là cầm nhẹ nhàng, nâng niu (vì đi với "từng cây mạ").

Bối cảnh ngoài văn bản

Ai nói, với ai, ở đâu, khi nào. Cùng câu "Về thôi!": mẹ nói lúc tan chợ là rủ về nhà; huấn luyện viên nói giữa trận là ra lệnh rút quân.

3 🔤 Nghĩa của từ, từ láy, dấu câu, biện pháp tu từ

Cần nhớ

  • ✦Từ dùng cho người có thể được nhà thơ dùng cho vật để nhân hoá: mái nhà "thở" khói, tre "khúc khích", mây "lắng nghe". So nghĩa trong thơ với nghĩa thường để thấy cái hay.
  • ✦Từ láy (lao xao, rì rào, xôn xao, long lanh) gợi âm thanh, hình dáng, cảm giác rất cụ thể; trong thơ, từ láy làm cảnh sống động và tạo nhạc điệu.
  • ✦Dấu ngoặc đơn đánh dấu phần chú thích, giải thích thêm. Dấu ngoặc kép đánh dấu lời dẫn trực tiếp (câu nói, câu hò, câu thơ được trích), tên tác phẩm, hoặc từ dùng theo nghĩa đặc biệt.
  • ✦Biện pháp tu từ hay gặp trong bài: so sánh (có "như"), nhân hoá, ẩn dụ (gọi tên khác, giấu vế được nói tới), điệp ngữ (lặp từ ngữ để nhấn mạnh, tạo nhịp).
Biện phápNhận ra bằngVí dụ tự viết
So sánhcó "như", "tựa", "bằng"Con đường quanh co như sợi chỉ
Nhân hoávật được gọi, tả như ngườiSuối hát bài thầm thì
Ẩn dụgọi bằng tên khác có nét giống, không có "như"Mỗi người là một hạt mầm của mùa xuân
Điệp ngữmột từ ngữ lặp lạiNhớ khói bếp, nhớ cánh cò, nhớ mẹ

4 ✍️ Viết: bài văn biểu cảm về con người hoặc sự việc

Dạng bài

Dàn ý bài văn biểu cảm về con người hoặc sự việc

  1. 1 Mở bài: giới thiệu người (hoặc sự việc) bạn muốn bày tỏ tình cảm; nói ấn tượng ban đầu.
  2. 2 Thân bài: nêu 2–3 đặc điểm nổi bật của người, sự việc ấy — mỗi đặc điểm kèm một chi tiết cụ thể và cảm xúc của bạn.
  3. 3 Thân bài (tiếp): một kỉ niệm, một chi tiết khiến bạn không quên; dùng so sánh, điệp ngữ, câu cảm cho lời văn giàu cảm xúc.
  4. 4 Kết bài: khẳng định lại tình cảm, suy nghĩ của bạn; có thể nói điều bạn mong muốn hoặc sẽ làm.

⚠️ Bẫy hay gặp: Kể lại việc cô làm từ sáng tới chiều như bài tự sự, cuối bài mới thêm "em rất quý cô" — cảm xúc phải có ở từng đoạn, đi cùng từng chi tiết.

🧹
Làm mẫu

Đề: Viết bài văn bày tỏ tình cảm của bạn với cô lao công ở trường.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Nói và nghe

  • ✦Bài 4 có phần trình bày ý kiến về hoạt động thiện nguyện vì cộng đồng: nói suy nghĩ chung về ý nghĩa của thiện nguyện → vài hoạt động tiêu biểu (quyên góp, cứu trợ, giúp người già, trẻ mồ côi…) → khẳng định lại và rút ra bài học cho mình. Đừng liệt kê quá nhiều việc; người nghe góp ý thì lắng nghe, cảm ơn, trao đổi bằng lí lẽ.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

🎵

Cảm xúc, hình ảnh, nhịp thơ

  1. 1
    Nhận biết

    Yếu tố nào là gốc, là nội dung chủ yếu của thơ trữ tình?

  2. 2
    Nhận biết

    "Mùa xuân nho nhỏ" của Thanh Hải viết theo thể thơ nào?

  3. 3
    Thông hiểu

    Nhận xét nào đúng về hình ảnh trong thơ trữ tình?

  4. 4
    Thông hiểu

    Dòng thơ năm chữ tự viết "Mẹ ngồi bên bếp lửa" ngắt nhịp thế nào cho tự nhiên?

  5. 5
    Thông hiểu

    Trong "Gò Me", câu hò về gái Gò Me được nhà thơ dẫn lại hai lần. Cách làm ấy chủ yếu cho thấy điều gì?

  6. 6
    Vận dụng

    Hai dòng tự viết: "Con đi xa thật xa / Vẫn nghe mùi rơm rạ". Hình ảnh "mùi rơm rạ" gợi cảm xúc gì là chính?

🧩

Ngữ cảnh, nghĩa của từ

  1. 1
    Nhận biết

    Ngữ cảnh gồm những gì?

  2. 2
    Thông hiểu

    Trong hai dòng của Thanh Hải: "Mùa xuân người ra đồng / Lộc trải dài nương mạ", từ "lộc" nên hiểu là gì?

  3. 3
    Thông hiểu Chọn từ được dùng theo nghĩa khác nghĩa thường (phải dựa vào ngữ cảnh mới hiểu).

    .

  4. 4
    Thông hiểu

    Câu tự viết: "Đêm ấy, mắt chú bộ đội vẫn sáng giữa trùng khơi." Từ "sáng" ở đây nghĩa là gì?

  5. 5
    Vận dụng

    Bạn xin phép cô giáo ra về sớm vì bị mệt. Câu nào hợp ngữ cảnh nhất?

🔤

Từ láy, dấu câu, biện pháp tu từ

  1. 1
    Nhận biết

    Từ nào là từ láy?

  2. 2
    Thông hiểu

    Dòng thơ của Hoàng Tố Nguyên: "Ao làng trăng tắm, mây bơi" dùng biện pháp tu từ chủ yếu nào?

  3. 3
    Thông hiểu

    Trong câu tự viết: "Bà nấu món canh chua (món quen thuộc của người miền Tây) mỗi chiều." — dấu ngoặc đơn dùng để làm gì?

  4. 4
    Thông hiểu

    Trong "Gò Me", câu hò về gái Gò Me được đặt trong dấu ngoặc kép. Dấu ngoặc kép ở đó có công dụng gì?

  5. 5
    Vận dụng

    Thanh Hải viết mình muốn là "một mùa xuân nho nhỏ" dâng cho đời. Hình ảnh ấy là biện pháp gì, nói điều gì?

✍️

Viết bài văn biểu cảm

  1. 1
    Nhận biết

    Xếp các ý của bài văn biểu cảm về một người theo đúng thứ tự.

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  2. 2
    Thông hiểu

    Câu nào vừa có chi tiết vừa bộc lộ cảm xúc, hợp với bài văn biểu cảm?

  3. 3
    Vận dụng

    Bài của Minh kể rất kĩ một ngày làm việc của mẹ, chỉ câu cuối viết "Em yêu mẹ". Minh cần sửa gì trước tiên?

  4. 4

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết bài văn ngắn (khoảng 200 chữ) bày tỏ tình cảm của bạn với một người lao động bình thường mà bạn gặp hằng ngày (bác bảo vệ, cô lao công, chú xe ôm, bà bán xôi…).

    0 chữ / tối thiểu 150

📄 Luyện văn bản mới · kiểu đề kiểm tra

Văn bản không có trong SGK — đúng như phòng thi. Đọc kĩ một lượt rồi trả lời.

⛰️

Con đường lên bản

Con đường lên bản (thơ năm chữ do Học liệu STEAM viết để luyện đọc) Con đường lên bản xa Quanh co như sợi chỉ Mây ngủ trên lưng đèo Suối hát bài thầm thì. Mùa xuân hoa mận nở Trắng muốt cả sườn non Em bé địu em nhỏ Má đỏ hây hây tròn. Cô giáo từ miền xuôi Mang chữ lên với bản Đêm đêm ngọn đèn khuya Sáng ấm cả rừng ban. Ơi con đường lên bản Dài như một lời ru Ai đi xa cũng nhớ Mây trắng với sương mù.

  1. 1
    Nhận biết

    Bài thơ được viết theo thể thơ nào?

  2. 2
    Nhận biết

    Theo khổ 3, cô giáo từ miền xuôi lên bản để làm gì?

  3. 3
    Thông hiểu

    Hai dòng "Mây ngủ trên lưng đèo / Suối hát bài thầm thì" dùng biện pháp gì, có tác dụng gì?

  4. 4
    Thông hiểu

    Dòng "Mây ngủ trên lưng đèo" ngắt nhịp thế nào?

  5. 5
    Thông hiểu

    Tình cảm nổi bật của người viết trong bài là gì?

  6. 6
    Vận dụng

    Bài thơ này giống "Chiều biên giới" (Lò Ngân Sủn) ở điểm nào?

  7. 7

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết đoạn văn khoảng 120–150 chữ nêu cảm nhận của bạn về khổ thơ thứ ba (hình ảnh cô giáo và ngọn đèn khuya).

    0 chữ / tối thiểu 100

🎯 Bài này hay ra kiểm tra thế nào?

  • •Đề kiểm tra thường dùng một bài thơ ngoài SGK viết về quê hương, đất nước — hay là thơ năm chữ. Phần "Luyện văn bản mới" ở trên luyện đúng kiểu đó.
  • •Câu hỏi đọc hiểu hay có: nhận ra thể thơ, nhịp, vần; tìm hình ảnh và nói cảm xúc nó gợi; giải thích nghĩa của từ trong ngữ cảnh; nêu tác dụng của so sánh, nhân hoá, ẩn dụ, điệp ngữ.
  • •Phần viết hay có đoạn văn cảm nhận về một đoạn thơ, hoặc bài văn biểu cảm về một người, một sự việc — nhớ để cảm xúc đi cùng từng chi tiết.
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
5. Màu sắc trăm miền — tuỳ bút, tản văn