Ngữ văn lớp 7
Chủ điểm 5 · Học kỳ 1

Màu sắc trăm miền — tuỳ bút, tản văn

Nhận ra cái tôi, chất trữ tình và lời văn của tuỳ bút, tản văn, hiểu tác dụng của từ ngữ địa phương và viết được một bản tường trình đúng thể thức.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 5

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Tuỳ bút thuộc loại kí: ghi chép người, việc có thật để nói ra cảm xúc, suy nghĩ của chính tác giả. Bố cục tự do, không cần cốt truyện; lời giàu hình ảnh, giàu chất thơ.
  • 2Tản văn ngắn gọn, hàm súc: từ một vài nét chấm phá về đời sống mà bày tỏ tâm trạng, ý kiến. Lời văn gần lời trò chuyện, tâm sự.
  • 3Điểm tựa của cả hai là cái tôi tác giả: "mùa xuân của tôi" (Vũ Bằng), "dân Huế tui" (Hoàng Phủ Ngọc Tường). Đọc là đi tìm người viết yêu gì, nhớ gì, nghĩ gì.
  • 4Bài 5 còn có một văn bản thông tin (Hội lồng tồng): kể rõ thời gian, địa điểm, phần lễ, phần hội — khác tản văn ở chỗ ít bộc lộ cảm xúc riêng.
  • 5Tiếng Việt: từ ngữ địa phương chỉ dùng ở một vùng (u, mạ, má đều là mẹ); trong văn chương nó tạo sắc thái vùng miền. Ôn thêm dấu gạch ngang và so sánh, nhân hoá, điệp ngữ.
  • 6Viết: văn bản tường trình = quốc hiệu → nơi, ngày viết → tên văn bản → Kính gửi → người viết → sự việc (thời gian, địa điểm, người liên quan, diễn biến, hậu quả) → cam đoan → kí tên.

📚 Đọc cùng sách

Mở SGK đọc từng văn bản; trang này đi cùng bạn trước, trong và sau khi đọc.

Tháng Giêng, mơ về trăng non rét ngọt (trích)

Vũ Bằng · Bài tuỳ bút mở đầu tập "Thương nhớ mười hai" (1972), viết khi tác giả sống ở miền Nam, nhớ về mùa xuân Hà Nội.

Tác phẩm có bản quyền 📖 Bạn đọc trong SGK — trang này chỉ tóm tắt và đặt câu hỏi.

1 · Trước khi đọc — nghĩ một chút, không có đáp án đúng sai

  • 🤔 Nếu phải chọn một điều bạn thích nhất ở mùa xuân, đó là cảnh vật, món ăn hay không khí gia đình?
  • 🤔 Khi ở xa nhà lâu ngày, bạn nghĩ người ta nhớ nhất điều gì về quê mình?

2 · Trong khi đọc — mở sách, tìm đúng chỗ rồi mới xem gợi ý

  1. 📍 Đoạn mở đầu

    Để nói "ai cũng chuộng mùa xuân" là chuyện tự nhiên, tác giả đưa ra những điều gì mà không ai ngăn được?

  2. 📍 Đoạn "Mùa xuân của tôi…"

    Mùa xuân Bắc Việt, mùa xuân Hà Nội có những âm thanh, hình ảnh nào?

  3. 📍 Đoạn tả cảm giác khi xuân về

    Nhựa sống trong người được so sánh với những gì? Cái rét lúc này khác cái rét mùa đông ra sao?

  4. 📍 Đoạn về không khí gia đình

    Trong nhà, điều gì làm lòng người viết ấm lại?

  5. 📍 Đoạn "sau ngày rằm tháng Giêng"

    Vì sao tác giả yêu nhất khoảng sau rằm tháng Giêng? Cuộc sống lúc ấy đổi khác thế nào?

3 · Đọc xong

Tóm tắt và câu hỏi hiểu sâu mở sau khi bạn đọc xong — để bạn tự hiểu trước, rồi mới so.

Trang không chép văn bản, câu hỏi hay chú thích của SGK. Tóm tắt và câu hỏi do Học liệu STEAM soạn.

🎮 Chơi mà hiểu

Xem mẫu rồi tự chơi: chạm tìm 9 từ địa phương trong bài tản văn "Ba phiên chợ", kéo từng từ về sạp chợ miền Bắc, Trung hoặc Nam và chọn từ toàn dân cùng nghĩa.

🧺 Ba phiên chợ, ba giọng nói

tản văn ngắn do Học liệu STEAM viết · chạm vào chữ để soi

“ “

?” “

“ “

Lớn lên, mỗi lần nghe một giọng nói lạ giữa phố đông, tôi lại thấy cả một phiên chợ quê hiện về.

Đọc lời cô bé ở chợ quê nội.

1 🍃 Nhận ra tuỳ bút, tản văn

Cần nhớ

  • ✦Tuỳ bút (thuộc loại kí): ghi chép người, việc có thật; điểm tựa là cái tôi tác giả. Bố cục tự do theo một cảm hứng chủ đạo, không cần cốt truyện hay nhân vật hoàn chỉnh. Lời giàu hình ảnh, giàu chất thơ.
  • ✦Tản văn: văn xuôi ngắn, hàm súc, từ một vài nét chấm phá về đời sống mà bày tỏ tâm trạng, ý kiến; kết hợp kể, tả, biểu cảm, bàn luận. Lời gần lời chuyện trò, tâm sự.
  • ✦Nhận ra cái tôi: tìm từ xưng "tôi", những câu "tôi yêu", "tôi nhớ", "tôi ghét", "tôi nghĩ rằng"… và cách nhìn rất riêng của người viết.
  • ✦Nhận ra chủ đề, thông điệp: hỏi "người viết yêu điều gì, muốn ta trân trọng điều gì?" — thường là vẻ đẹp một vùng đất, một nếp sống.

Ba văn bản đọc chính trong Bài 5

Văn bảnThể loạiViết vềCái tôi / cách viết
Tháng Giêng, mơ về trăng non rét ngọtTuỳ bútMùa xuân Hà Nội, Bắc ViệtDa diết nhớ quê; lời tâm tình, giàu so sánh
Chuyện cơm hếnTản vănMón cơm hến, khẩu vị người HuếHóm hỉnh, thẳng thắn nêu ý kiến; lời như chuyện trò
Hội lồng tồngVăn bản thông tinLễ hội xuống đồng của người Tày – NùngKhách quan: thời gian, địa điểm, lễ, hội; ít cảm xúc riêng

Dạng bài

Đọc một bài tuỳ bút, tản văn theo 4 bước

  1. 1 Gọi tên đối tượng: bài viết về cảnh, người, món ăn hay nếp sống nào?
  2. 2 Tìm các chi tiết, hình ảnh nổi bật mà người viết chọn.
  3. 3 Tìm cái tôi: câu bộc lộ cảm xúc, ý kiến riêng; chú ý lời văn (tâm tình, hóm hỉnh, giàu hình ảnh…).
  4. 4 Rút ra chủ đề, thông điệp: người viết yêu gì, muốn ta nghĩ gì.

⚠️ Bẫy hay gặp: Kể lại cách nấu cơm hến như một công thức mà quên cảm xúc, ý kiến của người viết — tản văn không phải bài hướng dẫn nấu ăn.

🍚
Làm mẫu

Đọc "Chuyện cơm hến" (Hoàng Phủ Ngọc Tường) theo 4 bước.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 ➖ Dấu gạch ngang và biện pháp tu từ

Cần nhớ

  • ✦Dấu gạch ngang (–) đặt giữa câu dùng để đánh dấu bộ phận chú thích, giải thích cho từ ngữ đứng trước. Bỏ phần ấy đi câu vẫn đúng, nhưng người đọc hiểu ít hơn.
  • ✦So sánh (đã học): đặt hai sự vật có nét giống nhau cạnh nhau, thường có từ như, tựa, giống. Có khi so sánh nhiều tầng: một sự vật với hai, ba hình ảnh liền nhau.
  • ✦Nhân hoá: tả vật bằng từ ngữ dành cho người (ong siêng năng, đồi núi chuyển mình).
  • ✦Điệp ngữ: lặp lại một từ, cụm từ (vd "ai cấm được…" lặp nhiều lần) để nhấn mạnh và tạo nhịp. Nêu tác dụng = nhấn điều gì + gợi cảm xúc gì.

Ví dụ (tự soạn)

CâuHiện tượngTác dụng
Quê ngoại tôi – một làng chài nhỏ ven biển – mùa nào cũng lộng gió.Dấu gạch ngangGiải thích "quê ngoại tôi" là nơi nào
Bánh chưng xanh như màu lá rừng, vuông như mảnh ruộng.So sánh hai tầngGợi màu sắc và hình dáng, gắn bánh với đất trời
Hàng tre cúi mình chào đoàn người đi hội.Nhân hoáCảnh làng thân thiện, vui như người
Nhớ tiếng trống hội, nhớ mùi bánh nếp, nhớ cả cơn mưa bụi đầu xuân.Điệp ngữ "nhớ"Nhấn nỗi nhớ quê dồn dập, da diết
Gạch ngang giải thích

Bà tôi – người làm bánh khéo nhất xóm – năm nào cũng gói bánh tét. ⇒ Phần giữa hai gạch ngang giải thích "bà tôi".

Gạch ngang lời thoại

– Con ăn thêm đi! ⇒ Gạch ngang đầu dòng báo lời nói trực tiếp của nhân vật, không phải phần giải thích.

3 🗺️ Từ ngữ địa phương

Cần nhớ

  • ✦Ngôn ngữ vùng miền (phương ngữ) khác nhau chủ yếu ở cách phát âm và từ vựng.
  • ✦Từ ngữ địa phương chỉ dùng ở một vùng. Có từ không có từ toàn dân tương đương (vd nhút – món dưa của miền Trung, chôm chôm – trái cây miền Nam); có từ khác hình thức nhưng cùng nghĩa với từ toàn dân (u – mẹ, mô – đâu, tía – bố).
  • ✦Từ ngữ địa phương sinh ra từ điều kiện tự nhiên, tâm lí, phong tục mỗi vùng ⇒ làm tiếng Việt phong phú, đa dạng.
  • ✦Dùng đúng chỗ: trong văn chương nó tạo sắc thái địa phương cho lời kể, nhân vật; trong văn bản khoa học, hành chính (như bản tường trình) thì không dùng; trò chuyện thân mật với người cùng vùng thì được.

Một nghĩa, nhiều cách gọi (từ phổ biến)

Từ toàn dânMiền BắcMiền TrungMiền Nam
mẹu, bumạmá
bốthầy—tía, ba
đâu—mô—
sao—răng—
gì—chi—
hoa——bông
Trong tản văn: nên

Hoàng Phủ Ngọc Tường viết "dân Huế tui", gọi người bán là "o", chép lời chị "còn chi là Huế" ⇒ người đọc nghe được giọng Huế, thấy cái tôi gắn với quê.

Trong tường trình: không

Viết "Em hổng biết ai làm bể kính" ⇒ sai. Phải viết: "Em không biết ai làm vỡ kính." Văn bản hành chính dùng từ toàn dân.

4 📝 Viết: văn bản tường trình

Cần nhớ

  • ✦Văn bản tường trình là văn bản thông tin có thể thức riêng, trình bày một vụ việc cần được xem xét, làm rõ, giải quyết.
  • ✦Người viết là người có liên quan tới vụ việc (gây ra, chịu thiệt hay làm chứng), phải cung cấp thông tin trung thực, trong phạm vi mình biết, gửi người có thẩm quyền giải quyết.
  • ✦Lời văn rõ ràng, khách quan; không dùng từ địa phương, tiếng lóng, lời văn nói.

Dạng bài

Thể thức một bản tường trình

  1. 1 Trên cùng, chính giữa: quốc hiệu, tiêu ngữ. Góc phải: nơi viết, ngày tháng năm.
  2. 2 Giữa trang: BẢN TƯỜNG TRÌNH (chữ in hoa), dòng dưới "Về việc…" nêu khái quát vụ việc. Tiếp theo: "Kính gửi…" người hoặc cơ quan nhận.
  3. 3 Người viết tự giới thiệu (họ tên, lớp, trường…), rồi thuật vụ việc: thời gian, địa điểm, người liên quan, nguyên nhân, diễn biến, hậu quả, nói rõ tư cách của mình.
  4. 4 Lời cam đoan trung thực + lời hứa hoặc đề nghị; cuối cùng, góc phải: kí và ghi rõ họ tên.

⚠️ Bẫy hay gặp: Viết thành bài văn kể chuyện ("Hôm ấy trời thật đẹp, lòng em vui phơi phới…") hoặc quên nói rõ mình là người gây ra hay chỉ làm chứng.

🪟
Làm mẫu

Tình huống (tự soạn): Giờ ra chơi, quả bóng bạn đá trúng làm vỡ một ô kính lớp 7B; bạn là người đá bóng.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Nói và nghe

  • ✦Trình bày ý kiến về một vấn đề văn hoá truyền thống hôm nay (đồ chơi dân gian, món ăn quê, làng nghề…): nêu vấn đề và lí do chọn, đưa thông tin có nguồn, nói rõ ý kiến của mình, đề xuất việc làm cụ thể; nghe ý kiến khác bằng thái độ tôn trọng.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

🍃

Nhận ra tuỳ bút, tản văn

  1. 1
    Nhận biết

    Điểm tựa của tuỳ bút là gì?

  2. 2
    Nhận biết

    Trong "Chuyện cơm hến", tô cơm hến bắt buộc phải dùng loại cơm nào?

  3. 3
    Thông hiểu

    Câu nào cho thấy rõ nhất CÁI TÔI người viết trong một bài tản văn?

  4. 4
    Thông hiểu

    "Tháng Giêng, mơ về trăng non rét ngọt" và "Hội lồng tồng" khác nhau rõ nhất ở điểm nào?

  5. 5
    Vận dụng

    Bạn muốn viết một tản văn về tiếng rao đêm ở phố mình. Cách làm nào ĐÚNG với tản văn?

➖

Dấu gạch ngang, biện pháp tu từ

  1. 1
    Nhận biết

    Câu: Chợ Đông Ba – khu chợ lớn nhất Huế – nằm sát bờ sông Hương. Hai dấu gạch ngang dùng để làm gì?

  2. 2
    Thông hiểu Chọn từ ngữ được lặp lại để tạo điệp ngữ.

    , , .

  3. 3
    Thông hiểu

    Câu: Mấy chú chim sẻ siêng năng nhặt hạt thóc rơi trên sân. Câu dùng biện pháp tu từ nào?

  4. 4
    Vận dụng

    Vũ Bằng so sánh nhựa sống trong người với hai hình ảnh liền nhau (lộc nai, mầm cây). So với kiểu so sánh một hình ảnh, cách này có tác dụng gì?

🗺️

Từ ngữ địa phương

  1. 1
    Nhận biết

    Từ ngữ địa phương là gì?

  2. 2
    Thông hiểu

    "U", "mạ", "má" là cách gọi của ba miền. Từ toàn dân cùng nghĩa là gì?

  3. 3
    Thông hiểu

    Câu: "Cháu đi mô đó?" — từ "mô" là từ địa phương miền nào, nghĩa là gì?

  4. 4
    Thông hiểu

    Vì sao Hoàng Phủ Ngọc Tường dùng nhiều từ địa phương Huế (tui, o, chi…) trong "Chuyện cơm hến"?

  5. 5
    Vận dụng

    Trường hợp nào KHÔNG nên dùng từ ngữ địa phương?

📝

Viết văn bản tường trình

  1. 1
    Nhận biết

    Xếp các phần của bản tường trình theo đúng thứ tự từ trên xuống.

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  2. 2
    Thông hiểu

    Câu nào phù hợp với phần nội dung của một bản tường trình?

  3. 3
    Thông hiểu

    Bạn chỉ đứng nhìn hai bạn khác xô xát. Trong bản tường trình, bạn cần nói rõ điều gì về mình?

  4. 4

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết một bản tường trình (khoảng 150–200 chữ) về một vụ việc giả định: bạn làm hỏng một cuốn sách mượn của thư viện trường.

    0 chữ / tối thiểu 120

📄 Luyện văn bản mới · kiểu đề kiểm tra

Văn bản không có trong SGK — đúng như phòng thi. Đọc kĩ một lượt rồi trả lời.

🌼

Mùa bông điên điển

Mùa bông điên điển (tản văn ngắn do Học liệu STEAM viết để luyện đọc) Cứ đến mùa nước nổi, khi nước từ thượng nguồn tràn về mênh mông khắp đồng, quê ngoại tôi ở miền Tây lại vàng rực một màu bông điên điển. Hồi nhỏ, sáng nào tôi cũng theo má chống xuồng ra bìa ruộng. Những bụi điên điển mọc ven kênh, bông nhỏ xíu, vàng như những chiếc chuông tí hon ai treo lơ lửng trên mặt nước. Má hái nhanh lắm, chỉ một lát là đầy rổ. Tôi thì hái được vài nắm đã mải ngắm đàn cá linh lượn quanh mạn xuồng. Trưa ấy, bếp nhà ngoại thơm lừng. Má nấu nồi canh chua cá linh bông điên điển, ngoại đổ thêm mấy chiếc bánh xèo giòn rụm. Vị chua của me, vị ngọt của cá, vị bùi bùi của bông quyện vào nhau, ăn một lần là nhớ mãi. Ngoại bảo: "Ăn đi con, mùa nước nổi nghèo mà vui." Hồi ấy tôi chưa hiểu hết câu nói đó. Bây giờ tôi lên thành phố học. Ở siêu thị cũng có bán bông điên điển, gói gọn trong khay nhựa, nhưng tôi mua về nấu mãi vẫn không ra vị cũ. Có lẽ thiếu tiếng nước vỗ mạn xuồng, thiếu bàn tay má, thiếu cái nhìn hiền hậu của ngoại bên bếp lửa. Tôi chợt hiểu: một món ăn quê không chỉ nằm trong nồi. Nó nằm trong mùa nước, trong dòng kênh, trong những người thân đã cùng mình ngồi quanh mâm cơm. Mỗi mùa nước nổi, lòng tôi lại trôi về miền Tây, nơi có một màu vàng không gì thay được.

  1. 1
    Nhận biết

    Văn bản trên thuộc thể loại nào?

  2. 2
    Nhận biết

    Theo văn bản, bông điên điển nở vàng vào mùa nào?

  3. 3
    Thông hiểu

    Các từ "má", "bông" trong bài là từ địa phương miền Nam. Từ toàn dân tương ứng và tác dụng của chúng là gì?

  4. 4
    Thông hiểu

    Câu "bông nhỏ xíu, vàng như những chiếc chuông tí hon ai treo lơ lửng trên mặt nước" dùng biện pháp gì, gợi điều gì?

  5. 5
    Thông hiểu

    Vì sao người viết nấu bông điên điển ở thành phố "vẫn không ra vị cũ"?

  6. 6
    Vận dụng

    Bài này gần với "Chuyện cơm hến" ở điểm nào?

  7. 7

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết đoạn văn khoảng 120–150 chữ nêu cảm nhận của bạn về câu: "một món ăn quê không chỉ nằm trong nồi" trong bài.

    0 chữ / tối thiểu 100

🎯 Bài này hay ra kiểm tra thế nào?

  • •Đề kiểm tra giữa kì, cuối kì thường dùng một bài tuỳ bút, tản văn ngoài SGK cho phần đọc hiểu — phần "Luyện văn bản mới" ở trên tập đúng tình huống ấy.
  • •Câu hỏi đọc hiểu hay có: nhận ra thể loại, tìm chi tiết, hình ảnh nổi bật; nêu cái tôi, cảm xúc của người viết; chỉ ra và nêu tác dụng của từ ngữ địa phương, dấu gạch ngang, so sánh, nhân hoá, điệp ngữ; rút ra thông điệp.
  • •Phần viết có thể là đoạn văn cảm nhận về một chi tiết, hoặc một bản tường trình đúng thể thức — nhớ đủ các phần từ quốc hiệu tới chữ kí.
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
6. Ôn tập học kì I