Ngữ văn lớp 7
Chủ điểm 2 · Học kỳ 1

Khúc nhạc tâm hồn — thơ bốn chữ, năm chữ

Nhận ra số tiếng, vần, nhịp, hình ảnh của thơ bốn chữ và năm chữ, nêu tác dụng của nói giảm nói tránh, hiểu nghĩa của từ trong ngữ cảnh, tập làm một bài thơ bốn hoặc năm chữ và viết đoạn văn ghi lại cảm xúc về bài thơ.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 2

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Thơ bốn chữ, năm chữ gọi tên theo số tiếng trong mỗi dòng (4 hoặc 5). Số dòng không hạn chế; bài có thể chia khổ hoặc không.
  • 2Vần chân đặt ở cuối dòng: gieo liền (hai dòng kề nhau), cách (cách một dòng) hoặc hỗn hợp (trộn nhiều kiểu trong một bài).
  • 3Nhịp: bốn chữ thường 2 / 2; năm chữ thường 2 / 3 hoặc 3 / 2 — nhưng ngắt linh hoạt theo cảm xúc của bài.
  • 4Hai thể thơ này gần với đồng dao, vè: hợp để kể chuyện, hình ảnh giản dị, gần gũi. Bài 2 còn có một văn bản văn xuôi cùng chủ đề (*Trở gió*).
  • 5Tiếng Việt: nói giảm nói tránh nói nhẹ đi hoặc nói vòng để bớt đau buồn, ghê sợ, giữ lịch sự. Nghĩa của từ phải đặt vào ngữ cảnh mới hiểu đúng.
  • 6Viết: tập làm thơ bốn/năm chữ (đề tài → hình ảnh → gieo vần) và đoạn văn ghi lại cảm xúc về một bài thơ bốn/năm chữ: mở đoạn – thân đoạn – kết đoạn.

📚 Đọc cùng sách

Mở SGK đọc từng văn bản; trang này đi cùng bạn trước, trong và sau khi đọc.

Đồng dao mùa xuân

Nguyễn Khoa Điềm · Bài thơ bốn chữ của nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm (sinh 1943, quê Huế), in trong tuyển thơ của ông (2011); viết về một người lính trẻ hi sinh ở Trường Sơn.

Tác phẩm có bản quyền 📖 Bạn đọc trong SGK — trang này chỉ tóm tắt và đặt câu hỏi.

1 · Trước khi đọc — nghĩ một chút, không có đáp án đúng sai

  • 🤔 "Đồng dao" là lời hát trẻ em hát khi chơi. Bạn thử đoán: vì sao một bài thơ về người lính lại mang tên "đồng dao"?

2 · Trong khi đọc — mở sách, tìm đúng chỗ rồi mới xem gợi ý

  1. 📍 Khổ 1 và khổ 2

    Người lính đi đâu, vào thời gian nào? Ngày hoà bình đến thì sao?

  2. 📍 Khổ 3

    Những chi tiết nào cho thấy người lính còn rất trẻ?

  3. 📍 Khổ 4

    Anh hi sinh trong hoàn cảnh nào? Đồng đội đã làm gì?

  4. 📍 Khổ "Ba lô con cóc…"

    Nhà thơ khắc hoạ dáng vẻ người lính qua những chi tiết nào?

  5. 📍 Ba khổ cuối

    Trong tưởng tượng của nhà thơ, người lính ngồi ở đâu, và cuối bài ai "về từ núi xanh"?

3 · Đọc xong

Tóm tắt và câu hỏi hiểu sâu mở sau khi bạn đọc xong — để bạn tự hiểu trước, rồi mới so.

Trang không chép văn bản, câu hỏi hay chú thích của SGK. Tóm tắt và câu hỏi do Học liệu STEAM soạn.

🎮 Chơi mà hiểu

Xem trình diễn số tiếng, nhịp và vần trên bài thơ bốn chữ "Mưa xuân", rồi tự tay chạm khe để ngắt nhịp, chạm tiếng cuối dòng để tô vần, và kéo chữ vào ô trống của bài thơ năm chữ.

Mỗi dòng có 4 tiếng: đó là thơ bốn chữ.

1 🎵 Nhận ra thơ bốn chữ, năm chữ

Cần nhớ

  • ✦Số tiếng: mỗi dòng 4 tiếng (thơ bốn chữ) hoặc 5 tiếng (thơ năm chữ). Bài dài ngắn tuỳ ý, chia khổ hoặc không.
  • ✦Vần chân (tiếng cuối dòng): vần liền — hai dòng kề nhau hiệp vần; vần cách — cách một dòng mới hiệp; vần hỗn hợp — một bài trộn nhiều kiểu.
  • ✦Nhịp: bốn chữ thường 2 / 2; năm chữ thường 2 / 3 hoặc 3 / 2. Không tách đôi một từ (đọc "chim sẻ" liền, không "chim / sẻ"). Nhịp có thể đổi để hợp cảm xúc.
  • ✦Gần đồng dao, vè: câu ngắn, nhịp đều, hợp để kể một câu chuyện; hình ảnh dung dị, gần gũi.
  • ✦Khi đọc, để ý thêm từ ngữ, hình ảnh, biện pháp tu từ (điệp ngữ, nhân hoá, so sánh, nói giảm nói tránh) — đó là chỗ làm nên nét riêng của bài.

So hai bài thơ trong sách

Đồng dao mùa xuânGặp lá cơm nếp
Thể thơBốn chữNăm chữ
Chia khổKhổ dài ngắn không đều (3, 2, rồi 4 dòng)Ba khổ 4 dòng + 2 dòng kết
VầnChủ yếu vần cách (vd khổ "Ba lô con cóc…": xanh – lành)Vần liền dòng 2 – 3 (gặt – mắt, bếp – nếp)
NhịpĐều 2 / 2, ngân như đồng daoLinh hoạt 2 / 3, 3 / 2, giọng tâm tình
Hình ảnh nổi bậtNgười lính trẻ, mai vàng, núi xanhLá cơm nếp, bát xôi, mẹ thổi cơm

Dạng bài

Nhận xét nét độc đáo của một bài thơ bốn/năm chữ

  1. 1 Đếm tiếng một vài dòng, gọi tên thể thơ; xem bài chia khổ thế nào.
  2. 2 Gạch chân tiếng cuối dòng, tìm cặp hiệp vần, gọi tên kiểu vần (liền, cách, hỗn hợp).
  3. 3 Đọc to, ngắt nhịp; nói nhịp ấy hợp với giọng gì (ngân nga, tâm tình, dồn dập…).
  4. 4 Chọn một hình ảnh hoặc biện pháp tu từ nổi bật, nêu tác dụng và cảm xúc nó gửi gắm.

⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ ghi "bài có vần, có nhịp". Phải nêu đúng tiếng hiệp vần và gọi tên kiểu vần, rồi nói tác dụng — đề hay chấm đúng chỗ này.

🍙
Làm mẫu

Nhận xét hình thức khổ 1 bài "Gặp lá cơm nếp" (Thanh Thảo).

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 🕊️ Nói giảm nói tránh

Cần nhớ

  • ✦Nói giảm nói tránh là cách nói nhẹ đi hoặc không nói thẳng điều cần nói, để bớt đau buồn, ghê sợ, hoặc giữ lịch sự.
  • ✦Hay gặp khi nói về cái chết, bệnh tật, nỗi đau, hoặc khi chê, góp ý người khác.
  • ✦Ba cách thường dùng: dùng từ đồng nghĩa (nhất là từ Hán Việt); nói vòng; nói phủ định điều ngược lại ("chưa đẹp" thay "xấu").
  • ✦Nêu tác dụng: nói về điều gì, làm nhẹ đi cảm giác gì, thể hiện thái độ gì của người nói (thương xót, trân trọng, tế nhị).

Ví dụ tự soạn

Nói thẳngNói giảm nói tránhCách
Cụ ấy chết rồi.Cụ ấy đã về với tổ tiên.Nói vòng
Bài này em làm sai nhiều.Bài này em cần soát lại kĩ hơn.Nói vòng
Bạn ấy hát dở.Bạn ấy hát chưa hay lắm.Phủ định điều ngược lại
Ông bị mù.Ông khiếm thị.Từ Hán Việt đồng nghĩa
Nên nói giảm nói tránh

Khi chia buồn, an ủi, góp ý người khác: lời nhẹ nhàng giúp người nghe dễ đón nhận mà vẫn hiểu đúng.

Nên nói thẳng

Khi cần cảnh báo nguy hiểm, nói rõ sự thật quan trọng ("Đường trơn, đi chậm!"). Nói vòng lúc ấy dễ làm người nghe hiểu sai.

3 🔍 Nghĩa của từ ngữ trong ngữ cảnh

Cần nhớ

  • ✦Một từ có thể có nghĩa gốc và nghĩa chuyển. Muốn biết nó mang nghĩa nào, phải đặt vào ngữ cảnh: các từ đi kèm, câu, đoạn, cả bài.
  • ✦Trong thơ, từ thường được dùng vừa theo nghĩa thật, vừa gợi thêm cảm xúc: "mùi vị quê hương" không chỉ là vị món ăn mà là cả kỉ niệm, tình thương.
  • ✦Các từ được kết hợp lạ (đặt "mẹ già" ngang với "đất nước") cũng tạo nghĩa mới — hãy hỏi: vì sao tác giả đặt chúng cạnh nhau?

Ví dụ tự soạn

TừCâuNghĩa trong câu
xuânÔng em đã tám mươi xuân.Năm tuổi (dùng để chỉ tuổi)
xuânCác anh đã dâng hiến cả tuổi xuân.Thời trẻ trung, đẹp nhất của đời người
thơmNồi xôi thơm lừng.Mùi dễ chịu (nghĩa gốc)
thơmBác sống tốt, để lại tiếng thơm.Danh tiếng tốt đẹp (nghĩa chuyển)
chạmCâu chuyện chạm tới trái tim em.Làm xúc động (nghĩa chuyển của "chạm tay")

4 ✍️ Viết: tập làm thơ bốn/năm chữ và đoạn văn cảm xúc

Dạng bài

Tập làm một bài thơ bốn chữ hoặc năm chữ

  1. 1 Chọn đề tài và cảm xúc (nhà, trường, thiên nhiên, quê hương…; yêu mến, nhớ nhung, biết ơn…).
  2. 2 Tìm hình ảnh chở cảm xúc ấy, rồi nghĩ tiếp: nó ở đâu, làm gì, gặp ai — để mạch thơ tự trôi.
  3. 3 Chọn thể (4 hoặc 5 tiếng), viết 1–2 dòng đầu; chọn tiếng cuối dễ tìm vần để gieo tiếp.
  4. 4 Đọc lại: đếm tiếng từng dòng, soát vần (liền / cách / hỗn hợp), ngắt nhịp; thêm một biện pháp tu từ nếu hợp.

⚠️ Bẫy hay gặp: Ham vần mà ghép chữ vô nghĩa, hoặc có dòng lỡ 5 tiếng trong bài bốn chữ. Đếm lại từng dòng trước khi chép sạch.

☁️
Làm mẫu

Viết một khổ thơ bốn chữ về đám mây.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Dạng bài

Đoạn văn ghi lại cảm xúc về một bài thơ bốn/năm chữ

  1. 1 Mở đoạn: giới thiệu tên bài, tác giả, ấn tượng chung của bạn.
  2. 2 Thân đoạn: cảm xúc về nội dung — bài thơ kể gì, gợi bạn nghĩ gì.
  3. 3 Thân đoạn: cảm xúc về nghệ thuật — nhất là tác dụng của thể bốn/năm chữ (nhịp, vần), rồi hình ảnh, biện pháp tu từ; dẫn từ ngữ trong bài.
  4. 4 Kết đoạn: khái quát cảm xúc, điều bạn mang theo sau khi đọc.

⚠️ Bẫy hay gặp: Viết thành nhiều đoạn, hoặc chỉ kể lại từng khổ. Đây là một đoạn văn (lùi đầu dòng, viết liền) và mỗi ý cần một câu nói mình cảm thấy gì.

Nói và nghe

  • ✦Trình bày suy nghĩ về một vấn đề đời sống gợi ra từ bài đã đọc (vd vẻ đẹp người lính, lòng biết ơn người cống hiến thầm lặng): nêu ý chính → việc làm cụ thể làm dẫn chứng → bài học; người nghe góp ý xây dựng, người nói lắng nghe, giải thích, giữ ý kiến đúng.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

🎵

Thơ bốn chữ, năm chữ

  1. 1
    Nhận biết

    Thơ bốn chữ, thơ năm chữ được gọi tên theo điều gì?

  2. 2
    Nhận biết Thơ bốn chữ thường ngắt nhịp 2 / 2; thơ năm chữ thường ngắt nhịp 2 / 3 hoặc .
  3. 3
    Thông hiểu Chọn hai tiếng hiệp vần liền ở hai dòng thơ bốn chữ (Học liệu STEAM viết).

    , .

  4. 4
    Thông hiểu

    Dòng thơ năm chữ "Mấy chú chim sẻ nhỏ" ngắt nhịp thế nào là hợp lí nhất?

  5. 5
    Thông hiểu

    Khổ thơ "Mặt trời thức dậy / Nắng rót vàng sân / Chim non trên cành / Hót gọi mùa xuân" (Học liệu STEAM viết) gieo vần kiểu nào?

  6. 6
    Vận dụng

    Chọn tiếng điền vào chỗ trống để hai dòng thơ bốn chữ hiệp vần liền: "Đêm nay trăng tròn / Soi sáng lối ___"

🕊️

Nói giảm nói tránh

  1. 1
    Nhận biết

    Nói giảm nói tránh là gì?

  2. 2
    Thông hiểu

    Câu nào dùng nói giảm nói tránh?

  3. 3
    Thông hiểu Chọn cụm từ nói giảm nói tránh.

    , .

  4. 4
    Vận dụng

    Bạn muốn góp ý một bạn hát lệch nhạc ở buổi tập văn nghệ. Câu nào vừa thật vừa tế nhị?

🔍

Nghĩa của từ ngữ

  1. 1
    Nhận biết

    Muốn hiểu đúng nghĩa của một từ trong bài thơ, cần làm gì?

  2. 2
    Thông hiểu

    "Ông em năm nay đã tám mươi xuân." Từ "xuân" ở đây có nghĩa là gì?

  3. 3
    Thông hiểu

    "Bác ấy sống tốt nên để lại tiếng thơm cho con cháu." Từ "thơm" mang nghĩa gì?

  4. 4
    Thông hiểu

    "Mỗi lần ăn bát canh cua, em lại thấy mùi vị quê hương." Cụm "mùi vị quê hương" khác "mùi vị" của món ăn ở chỗ nào?

  5. 5
    Vận dụng

    Trong "Gặp lá cơm nếp" (Thanh Thảo), cây lá cơm nếp như hiểu lòng người con nên "thơm mãi". Chữ "thơm" ở đây gợi điều gì?

✍️

Làm thơ, viết đoạn cảm xúc

  1. 1
    Nhận biết

    Xếp các ý của đoạn văn ghi lại cảm xúc về một bài thơ theo đúng thứ tự.

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  2. 2
    Thông hiểu

    Bạn Lan tập làm thơ bốn chữ: "Sáng sớm tinh mơ / Ông mặt trời đỏ ửng / Nhô lên sau đồi / Chào em đến lớp." Dòng nào sai thể thơ?

  3. 3
    Thông hiểu

    Câu nào hợp nhất để MỞ đoạn văn cảm xúc về bài "Gặp lá cơm nếp"?

  4. 4

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết đoạn văn khoảng 150–200 chữ ghi lại cảm xúc của bạn về bài thơ "Đồng dao mùa xuân" (Nguyễn Khoa Điềm) hoặc "Gặp lá cơm nếp" (Thanh Thảo).

    0 chữ / tối thiểu 130

📄 Luyện văn bản mới · kiểu đề kiểm tra

Văn bản không có trong SGK — đúng như phòng thi. Đọc kĩ một lượt rồi trả lời.

🧺

Gánh hàng của mẹ

Gánh hàng của mẹ (bài thơ năm chữ do Học liệu STEAM viết để luyện đọc) Trời còn chưa sáng hẳn Mẹ đã gánh ra đường Hai đầu quang gánh nhỏ Chở cả một mùa hương. Bên này rổ cải xanh Bên kia bó rau thơm Mẹ bán từng mớ một Đổi về những bữa cơm. Hoàng hôn buông đầu ngõ Mẹ gánh nắng chiều về Trong rổ còn gói kẹo Ngọt cả một vùng quê.

  1. 1
    Nhận biết

    Bài thơ được viết theo thể thơ nào?

  2. 2
    Nhận biết Chọn hai tiếng hiệp vần ở khổ thơ đầu.

    , . , .

  3. 3
    Thông hiểu

    Dòng "Hai đầu quang gánh nhỏ" nên ngắt nhịp thế nào?

  4. 4
    Thông hiểu

    Hình ảnh "Mẹ gánh nắng chiều về" gợi điều gì?

  5. 5
    Thông hiểu

    Bài thơ bộc lộ tình cảm gì của người con?

  6. 6
    Vận dụng

    Bài thơ này giống "Gặp lá cơm nếp" (Thanh Thảo) ở điểm nào?

  7. 7

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết đoạn văn khoảng 120–150 chữ ghi lại cảm xúc của bạn về khổ thơ cuối bài "Gánh hàng của mẹ".

    0 chữ / tối thiểu 100

🎯 Bài này hay ra kiểm tra thế nào?

  • •Đề kiểm tra giữa kì, cuối kì thường dùng một bài thơ bốn chữ hoặc năm chữ ngoài SGK (về gia đình, quê hương, thiên nhiên) — phần "Văn bản mới" ở trên luyện đúng tình huống đó.
  • •Câu hỏi đọc hiểu hay có: gọi tên thể thơ, chỉ ra tiếng hiệp vần và kiểu vần, ngắt nhịp một dòng, nêu tác dụng của biện pháp tu từ (nói giảm nói tránh, nhân hoá, điệp ngữ), hiểu nghĩa của từ trong câu thơ, nêu tình cảm của tác giả.
  • •Phần viết hay có đoạn văn ghi lại cảm xúc về một bài thơ bốn/năm chữ (mở – thân – kết đoạn), đôi khi yêu cầu tập làm vài dòng thơ đúng thể.
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
3. Cội nguồn yêu thương — truyện, thay đổi người kể