Ngữ văn lớp 7
Chủ điểm 7 · Học kỳ 2

Bài học cuộc sống — truyện ngụ ngôn, tục ngữ

Nhận ra tình huống, nhân vật và bài học của truyện ngụ ngôn, nhận ra tục ngữ ngắn, có vần, cân đối, dùng đúng thành ngữ, nói quá và viết bài nghị luận tán thành một ý kiến.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 6

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Truyện ngụ ngôn là truyện kể ngắn (văn xuôi hoặc thơ), mượn một chuyện nhỏ để nói một bài học lớn; bài học không nói thẳng mà để người đọc tự rút ra.
  • 2Nhân vật là người, hoặc con vật, đồ vật được nhân hoá; truyện đặt nhân vật vào một tình huống làm lộ ra cái sai của nó, thường kèm tiếng cười.
  • 3Tục ngữ là câu nói dân gian ngắn, có vần, cân đối, đúc kết kinh nghiệm về thiên nhiên, lao động sản xuất, con người – xã hội.
  • 4Tục ngữ là một câu trọn ý ("Nắng tốt dưa, mưa tốt lúa"); thành ngữ chỉ là một cụm từ ("đẽo cày giữa đường").
  • 5Tiếng Việt: thành ngữ có nghĩa bóng toát ra từ cả cụm; nói quá phóng đại để nhấn mạnh, tăng biểu cảm hoặc gây cười (khác nói khoác).
  • 6Viết: nghị luận tán thành = nêu vấn đề và ý kiến → nói rõ mình đồng tình → lí lẽ + bằng chứng cho từng ý → khẳng định lại.

📚 Đọc cùng sách

Mở SGK đọc từng văn bản; trang này đi cùng bạn trước, trong và sau khi đọc.

Đẽo cày giữa đường

Truyện ngụ ngôn Việt Nam · Truyện ngụ ngôn dân gian; SGK chọn bản kể của Ôn Như Nguyễn Văn Ngọc (Truyện cổ nước Nam, in lại năm 1958).

Đã hết thời hạn bản quyền 📖 Bạn đọc trong SGK hoặc bất kì bản in nào.

1 · Trước khi đọc — nghĩ một chút, không có đáp án đúng sai

  • 🤔 Có khi nào bạn làm theo góp ý của nhiều người, rồi thấy việc của mình rối tung lên không?

2 · Trong khi đọc — mở sách, tìm đúng chỗ rồi mới xem gợi ý

  1. 📍 Đoạn đầu

    Người thợ mộc bỏ vốn làm gì? Cửa hàng của anh ở đâu?

  2. 📍 Ba lần người qua đường góp ý

    Mỗi lần nghe góp ý, anh thợ làm gì?

  3. 📍 Đoạn kết

    Kết cục ra sao? Anh thợ hiểu ra điều gì?

  4. 📍 Câu cuối truyện

    Truyện giải thích nguồn gốc của điều gì?

3 · Đọc xong

Tóm tắt và câu hỏi hiểu sâu mở sau khi bạn đọc xong — để bạn tự hiểu trước, rồi mới so.

Trang không chép văn bản, câu hỏi hay chú thích của SGK. Tóm tắt và câu hỏi do Học liệu STEAM soạn.

🎮 Chơi mà hiểu

Kéo vế sau ghép vào vế đầu cho thành câu tục ngữ, xếp câu vào nhóm thiên nhiên – lao động hay con người – xã hội, rồi kéo bài học vào đúng truyện ngụ ngôn.

Tục ngữ mẫu

Nắng chóng trưa, mưa chóng tối.

🌾 Thiên nhiên – lao động thời tiết, mùa màng, trồng trọt
👥 Con người – xã hội cách sống, học hỏi, đối xử

Vế đầu "Nắng chóng trưa," đang chờ vế sau…

1 🦊 Nhận ra truyện ngụ ngôn và tục ngữ

Cần nhớ

  • ✦Truyện ngụ ngôn là truyện kể ngắn, có khi văn xuôi, có khi thơ. Nó kể một chuyện nhỏ để gửi một bài học về cách nghĩ, cách sống — bài học nằm ngầm trong truyện, người đọc tự rút ra.
  • ✦Nhân vật là người, hoặc con vật, đồ vật được nhân hoá (biết nói, biết nghĩ như người). Thường chỉ một vài nhân vật, mỗi nhân vật đại diện một kiểu người.
  • ✦Đọc truyện ngụ ngôn, để ý: đề tài (truyện nói về chuyện gì), tình huống (nhân vật bị đặt vào hoàn cảnh nào), cốt truyện (đơn giản, ít sự việc), chủ đề (bài học). Truyện hay có tiếng cười nhắm vào thói xấu.
  • ✦Tục ngữ là câu nói dân gian ngắn, có vần, có nhịp, cân đối, đúc kết kinh nghiệm về thiên nhiên, lao động sản xuất, con người – xã hội.
  • ✦Tục ngữ là một câu trọn ý; thành ngữ chỉ là một cụm từ, phải đặt vào câu mới thành ý trọn vẹn.

Ba truyện ngụ ngôn trong bài

Yếu tốĐẽo cày giữa đườngẾch ngồi đáy giếngCon mối và con kiến
📝 Hình thứcVăn xuôiVăn xuôiThơ lục bát
🎭 Nhân vậtNgười thợ mộc, người qua đườngẾch, rùa biển ĐôngMối, kiến
🎯 Tình huốngAi đi qua cũng góp một ýẾch mời rùa xuống giếngMối thương hại kiến
😏 Thói xấu bị chêKhông có chủ kiếnHiểu biết hẹp mà tự mãnĂn bám, phá của chung
💡 Bài họcLắng nghe nhưng phải tự suy xétMở rộng hiểu biết, khiêm tốnCó làm mới có ăn, sống có trách nhiệm

Hình thức của tục ngữ

Đặc điểmVí dụ (Tục ngữ)
Ngắn"Người sống hơn đống vàng." — chỉ 5 tiếng
Có vần"Muốn lành nghề, chớ nề học hỏi." — nghề / nề
Cân đối"Nắng tốt dưa, mưa tốt lúa." — hai vế đối nhau
Có câu theo thể lục bát"Một cây làm chẳng nên non / Ba cây chụm lại nên hòn núi cao."
Nghĩa ẩn dụ"Ăn quả nhớ kẻ trồng cây." — nhớ ơn người làm ra thành quả mình hưởng

Dạng bài

Rút ra bài học từ một truyện ngụ ngôn

  1. 1 Tóm tình huống: nhân vật gặp chuyện gì.
  2. 2 Nhân vật xử sự thế nào — sai (hoặc đúng) ở chỗ nào.
  3. 3 Kết cục ra sao: kết cục chính là lời "phán xét" của người kể.
  4. 4 Từ chuyện nhỏ, nói ra bài học cho con người hôm nay — gắn với đúng cái sai của nhân vật.

⚠️ Bẫy hay gặp: Viết bài học chung chung kiểu "phải sống tốt", hoặc rút ra bài học ngược: "đừng bao giờ nghe ai góp ý". Truyện không chê việc nghe, mà chê việc nghe theo mù quáng.

🪓
Làm mẫu

Rút ra bài học từ truyện "Đẽo cày giữa đường".

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 🔤 Thành ngữ

Cần nhớ

  • ✦Thành ngữ là cụm từ cố định (không tuỳ tiện thêm, bớt, đổi chữ), có nghĩa bóng bẩy.
  • ✦Nghĩa của thành ngữ toát ra từ cả cụm, không phải cộng nghĩa từng chữ: "đẽo cày giữa đường" không nói chuyện đẽo cày, mà chỉ người ai nói gì cũng nghe theo.
  • ✦Nhiều thành ngữ có các vế đối nhau: chân lấm tay bùn, mắt nhắm mắt mở, ăn ngay nói thẳng.
  • ✦Dùng thành ngữ giúp câu ngắn gọn, giàu hình ảnh, gợi nhiều liên tưởng.

Ví dụ tự soạn

Thành ngữNghĩaĐặt câu
nước đổ đầu vịtnói, dạy mấy cũng không vàoMẹ nhắc tắt đèn mãi mà như nước đổ đầu vịt.
chân lấm tay bùnvất vả làm ruộngÔng bà chân lấm tay bùn nuôi các con khôn lớn.
ếch ngồi đáy giếnghiểu biết hẹp mà tưởng mình giỏiMới thắng một ván cờ đã chê cả lớp, đúng là ếch ngồi đáy giếng.
đẽo cày giữa đườngkhông có chủ kiến, ai nói gì cũng ngheSửa bài theo ý mỗi bạn một chút, cuối cùng bài văn thành đẽo cày giữa đường.
Thành ngữ

Một cụm từ, chưa thành câu: "ếch ngồi đáy giếng". Phải đặt vào câu: "Đừng làm ếch ngồi đáy giếng."

Tục ngữ

Một câu trọn ý, nêu một kinh nghiệm: "Muốn lành nghề, chớ nề học hỏi."

3 🎈 Nói quá

Cần nhớ

  • ✦Nói quá là phóng đại mức độ, quy mô, tính chất của sự vật, sự việc.
  • ✦Tác dụng: nhấn mạnh, gây ấn tượng, tăng sức biểu cảm, hoặc gây cười.
  • ✦Người nghe biết đó là phóng đại và hiểu ý thật đằng sau: "cười vỡ bụng" = cười rất nhiều.
  • ✦Tục ngữ, ca dao, thành ngữ dùng nói quá rất nhiều (dời non lấp biển).

Ví dụ tự soạn

CâuPhóng đạiÝ thật, tác dụng
Trưa nay nắng như đổ lửa.nắng như lửa đổ xuốngtrời rất nóng — gợi cảm giác oi bức
Mẹ dặn cả nghìn lần mà con vẫn quên.cả nghìn lầndặn rất nhiều lần — nhấn sự sốt ruột của mẹ
Đội mình khoẻ đến mức kéo cả ngọn núi cũng lăn về.kéo được núirất khoẻ — cổ vũ, tạo khí thế, gây cười
Nói quá

Phóng đại để nhấn mạnh, biểu cảm, gây cười; người nghe biết là phóng đại. Là biện pháp tu từ.

Nói khoác

Phóng đại để khoe khoang, muốn người nghe tin điều không có thật: "Tớ chạy nhanh hơn xe máy!" Là thói xấu.

4 ✍️ Viết: nghị luận tán thành một ý kiến

Cần nhớ

  • ✦Bài nghị luận về một vấn đề đời sống (trình bày ý kiến tán thành) cần: nêu vấn đề và ý kiến cần bàn; nói rõ mình tán thành; đưa lí lẽ rõ ràng, bằng chứng đa dạng để sự tán thành có căn cứ.
  • ✦Lí lẽ là lời giải thích vì sao đúng; bằng chứng là ví dụ, sự việc, con số có thật. Mỗi ý tán thành nên có cả hai.
  • ✦Tán thành phải dựa trên điều đúng, hợp đạo lí — không tán thành chỉ vì ý kiến đó của bạn thân.

Dạng bài

Dàn ý bài nghị luận tán thành

  1. 1 Mở bài: nêu vấn đề đời sống và ý kiến đáng quan tâm về vấn đề đó.
  2. 2 Thân bài: giải thích ý kiến ấy nghĩa là gì; nói rõ, dứt khoát "tôi tán thành".
  3. 3 Thân bài (tiếp): mỗi khía cạnh tán thành là một đoạn, có lí lẽ + bằng chứng.
  4. 4 Kết bài: khẳng định lại ý kiến là đúng, nêu ý nghĩa của nó với cuộc sống.

⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ viết "Tôi rất đồng ý vì câu này đúng" rồi kể lể chung chung, không có bằng chứng cụ thể; hoặc nửa chừng lại nghiêng sang phản đối, thái độ không rõ.

🛠️
Làm mẫu

Đề: Trình bày ý kiến tán thành câu tục ngữ "Muốn lành nghề, chớ nề học hỏi."

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Nói và nghe

  • ✦Kể lại một truyện ngụ ngôn: chọn truyện mình thích, nắm đúng cốt truyện gốc; kể bằng lời của mình (không đọc thuộc), giọng đổi theo nhân vật, kèm ánh mắt, cử chỉ; được sáng tạo thêm cho vui nhưng không làm sai nội dung; cuối cùng nêu bài học của truyện.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

🦊

Truyện ngụ ngôn và tục ngữ

  1. 1
    Nhận biết

    Ý nào nói đúng về truyện ngụ ngôn?

  2. 2
    Nhận biết Chọn hai tiếng bắt vần với nhau trong câu tục ngữ.

    , .

  3. 3
    Thông hiểu

    Trường hợp nào là một câu tục ngữ?

  4. 4
    Thông hiểu

    Trong "Đẽo cày giữa đường", vì sao người thợ mộc mất sạch vốn?

  5. 5
    Thông hiểu

    Trong "Ếch ngồi đáy giếng" (Trang Tử), điều gì khiến ếch thấy mình sung sướng nhất?

  6. 6
    Thông hiểu

    Câu "Một cây làm chẳng nên non / Ba cây chụm lại nên hòn núi cao" (Tục ngữ) muốn nói điều gì?

  7. 7
    Vận dụng

    Ba truyện "Đẽo cày giữa đường", "Ếch ngồi đáy giếng", "Con mối và con kiến" giống nhau ở điểm nào?

  8. 8
    Vận dụng

    Nam ngại hỏi bạn cùng bàn vì nghĩ chỉ thầy cô mới dạy được mình. Câu tục ngữ nào hợp nhất để khuyên Nam?

🔤

Thành ngữ

  1. 1
    Nhận biết

    Thành ngữ là gì?

  2. 2
    Thông hiểu

    "Mẹ nhắc mãi mà như nước đổ đầu vịt." Thành ngữ "nước đổ đầu vịt" nghĩa là gì?

  3. 3
    Thông hiểu

    Câu nào dùng thành ngữ "đẽo cày giữa đường" ĐÚNG?

  4. 4
    Vận dụng

    Vì sao câu "Ông bà chân lấm tay bùn nuôi các con khôn lớn" hay hơn "Ông bà làm ruộng vất vả nuôi các con khôn lớn"?

🎈

Nói quá

  1. 1
    Nhận biết

    Câu nào có dùng biện pháp nói quá?

  2. 2
    Thông hiểu

    "Mẹ dặn cả nghìn lần mà con vẫn quên." Nói quá ở đây có tác dụng gì?

  3. 3
    Thông hiểu

    Câu nào là NÓI KHOÁC chứ không phải nói quá?

  4. 4
    Vận dụng

    Bạn viết lời cổ vũ đội kéo co của lớp. Câu nào dùng nói quá hợp và có tác dụng nhất?

✍️

Nghị luận tán thành

  1. 1
    Nhận biết

    Xếp các phần của bài nghị luận tán thành một ý kiến theo đúng thứ tự.

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  2. 2
    Thông hiểu

    Bài tán thành ý kiến "Nên đọc sách mỗi ngày". Câu nào là BẰNG CHỨNG (không phải lí lẽ)?

  3. 3
    Thông hiểu

    Câu nào thể hiện rõ thái độ tán thành?

  4. 4

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết bài ngắn (khoảng 150–200 chữ) trình bày ý kiến tán thành câu tục ngữ "Muốn lành nghề, chớ nề học hỏi."

    0 chữ / tối thiểu 120

📄 Luyện văn bản mới · kiểu đề kiểm tra

Văn bản không có trong SGK — đúng như phòng thi. Đọc kĩ một lượt rồi trả lời.

🐇

Thỏ Trắng học bơi

Thỏ Trắng học bơi (truyện ngụ ngôn do Học liệu STEAM viết để luyện đọc) Bên bờ suối có một khu rừng nhỏ. Trong rừng, Thỏ Trắng nổi tiếng nhảy xa nhất. Sáng nào chú cũng đứng trên mô đất cao, vểnh tai khoe: – Cả rừng này, ai nhảy một cái qua được ba bụi cỏ như ta? Một hôm, Rùa Già rủ các con vật ra suối học bơi. Rùa bảo mùa mưa sắp đến, nước suối hay dâng, biết bơi thì có lúc cứu được mình. Sóc Nâu, Nhím Con, cả Gà Rừng cũng lò dò xuống nước tập. Thỏ Trắng đứng trên bờ cười ngặt nghẽo: – Học bơi làm gì cho ướt lông! Nước lên thì ta nhảy một cái là tới đồi, nhanh hơn khối kẻ bơi. Ngày nào Rùa cũng kiên nhẫn chỉ cho từng bạn cách quạt chân, cách ngóc đầu lên thở. Nhím Con uống mấy ngụm nước, ho sặc sụa mà vẫn tập. Sóc Nâu run cầm cập nhưng không bỏ buổi nào. Còn Thỏ Trắng thì nằm phơi nắng, mỗi lần đi ngang lại nhại tiếng ho của Nhím cho cả rừng cười. Rồi một đêm, mưa như trút nước. Suối dâng nhanh, tràn qua bờ, cuốn theo cành khô, lá mục. Con đường lên đồi bị một dòng nước xiết cắt ngang. Thỏ Trắng lấy đà, nhảy… nhưng lần này dòng nước rộng gấp mấy lần ba bụi cỏ. Chú rơi tõm xuống giữa dòng, bốn chân quờ quạng, nước tràn vào mũi, vào tai. Đúng lúc ấy, Sóc Nâu và Nhím Con bơi tới. Hai bạn quạt chân đều đặn như Rùa dạy, mỗi bạn kè một bên, đẩy Thỏ vào một gốc cây đổ. Thỏ bám chặt lấy, ướt sũng, run lẩy bẩy, chẳng còn chút gì của dáng đứng vểnh tai mọi ngày. Sáng hôm sau, nước rút. Thỏ Trắng lủi thủi tìm đến chỗ Rùa Già, cúi đầu thật thấp: – Bác ơi, cho cháu học bơi với. Rùa cười hiền: – Nhảy xa là tài của cháu. Nhưng chẳng có tài nào đủ dùng cho mọi con suối đâu. Từ đó, sáng nào bên bờ suối cũng có một chú thỏ ướt lông, tập quạt chân chăm chỉ nhất rừng.

  1. 1
    Nhận biết

    Văn bản trên thuộc thể loại nào?

  2. 2
    Nhận biết

    Vì sao lúc đầu Thỏ Trắng không chịu học bơi?

  3. 3
    Thông hiểu

    Chi tiết Thỏ nhại tiếng ho của Nhím cho cả rừng cười cho thấy điều gì?

  4. 4
    Thông hiểu

    Tình huống nào làm lộ rõ nhất cái sai của Thỏ Trắng?

  5. 5
    Thông hiểu

    Lời Rùa "chẳng có tài nào đủ dùng cho mọi con suối" nên hiểu thế nào?

  6. 6
    Vận dụng

    Câu tục ngữ nào gần nhất với bài học của truyện?

  7. 7

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết đoạn văn khoảng 120–150 chữ so sánh Thỏ Trắng với con ếch trong "Ếch ngồi đáy giếng" và nêu bài học bạn rút ra cho mình.

    0 chữ / tối thiểu 100

🎯 Bài này hay ra kiểm tra thế nào?

  • •Đề kiểm tra giữa kì, cuối kì thường dùng một truyện ngụ ngôn hoặc mấy câu tục ngữ ngoài SGK cho phần đọc hiểu — phần "Văn bản mới" ở trên luyện đúng tình huống đó.
  • •Câu hỏi đọc hiểu hay có: nhận ra thể loại, nhân vật, tình huống, rút ra bài học; với tục ngữ hay hỏi số tiếng, vần, sự cân đối, chủ đề, nghĩa đen – nghĩa bóng; câu tiếng Việt hay hỏi nghĩa của thành ngữ, tác dụng của nói quá.
  • •Phần viết hay có đoạn văn nêu bài học từ một truyện ngụ ngôn, hoặc bài nghị luận tán thành một ý kiến (thường là một câu tục ngữ, một vấn đề quen thuộc) — nhớ mỗi ý phải có lí lẽ và bằng chứng.
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
8. Thế giới viễn tưởng — truyện khoa học viễn tưởng