Ngữ văn lớp 7
Chủ điểm 1 · Học kỳ 1

Bầu trời tuổi thơ — truyện

Nhận biết đề tài, chi tiết tiêu biểu và tính cách nhân vật trong truyện, hiểu tác dụng của việc mở rộng trạng ngữ và thành phần chính của câu bằng cụm từ, và viết bản tóm tắt một văn bản theo những yêu cầu khác nhau về độ dài.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 1

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Đề tài là phạm vi đời sống mà truyện nói tới — nhận ra qua loại sự việc, không gian, nhân vật trung tâm (đề tài trẻ em, đề tài làng quê, đề tài chiến tranh…). Một truyện có thể có nhiều đề tài, trong đó có một đề tài chính.
  • 2Chi tiết là yếu tố nhỏ nhất làm nên truyện (một cử chỉ, một câu nói, một cảnh). Chi tiết tiêu biểu là chi tiết nhỏ mà nói được nhiều nhất về nhân vật hay ý nghĩa truyện.
  • 3Tính cách nhân vật là những nét riêng, khá ổn định, lộ ra qua hành động, lời nói, cảm xúc, suy nghĩ, qua quan hệ với người khác và qua cách nhân vật khác nhìn mình.
  • 4“Bồng chanh đỏ” và “Đi lấy mật” kể bằng người kể ngôi thứ nhất xưng “tôi” (đã học ở lớp 6) — người kể là một đứa trẻ, nên ta nhìn thế giới bằng đôi mắt tuổi thơ.
  • 5Tiếng Việt: trạng ngữ, chủ ngữ, vị ngữ có thể mở rộng từ một từ thành một cụm từ để câu cho biết nhiều thông tin hơn.
  • 6Viết: tóm tắt = rút gọn mà vẫn trung thành với văn bản gốc. Bản ngắn giữ sự việc chính; bản dài thêm chi tiết tiêu biểu; không thêm bình luận của mình.

📚 Đọc cùng sách

Mở SGK đọc từng văn bản; trang này đi cùng bạn trước, trong và sau khi đọc.

Bồng chanh đỏ

Đỗ Chu · Trích truyện ngắn của Đỗ Chu (sinh năm 1944), in trong tập “Chuyện mùa hạ” (2010) — chuyện tuổi thơ ở một làng quê những năm chiến tranh.

Tác phẩm có bản quyền 📖 Bạn đọc trong SGK — trang này chỉ tóm tắt và đặt câu hỏi.

1 · Trước khi đọc — nghĩ một chút, không có đáp án đúng sai

  • 🤔 Bạn đã bao giờ rất muốn nuôi một con vật hoang dã (con chim, con dế, con cá…) chưa? Nếu bắt được, bạn sẽ giữ nó hay thả nó đi?
  • 🤔 Hãy nhớ một trải nghiệm đẹp của tuổi thơ bạn và ghi ra hai ba từ tả cảm xúc lúc ấy.

2 · Trong khi đọc — mở sách, tìm đúng chỗ rồi mới xem gợi ý

  1. 📍 Phần (1), đoạn đầu

    Hoài nhìn thấy chim bồng chanh đỏ lần đầu ở đâu, nhờ ai?

  2. 📍 Phần (1), đoạn giới thiệu anh Hiền

    Những chi tiết nào cho thấy anh Hiền rất mê chim? Anh ao ước điều gì?

  3. 📍 Phần (2), cảnh ra đầm buổi tối

    Hai anh em bắt chim bồng chanh như thế nào? Lần thứ hai anh Hiền thò tay vào tổ thì sao?

  4. 📍 Cuối phần (2)

    Anh Hiền làm gì với con chim vừa bắt? Hoài phản ứng ra sao?

  5. 📍 Phần (3) và (4)

    Hôm sau đôi bồng chanh ra sao? Trước khi anh Hiền đi chiến đấu, hai anh em làm gì?

3 · Đọc xong

Tóm tắt và câu hỏi hiểu sâu mở sau khi bạn đọc xong — để bạn tự hiểu trước, rồi mới so.

Trang không chép văn bản, câu hỏi hay chú thích của SGK. Tóm tắt và câu hỏi do Học liệu STEAM soạn.

🎮 Chơi mà hiểu

Xem mẫu rồi kéo từng câu của truyện “Lọ đom đóm” vào ô 📝 Bản ngắn (3 ô) và 📜 Bản dài (6 ô), sau đó chạm chọn đề tài và chi tiết tiêu biểu.

Truyện "Lọ đom đóm" 10 câu · tóm tắt dài – ngắn

Một câu trong truyện

Về quê ở với bà dịp hè, Nam mê đàn đom đóm ngoài bờ ruộng, bắt mấy chục con bỏ vào lọ thuỷ tinh làm đèn ngủ.

✂️ Bỏ
📝 Bản ngắn
📜 Bản dài

Câu này kể Nam bắt đom đóm nhốt vào lọ.

1 🌾 Đề tài, chi tiết và tính cách nhân vật

Cần nhớ

  • ✦Đề tài = truyện viết về mảng đời sống nào. Hỏi ba câu: sự việc thuộc loại gì? xảy ra ở đâu? ai đứng ở trung tâm? ⇒ đề tài trẻ em, làng quê, miền núi, chiến tranh, phiêu lưu…
  • ✦Chi tiết là yếu tố nhỏ nhất của truyện. Chi tiết tiêu biểu là chi tiết nhỏ nhưng bỏ đi thì truyện mất hay hẳn: nó làm nổi tính cách hoặc làm truyện đổi hướng.
  • ✦Tính cách nhân vật lộ ra qua hành động, cách ứng xử, cảm xúc, suy nghĩ; qua quan hệ với người khác; qua lời kể, suy nghĩ của nhân vật khác về mình.
  • ✦Truyện kể ngôi thứ nhất bằng một đứa trẻ: ta thấy cả suy nghĩ thầm kín của người kể và sự thay đổi trong lòng bạn ấy.

Nhìn ba truyện của bài qua bốn câu hỏi

HỏiBồng chanh đỏĐi lấy mậtNgôi nhà trên cây
Đề tàiTuổi thơ ở làng quê, loài chimTuổi thơ, thiên nhiên rừng phương NamTuổi thơ, tình bạn ở trường học
Người kểHoài, xưng “tôi”An, xưng “tôi”Người kể giấu mình, gọi tên Tốt-tô-chan
Chi tiết tiêu biểuAnh Hiền thả con chim về tổTía nuôi cầm tay An chỉ đàn ongCô bé suýt khóc mà cố không khóc
Tính cách nổi bậtHoài: say mê, rồi biết thương loài vậtAn: tò mò, quan sát tinh, hơi tự áiTốt-tô-chan: tốt bụng, kiên trì

Dạng bài

Phân tích tính cách nhân vật qua chi tiết

  1. 1 Gom chi tiết về nhân vật: việc làm, lời nói, cảm xúc, suy nghĩ, cách người khác nhìn nhân vật.
  2. 2 Chọn 2–3 chi tiết tiêu biểu nhất (chỗ nhân vật phải chọn lựa, hoặc chỗ truyện đổi hướng).
  3. 3 Với mỗi chi tiết, viết câu “chi tiết này cho thấy nhân vật…”.
  4. 4 Gộp lại thành nét tính cách, nói xem nhân vật có thay đổi không và vì sao.

⚠️ Bẫy hay gặp: Kể lại cả truyện rồi mới viết một câu “Hoài là người tốt”. Phân tích là đi từ từng chi tiết tới tính cách, không phải tóm tắt.

🐦
Làm mẫu

Phân tích tính cách nhân vật Hoài trong “Bồng chanh đỏ”.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 🕰️ Mở rộng trạng ngữ bằng cụm từ · từ láy

Cần nhớ

  • ✦Trạng ngữ cho biết thời gian, nơi chốn, nguyên nhân, mục đích, cách thức… của sự việc trong câu. Trạng ngữ có thể là một từ hoặc một cụm từ.
  • ✦Mở rộng trạng ngữ bằng cụm từ giúp câu cho biết thông tin cụ thể hơn: không chỉ “lúc nào” mà “lúc nào, trong hoàn cảnh nào”.
  • ✦Ôn từ láy (lớp 6): các tiếng giống nhau về âm (lấp ló, lom khom, xanh xanh). Từ láy gợi âm thanh, dáng vẻ, làm câu văn sinh động, giàu nhạc điệu.

Trạng ngữ một từ → cụm từ (câu tự soạn)

Trạng ngữ là một từTrạng ngữ là cụm từBiết thêm gì?
Sáng, mẹ đưa em đến trường.Sáng sớm hôm khai giảng, mẹ đưa em đến trường.Buổi sáng nào: sớm, ngày khai giảng
Ở quê, ông dạy em thả diều.Ở con đê đầu làng ngoại, ông dạy em thả diều.Chỗ cụ thể, gợi cả khung cảnh
Hôm ấy, trời mưa to.Hôm ấy, sau mấy ngày nắng như đổ lửa, trời mưa to.Thêm hoàn cảnh ⇒ cơn mưa đáng mừng
Cụm từ làm trạng ngữ ≠ chủ ngữ

Trong “Chiều chủ nhật, cả lớp đi dã ngoại”, chiều chủ nhật là trạng ngữ (chỉ thời gian), cả lớp mới là chủ ngữ (ai đi?).

Từ láy ≠ từ ghép có tiếng giống âm

rón rén là từ láy (tách ra không có nghĩa). tươi tốt là từ ghép: “tươi”, “tốt” đều có nghĩa riêng.

3 🧩 Mở rộng chủ ngữ, vị ngữ bằng cụm từ

Cần nhớ

  • ✦Hai thành phần chính của câu: chủ ngữ (ai, cái gì?) và vị ngữ (làm gì, thế nào?).
  • ✦Chủ ngữ, vị ngữ có thể là một từ hoặc được mở rộng thành cụm từ — thường là cụm danh từ, cụm động từ, cụm tính từ.
  • ✦Mở rộng giúp câu tả cụ thể, sinh động hơn. Thử rút gọn cụm từ ⇒ câu vẫn đúng nhưng mất bớt thông tin (bao nhiêu, ra sao, ở đâu…).

Câu gốc → câu mở rộng (câu tự soạn)

Câu gốcCâu mở rộngMở rộng chỗ nào
Chim hót.Mấy chú chim chào mào đầu đỏ hót líu lo trên cành ổi.Chủ ngữ (cụm danh từ) + vị ngữ (cụm động từ)
Mưa rơi.Những hạt mưa đầu mùa rơi lộp độp trên tàu lá chuối.Cả chủ ngữ và vị ngữ
Dòng sông đẹp.Dòng sông quê em đẹp lấp lánh dưới nắng sớm.Chủ ngữ + vị ngữ (cụm tính từ)
Rút gọn chủ ngữ

“Mấy chú chim chào mào đầu đỏ hót” → “Chim hót”: mất số lượng, loài chim, dáng vẻ.

Rút gọn vị ngữ

“Rừng cây im lặng đến lạ” → “Rừng cây im lặng”: mất mức độ, mất cảm giác của người nhìn.

4 ✍️ Viết: tóm tắt văn bản theo yêu cầu độ dài

Bản tóm tắt tốt

  • ✦Đúng nội dung văn bản gốc: không thêm việc, không thêm lời bình của mình.
  • ✦Có đủ ý chính; dùng được từ ngữ quan trọng của văn bản gốc (tên nhân vật, sự vật chính).
  • ✦Đúng độ dài đề yêu cầu: ngắn thì chỉ giữ sự việc chính; dài thì mở rộng sự việc bằng chi tiết tiêu biểu.
  • ✦Truyện thì nhớ ba thứ: bối cảnh (ở đâu, khi nào) → nhân vật → các sự việc theo trình tự.

Dạng bài

Tóm tắt một truyện theo hai độ dài

  1. 1 Đọc kĩ, nói nội dung cốt lõi của truyện trong một câu.
  2. 2 Chia phần, ghi ý chính từng phần (sơ đồ: bối cảnh → nhân vật → sự việc 1, 2, 3…).
  3. 3 Đánh dấu ý lớn (sự việc chính) và ý nhỏ (chi tiết tiêu biểu); bỏ chi tiết phụ.
  4. 4 Viết bằng lời mình + từ ngữ quan trọng; soát lại nội dung, độ dài, chính tả.

⚠️ Bẫy hay gặp: Viết “Em thấy tía nuôi rất giỏi và đáng khâm phục” vào bản tóm tắt. Đó là ý kiến của mình — để dành cho bài cảm nhận, không đưa vào tóm tắt.

🐝
Làm mẫu

Tóm tắt “Đi lấy mật” trong khoảng 3 câu, rồi trong khoảng 6 câu.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Nói và nghe

  • ✦Trao đổi về một vấn đề em quan tâm (trẻ em dùng điện thoại, trẻ em mong được người lớn lắng nghe…): nêu vấn đề và ý kiến của mình, có lí lẽ và bằng chứng, dùng từ nối “trước tiên, hơn nữa…”. Khi nghe, ghi lại ý chính của bạn như tóm tắt một bài viết, rồi góp ý tôn trọng.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

🌾

Đề tài, chi tiết, nhân vật

  1. 1
    Nhận biết

    Đề tài của một tác phẩm là gì?

  2. 2
    Nhận biết

    “Bồng chanh đỏ” kể theo ngôi thứ mấy, ai là người kể?

  3. 3
    Thông hiểu

    Sự việc nào tạo nên bước ngoặt trong suy nghĩ của Hoài về loài chim?

  4. 4
    Thông hiểu

    Chi tiết nào cho thấy tía nuôi của An tinh ý và thương con?

  5. 5
    Thông hiểu

    Trong “Ngàn sao làm việc”, các ngôi sao được hình dung qua những hình ảnh có nét chung nào?

  6. 6
    Vận dụng

    Đọc đoạn tự viết: “Mấy hôm nay, chiều nào bé Na cũng ra ngõ đứng nhìn về phía cánh đồng. Chiếc khăn len bà đan dở vẫn nằm im trên ghế tre, cuộn len đỏ lăn xuống chân ghế.” Chi tiết nào tiêu biểu nhất, gợi nỗi nhớ bà?

🕰️

Trạng ngữ là cụm từ · từ láy

  1. 1
    Nhận biết

    Câu nào có trạng ngữ là một CỤM TỪ?

  2. 2
    Thông hiểu

    So câu “Chiều, ông dạy em thả diều.” với “Chiều cuối hè năm ấy, ông dạy em thả diều.” Trạng ngữ được mở rộng có tác dụng gì?

  3. 3
    Thông hiểu Chọn các TỪ LÁY trong câu.

    , , .

  4. 4
    Vận dụng

    Mở rộng trạng ngữ của câu “Hôm qua, em gặp lại cô giáo cũ.” Câu nào cho biết rõ nhất thời gian và hoàn cảnh?

🧩

Chủ ngữ, vị ngữ là cụm từ

  1. 1
    Nhận biết

    Trong câu “Mấy chú chim sẻ nhỏ xíu đang tắm nắng trên mái ngói.”, chủ ngữ là gì?

  2. 2
    Thông hiểu

    Rút gọn chủ ngữ “Mấy chú chim sẻ nhỏ xíu” thành “Chim sẻ”. Câu mất đi thông tin gì?

  3. 3
    Thông hiểu

    Trong câu “Bà tôi vẫn ngồi têm trầu bên hiên nhà.”, vị ngữ là cụm từ nào?

  4. 4
    Vận dụng

    Câu nào mở rộng câu “Mưa rơi.” ở CẢ chủ ngữ và vị ngữ?

✍️

Tóm tắt văn bản

  1. 1
    Thông hiểu

    Câu nào KHÔNG nên có trong bản tóm tắt “Bồng chanh đỏ”?

  2. 2
    Thông hiểu

    Xếp các bước tóm tắt một văn bản theo đúng thứ tự.

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  3. 3
    Vận dụng

    Bản tóm tắt ngắn “Ngôi nhà trên cây”: “Tốt-tô-chan làm quen với Ya-sư-a-ki, một bạn bị bại liệt. Cô bé bí mật hẹn mời bạn lên cái cây của mình ở trường.” Cần thêm câu nào để bản tóm tắt đủ ý chính?

  4. 4

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Tóm tắt truyện “Bồng chanh đỏ” hai lần: một bản ngắn khoảng 50–60 chữ và một bản dài khoảng 120–150 chữ.

    0 chữ / tối thiểu 150

📄 Luyện văn bản mới · kiểu đề kiểm tra

Văn bản không có trong SGK — đúng như phòng thi. Đọc kĩ một lượt rồi trả lời.

🪁

Cánh diều giấy báo

Cánh diều giấy báo (truyện ngắn do Học liệu STEAM viết để luyện đọc) Mùa hè năm tôi lên lớp bảy, cả xóm đê rộ lên phong trào thả diều. Bọn trẻ đứa nào cũng được bố mẹ mua cho một con diều ni lông in hình siêu nhân, hình cánh bướm, đủ màu xanh đỏ. Chỉ mình tôi là chưa có. Tôi phụng phịu suốt bữa cơm. Ông nội không nói gì, chiều hôm ấy lẳng lặng ra bụi tre đầu ngõ chặt một cây tre bánh tẻ. Ông chẻ nan, vót tròn, uốn cong, buộc thành bộ khung. Rồi ông lấy mấy tờ báo cũ, quết hồ cơm dán lên. Tôi ngồi bên cạnh, nhìn những ngón tay gầy guộc của ông thoăn thoắt, mà trong bụng vẫn buồn thiu: diều giấy báo thì xấu quá. – Diều bay được là nhờ gió, chứ đâu phải nhờ màu, cháu ạ – ông cười, buộc thêm vào đuôi diều một dải giấy dài gần bằng hai sải tay tôi. – Đuôi dài thì diều mới đứng gió. Chiều chủ nhật, cả bọn kéo nhau lên con đê đầu làng để thi. Thấy con diều xám xịt chữ in của tôi, thằng Tuấn bĩu môi: – Diều gì mà như tờ lịch cũ! Cả bọn cười ồ. Mặt tôi nóng bừng. Gió nồm mỗi lúc một mạnh. Những con diều ni lông lao vút lên rồi chao đảo, lộn nhào. Diều của Tuấn quay mấy vòng, cắm đầu xuống ruộng ngô, rách toạc một bên cánh. Còn con diều giấy báo của tôi, nhờ cái đuôi dài, cứ vững vàng lên cao mãi, đến khi chỉ còn là một chấm nhỏ giữa nền trời xanh ngắt. Tuấn đứng lặng, tay cầm con diều rách. Tôi ngập ngừng một lúc rồi gọi: – Tuấn ơi, lại đây cầm dây với tớ! Hai đứa cùng giữ cuộn dây. Tôi nghe rõ sợi dây rung lên trong tay như có ai ở trên trời đang kéo. Tuấn khẽ bảo: – Diều của cậu… bay đẹp thật đấy. Chiều ấy về, tôi kể cho ông nghe. Ông chỉ xoa đầu tôi, đôi mắt nheo lại cười. Bây giờ con diều giấy báo vẫn treo trên vách nhà, chữ in đã ngả vàng. Mỗi lần nhìn nó, tôi lại nhớ đôi bàn tay của ông và buổi chiều trên đê năm ấy — buổi chiều tôi hiểu rằng thứ đưa cánh diều lên cao là sự khéo léo và tấm lòng của ông, chứ đâu phải những màu sắc sặc sỡ.

  1. 1
    Nhận biết

    Truyện được kể theo ngôi thứ mấy? Người kể là ai?

  2. 2
    Nhận biết

    Ông làm con diều bằng những gì?

  3. 3
    Thông hiểu

    Truyện thuộc đề tài nào?

  4. 4
    Thông hiểu

    Trong câu “Chiều chủ nhật, cả bọn kéo nhau lên con đê đầu làng để thi.”, trạng ngữ là cụm từ nào?

  5. 5
    Thông hiểu

    Vì sao có thể coi “cái đuôi diều dài” là chi tiết tiêu biểu của truyện?

  6. 6
    Vận dụng

    Bản tóm tắt NGẮN nào đúng và đủ nhất?

  7. 7

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết bản tóm tắt truyện “Cánh diều giấy báo” trong khoảng 120–150 chữ (bản dài, có chi tiết tiêu biểu).

    0 chữ / tối thiểu 100

🎯 Bài này hay ra kiểm tra thế nào?

  • •Đề kiểm tra giữa kì, cuối kì thường dùng một truyện ngắn ngoài SGK (hay gặp đề tài tuổi thơ, gia đình, thiên nhiên) cho phần đọc hiểu — phần “Văn bản mới” ở trên luyện đúng tình huống đó.
  • •Câu hỏi đọc hiểu hay có: xác định ngôi kể, đề tài, tìm chi tiết tiêu biểu và nêu tác dụng, nhận xét tính cách nhân vật, chỉ ra trạng ngữ / chủ ngữ / vị ngữ là cụm từ và tác dụng của việc mở rộng.
  • •Phần viết có thể yêu cầu tóm tắt một văn bản theo độ dài cho trước, hoặc đoạn văn nêu cảm nhận về một chi tiết, một nhân vật.
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
2. Khúc nhạc tâm hồn — thơ bốn chữ, năm chữ