Ngữ văn lớp 7
Chủ điểm 10 · Học kỳ 2

Hoà điệu với tự nhiên — văn bản thông tin

Nhận ra cách triển khai ý tưởng, thông tin trong văn bản thông tin, hiểu vai trò của cước chú và tài liệu tham khảo, đoán nghĩa từ Hán Việt qua các yếu tố, và viết được bài thuyết minh về quy tắc, luật lệ của một trò chơi hay hoạt động.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 9

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Văn bản thông tin có nhiều cách triển khai: theo thời gian, theo nhân quả, đưa ra nhiều góc nhìn về cùng một hiện tượng, hoặc nói lần lượt từng bộ phận rồi mới chốt ý bao trùm.
  • 2Chọn cách nào là tuỳ đối tượng, mục đích viết và điều người viết muốn người đọc cảm nhận.
  • 3Văn bản giới thiệu quy tắc, luật lệ của trò chơi hay hoạt động: nêu thời gian, địa điểm, người tham gia, cách chơi, điều phải tuân thủ — câu ngắn, dễ hiểu, có thể kèm hình minh hoạ.
  • 4Cước chú giải thích từ khó hoặc ghi nguồn, đặt ở chân trang hay cuối bài. Tài liệu tham khảo ghi cuối bài, đánh số — giúp người đọc kiểm tra độ tin cậy.
  • 5Tiếng Việt: gặp từ Hán Việt lạ, tách ra từng yếu tố, tìm từ quen có cùng yếu tố, đoán nghĩa yếu tố ⇒ ghép ra nghĩa cả từ (*thiên tai* = tai hoạ do trời, tự nhiên).
  • 6Viết: bài thuyết minh luật lệ = giới thiệu (tên, hoàn cảnh, người chơi) → luật lệ chi tiết, rõ ràng → tác dụng → ý nghĩa.

📚 Đọc cùng sách

Mở SGK đọc từng văn bản; trang này đi cùng bạn trước, trong và sau khi đọc.

Thuỷ tiên tháng Một

Thô-mát L. Phrít-man (Nguyễn Hằng dịch) · Trích cuốn "Nóng, Phẳng, Chật" (2008) của nhà báo Mỹ Thô-mát L. Phrít-man, ba lần đoạt giải Pu-lít-dơ; bản dịch tiếng Việt của Nguyễn Hằng (NXB Trẻ, 2016). Văn bản thông tin có ảnh, nhiều cước chú, dẫn nhiều nguồn.

Tác phẩm có bản quyền 📖 Bạn đọc trong SGK — trang này chỉ tóm tắt và đặt câu hỏi.

1 · Trước khi đọc — nghĩ một chút, không có đáp án đúng sai

  • 🤔 Người lớn hay than "thời tiết bây giờ lạ quá". Bạn đã thấy điều gì "lạ" — cây ra hoa trái mùa, mưa đá giữa hè, rét muộn…?

2 · Trong khi đọc — mở sách, tìm đúng chỗ rồi mới xem gợi ý

  1. 📍 Đoạn mở đầu

    Tác giả nhắc tới hai cách gọi nào cho hiện tượng biến đổi khí hậu? Cụm từ thứ hai do ai đặt ra?

  2. 📍 Đoạn kể về những bông hoa trước nhà tác giả

    Chuyện gì đã xảy ra với hoa thuỷ tiên? Vì sao tác giả ví nó với một tập phim viễn tưởng?

  3. 📍 Đoạn giải thích hai thái cực của thời tiết

    Vì sao cùng một lúc có nơi khô hạn hơn, có nơi ẩm ướt, mưa lũ hơn?

  4. 📍 Đoạn dẫn lời Giôn Hô-đơ-rơn

    Theo ý kiến được dẫn, vì sao gọi là "sự nóng lên của Trái Đất" là chưa đúng? Tên nào chính xác hơn?

  5. 📍 Đoạn trích báo cáo năm 2007 và đoạn về năm 2008

    Kể ba hiện tượng thời tiết cực đoan được nêu, kèm số liệu.

3 · Đọc xong

Tóm tắt và câu hỏi hiểu sâu mở sau khi bạn đọc xong — để bạn tự hiểu trước, rồi mới so.

Trang không chép văn bản, câu hỏi hay chú thích của SGK. Tóm tắt và câu hỏi do Học liệu STEAM soạn.

🎮 Chơi mà hiểu

Xem mẫu, rồi kéo từng đoạn vào khung bài thuyết minh luật Kéo co (giới thiệu – chuẩn bị – cách chơi – thắng thua – lưu ý – ý nghĩa), vòng 2 xếp các bước chơi Mèo đuổi chuột theo thứ tự — bấm "Kiểm tra" để soát.

🎲 Luật chơi Kéo co

Mỗi thẻ là một đoạn của bài thuyết minh. Kéo đoạn vào đúng phần của khung bài. (Bài do Học liệu STEAM viết, luật theo cách chơi phổ biến.)

Thẻ mẫu

Kéo co là trò chơi dân gian quen thuộc trong lễ hội làng và ngày hội thể thao ở trường: hai đội thi sức với nhau qua một sợi dây.

Mở bài

Thân bài

Kết bài

Đoạn này nói gì? Tên trò chơi, chơi ở đâu, ai chơi.

1 🌿 Cách triển khai văn bản thông tin

Cần nhớ

  • ✦Lớp 6 bạn đã gặp hai cách quen: theo thời gian (trước – sau) và theo nhân quả (vì – nên).
  • ✦Cách mới: đưa ra nhiều góc nhìn về cùng một hiện tượng, để người đọc thấy vấn đề phức tạp hơn mình tưởng.
  • ✦Cách mới: trình bày lần lượt từng bộ phận, từng nhóm, cuối cùng mới đưa ra nhận định bao trùm.
  • ✦Văn bản giới thiệu quy tắc, luật lệ giúp người đọc tham gia được: ghi rõ thời gian, địa điểm, số người, cách chơi, điều kiện phải đảm bảo, câu ngắn, có thể kèm hình.

Bốn văn bản của Bài 9 — triển khai thế nào?

Văn bảnCách triển khai chínhDấu hiệu
Thuỷ tiên tháng MộtNhân quả + nhiều góc nhìn, nhiều nguồnNhiệt độ tăng ⇒ gió, hơi nước đổi ⇒ mưa lũ, hạn hán; dẫn chuyên gia, báo cáo, báo
Lễ rửa làng của người Lô LôTrình tự thời gianBa năm một lần → tối hôm trước → hôm sau → sau lễ 9 ngày
Bản tin về hoa anh đàoTheo dòng suy nghĩ, cảm xúc của người viết (tản văn)Người bạn → các bản tin → cái khó → ý nghĩa → mong ước
"Thân thiện với môi trường"Lần lượt từng nhóm rồi mới chốt ý bao trùmVật liệu → sản phẩm → dịch vụ, không gian → kết luận

Dạng bài

Chỉ ra cách triển khai và tác dụng của số liệu, nguồn dẫn

  1. 1 Xem nhan đề, đoạn đầu: văn bản nói về đối tượng nào, vấn đề gì?
  2. 2 Gạch các từ chỉ thời gian, từ nối nhân quả, hoặc đề mục từng nhóm ⇒ gọi tên cách triển khai.
  3. 3 Tìm số liệu, ý kiến chuyên gia, tên tài liệu được dẫn; để ý chúng có nguồn, có ngày tháng không.
  4. 4 Nói tác dụng: thông tin chính xác, đáng tin, người đọc hiểu vì sao và thấy vấn đề có thật.

⚠️ Bẫy hay gặp: Chép lại một loạt con số rồi dừng. Đề hỏi tác dụng thì phải nói con số chứng minh điều gì cho vấn đề của bài.

🌼
Làm mẫu

Chỉ ra cách triển khai và tác dụng của số liệu trong "Thuỷ tiên tháng Một" (Thô-mát L. Phrít-man).

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 📎 Cước chú và tài liệu tham khảo

Cần nhớ

  • ✦Cước chú là chú thích đặt ở chân trang hoặc cuối văn bản: giải thích từ khó, điều lạ với người đọc, hoặc cho biết thông tin lấy từ đâu.
  • ✦Cách ghi: trong bài đánh dấu chỗ cần chú bằng chữ số nhỏ hoặc dấu hoa thị; dưới chân trang ghi lần lượt: kí hiệu → tên từ, nội dung → dấu hai chấm → lời giải thích ngắn gọn.
  • ✦Tài liệu tham khảo là sách, báo, trang web người viết đã đọc để lấy thông tin. Thường ghi cuối bài, đánh số, theo một quy ước thống nhất.
  • ✦Khi trích nguyên văn ý kiến của ai: đặt trong ngoặc kép, nêu tên người nói, ghi tên tài liệu, nơi và năm xuất bản (ở cước chú, ngay sau đoạn trích hoặc trong mục Tài liệu tham khảo).
  • ✦Nhìn danh mục tài liệu tham khảo, người đọc đoán được độ tin cậy của bài.

Cước chú làm được ba việc (ví dụ tự soạn)

ViệcTrong bài viếtDưới chân trang
Giải nghĩa từ khó…nước biển xâm nhập gây hạn mặn¹¹ Hạn mặn: nắng hạn kéo dài khiến nước mặn lấn sâu vào đồng ruộng.
Giới thiệu người, nơi chốn lạ…chợ phiên ở Đồng Văn²² Đồng Văn: một huyện vùng núi cực bắc, nổi tiếng với cao nguyên đá.
Ghi nguồn…theo một bản tin dự báo thời tiết³³ Nguồn: tên trang tin, ngày đăng (ghi đúng nguồn thật bạn đã đọc).
❌ Thiếu nguồn

"Có chuyên gia nói thời tiết sẽ ngày càng thất thường." — chuyên gia nào? nói ở đâu, khi nào? Người đọc không kiểm tra được.

✅ Có nguồn

Ghi tên người nói, đặt lời trích trong ngoặc kép, kèm tên tài liệu và ngày đăng ở cước chú hoặc mục Tài liệu tham khảo.

3 🈶 Nghĩa của yếu tố Hán Việt

Cần nhớ

  • ✦Từ Hán Việt thường ghép từ các yếu tố, mỗi yếu tố có nghĩa riêng.
  • ✦Bước 1: tách từ thành từng yếu tố (*thiên tai* → *thiên* + *tai*).
  • ✦Bước 2: gom những từ đã biết có chung một yếu tố (*thiên nhiên, thiên văn*; *tai nạn, tai hoạ*).
  • ✦Bước 3: từ nghĩa chung của nhóm, đoán nghĩa yếu tố (*thiên*: trời, tự nhiên; *tai*: điều không may) ⇒ ghép ra nghĩa cả từ.
  • ✦Cẩn thận: cùng âm chưa chắc cùng nghĩa. Gom nhầm nhóm là đoán sai.

Đoán nghĩa từ theo yếu tố (ví dụ tự soạn, chủ đề thiên nhiên)

TừTừ quen cùng yếu tốNghĩa yếu tốNghĩa cả từ
thiên taithiên nhiên, thiên văn · tai nạn, tai hoạthiên: trời, tự nhiên · tai: điều không maytai hoạ do tự nhiên gây ra
sinh tháisinh vật, sinh sống · trạng thái, thái độsinh: sống · thái: dáng vẻ, tình trạngtình trạng sống của sinh vật trong môi trường
cộng đồngcộng tác, công cộng · đồng hành, đồng lòngcộng: chung · đồng: cùngnhững người cùng chung sống, gắn bó
du kháchdu lịch, du ngoạn · khách hàng, hành kháchdu: đi chơi xa · khách: người từ nơi khác đếnngười đi tham quan, du lịch
"ưu" = lo

*ưu tư, ưu phiền* — đều nói tới nỗi lo, sự buồn phiền.

"ưu" = hơn, tốt

*ưu điểm, ưu tú, ưu tiên* — đều nói tới cái hơn, cái được đặt trước. Gom chung với "ưu tư" là đoán sai nghĩa.

4 ✍️ Viết: thuyết minh quy tắc, luật lệ

Dạng bài

Viết bài văn thuyết minh về quy tắc, luật lệ của một trò chơi hay hoạt động

  1. 1 Chọn trò chơi, hoạt động bạn biết rõ; tìm ý bằng câu hỏi: diễn ra ở đâu, khi nào? dành cho ai? còn được chơi không? luật thế nào? có tác dụng gì? ý nghĩa gì?
  2. 2 Mở bài: giới thiệu tên, hoàn cảnh diễn ra, người tham gia.
  3. 3 Thân bài: tả luật lệ chi tiết, rõ ràng — chuẩn bị gì, chơi thế nào (theo thứ tự), thắng thua ra sao, điều cần lưu ý; rồi nêu tác dụng. Mỗi ý một đoạn.
  4. 4 Kết bài: ý nghĩa của trò chơi, hoạt động với cuộc sống; soát lại xem người chưa chơi bao giờ đọc xong có chơi được không.

⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ kể lại một lần mình chơi vui thế nào ("hôm ấy lớp mình cười nghiêng ngả…") mà không nói luật. Bài thuyết minh phải giúp người chưa chơi bao giờ đọc xong là chơi được.

🎒
Làm mẫu

Lập dàn ý bài thuyết minh luật chơi "Nhảy bao bố" (kiểu thi tiếp sức).

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Nói và nghe

  • ✦Giải thích quy tắc, luật lệ của trò chơi, hoạt động bạn thích: mở đầu bằng một câu hỏi gây chú ý ("Các bạn đã chơi… chưa?"), trình bày theo dàn ý, dùng cử chỉ, đồ dùng, hình vẽ để mô phỏng động tác; kết bằng lời mời mọi người cùng chơi. Người nghe ghi nhớ luật, hỏi lại chỗ chưa rõ và nhận xét giọng nói, sự mạch lạc.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

🌿

Văn bản thông tin

  1. 1
    Nhận biết

    Ngoài trình tự thời gian và quan hệ nhân quả, văn bản thông tin còn có thể triển khai theo cách nào?

  2. 2
    Thông hiểu

    Văn bản "Lễ rửa làng của người Lô Lô" (Phạm Thuỳ Dung) chủ yếu triển khai thông tin theo cách nào?

  3. 3
    Thông hiểu

    Xếp chuỗi nhân quả theo cách giải thích trong "Thuỷ tiên tháng Một".

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  4. 4
    Thông hiểu

    Vì sao văn bản "Thuỷ tiên tháng Một" lại mở đầu bằng chuyện hoa thuỷ tiên trước nhà tác giả nở sớm?

  5. 5
    Vận dụng

    Bạn viết bài giới thiệu "Hội thi gói bánh chưng của trường". Thông tin nào KHÔNG cần đưa vào?

📎

Cước chú, tài liệu tham khảo

  1. 1
    Nhận biết

    Cước chú thường được đặt ở đâu?

  2. 2
    Thông hiểu

    Cước chú nào được ghi đúng cách?

  3. 3
    Thông hiểu

    Danh mục tài liệu tham khảo cuối một bài viết giúp gì cho người đọc?

  4. 4
    Vận dụng

    Bạn muốn trích nguyên văn lời một nhà khoa học vào bài báo tường. Cách làm nào đúng?

🈶

Yếu tố Hán Việt

  1. 1
    Nhận biết Trong các từ "thiên nhiên, thiên văn, thiên tai", yếu tố "thiên" có nghĩa là .
  2. 2
    Thông hiểu

    Yếu tố "truyền" trong "truyền thống, lưu truyền, truyền tin" có nghĩa gần nhất với:

  3. 3
    Thông hiểu Chọn các từ có yếu tố "ưu" mang nghĩa "lo".

    , , , ,

  4. 4
    Vận dụng

    Dựa vào yếu tố, "bản sắc" (trong câu: lễ rửa làng làm giàu bản sắc dân tộc) nghĩa là gì?

✍️

Thuyết minh luật lệ

  1. 1
    Nhận biết

    Xếp các phần của bài thuyết minh luật một trò chơi theo đúng dàn ý.

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  2. 2
    Thông hiểu

    Câu nào phù hợp nhất để viết phần luật chơi?

  3. 3
    Thông hiểu

    Vì sao bài thuyết minh luật lệ nên trình bày các bước chơi theo đúng thứ tự?

  4. 4
    Vận dụng

    Khi giới thiệu luật trò chơi trước lớp (Nói và nghe), cách nào giúp người nghe hiểu nhanh nhất?

  5. 5

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết bài văn thuyết minh (khoảng 180–250 chữ) về quy tắc, luật lệ của một trò chơi dân gian hoặc hoạt động bạn yêu thích (bịt mắt bắt dê, nhảy dây, ô ăn quan, nhảy bao bố, một hoạt động của lớp…).

    0 chữ / tối thiểu 150

📄 Luyện văn bản mới · kiểu đề kiểm tra

Văn bản không có trong SGK — đúng như phòng thi. Đọc kĩ một lượt rồi trả lời.

🪨

Luật chơi Ô ăn quan

Luật chơi Ô ăn quan (văn bản thông tin do Học liệu STEAM viết để luyện đọc; luật theo cách chơi phổ biến, mỗi vùng có thể khác đôi chút) Chỉ cần vài nét phấn trên nền sân và một nắm sỏi, hai bạn nhỏ đã có thể ngồi chơi Ô ăn quan cả buổi. Đây là trò chơi dân gian quen thuộc của trẻ em Việt Nam, đòi hỏi tính nhẩm nhanh và suy nghĩ trước nhiều bước. Bàn chơi và quân chơi Bàn chơi là một hình chữ nhật chia thành mười ô vuông, mỗi bên năm ô, gọi là ô dân. Hai đầu là hai ô hình bán nguyệt, gọi là ô quan. Mỗi ô dân đặt năm viên sỏi nhỏ (quân dân), mỗi ô quan đặt một viên to hơn (quân quan). Hai người ngồi đối diện, mỗi người giữ năm ô dân phía mình. Cách chơi Đến lượt, người chơi bốc hết quân ở một ô dân bên mình, rải lần lượt mỗi ô một quân theo một chiều tuỳ chọn. Rải hết, nếu ô liền sau còn quân thì bốc ô đó rải tiếp. Nếu ô liền sau trống mà ô kế tiếp có quân thì được ăn hết quân ở ô ấy. Nếu liền sau là hai ô trống, hoặc là một ô quan, thì mất lượt. Không ai được bốc quân ở ô quan để rải. Khi hết quân và khi kết thúc Nếu năm ô bên mình đều hết quân, người chơi phải lấy quân đã ăn rải vào mỗi ô một quân để chơi tiếp. Ván kết thúc khi cả hai ô quan đã bị ăn hết; quân còn lại bên nào thuộc về bên ấy. Người chơi đếm quân, thường quy một quan bằng mười dân; ai nhiều quân hơn là thắng. Ô ăn quan không cần đồ chơi đắt tiền, chỉ cần phấn, sỏi hay hạt na. Mỗi nước đi là một lần tính toán, nên trò chơi giúp trẻ nhanh trí, kiên nhẫn và biết chấp nhận thắng thua.

  1. 1
    Nhận biết

    Văn bản trên thuộc loại nào?

  2. 2
    Nhận biết

    Theo văn bản, lúc bắt đầu, mỗi ô dân có bao nhiêu quân?

  3. 3
    Thông hiểu

    Các đề mục in đậm ("Bàn chơi và quân chơi", "Cách chơi"…) có tác dụng gì?

  4. 4
    Thông hiểu

    Xếp các bước trong một lượt chơi theo đúng văn bản.

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  5. 5
    Thông hiểu

    Rải hết quân, bạn thấy ô liền sau trống, ô kế tiếp có 3 quân. Theo luật, bạn làm gì?

  6. 6
    Vận dụng

    Văn bản này giống "Lễ rửa làng của người Lô Lô" ở điểm nào?

  7. 7

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết đoạn văn khoảng 120 chữ: theo bạn, vì sao những trò chơi dân gian như Ô ăn quan vẫn đáng được giữ gìn khi trẻ em ngày nay có rất nhiều trò chơi điện tử?

    0 chữ / tối thiểu 90

🎯 Bài này hay ra kiểm tra thế nào?

  • •Đề kiểm tra giữa kì, cuối kì thường dùng một văn bản thông tin ngoài SGK: bài giới thiệu một trò chơi dân gian, một lễ hội, hoặc một bài báo ngắn về thiên nhiên, môi trường. Phần "Văn bản mới" ở trên luyện đúng tình huống đó.
  • •Câu hỏi đọc hiểu hay có: nhận ra đối tượng, mục đích của văn bản; chỉ ra cách triển khai (thời gian, nhân quả, từng phần); tác dụng của đề mục, số liệu, cước chú; giải nghĩa một từ Hán Việt.
  • •Phần viết hay là bài (hoặc đoạn) thuyết minh luật lệ một trò chơi, hoạt động, hoặc đoạn văn nêu suy nghĩ về việc sống hài hoà với thiên nhiên.
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
11. Trang sách và cuộc sống — dự án đọc sách