Chuyển động nhìn thấy của Mặt Trời, thiên thể
Giải thích được vì sao ta thấy Mặt Trời mọc ở đông, lặn ở tây và vì sao có ngày, đêm, bằng chuyển động tự quay của Trái Đất.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 52
⚡ Nhớ nhanh
- 1Ta thấy Mặt Trời mọc đằng đông, lặn đằng tây: đó là chuyển động nhìn thấy, không phải chuyển động thật.
- 2Thật ra Trái Đất tự quay quanh trục, theo chiều từ tây sang đông, hết một vòng trong 24 giờ.
- 3Nơi ta đứng quay sang đông nên ta thấy mọi thứ trên trời trôi ngược lại, sang tây: Mặt Trời, Mặt Trăng và các ngôi sao đều như vậy.
- 4Ngày ở nửa Trái Đất hướng về Mặt Trời, đêm ở nửa kia; Trái Đất quay nên hai nửa luân phiên nhau.
- 5Trái Đất còn quay quanh Mặt Trời một vòng hết 365 ngày; chuyển động này gây ra các mùa, không gây ra ngày đêm.
- 6⚠️ Không phải Mặt Trời quay quanh Trái Đất, và ban đêm không phải do Mặt Trời tắt hay bị che.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo ngang quả Trái Đất để quay: giờ trong ngày đổi theo, cả hai khung chạy cùng. Khung trái nhìn từ phía trên Cực Bắc (Trái Đất quay ngược chiều kim đồng hồ, người que đứng ở Việt Nam); khung phải là bầu trời nhìn về hướng Nam: Mặt Trời mọc ở đông, lên cao nhất lúc trưa rồi lặn ở tây, nửa Trái Đất không quay về Mặt Trời thì tối. Bấm "Chạy một ngày" để Trái Đất tự quay một vòng 24 giờ.
(a) Nhìn từ ngoài vũ trụ
👆 Kéo ngang quả Trái Đất để quay nó.
(b) Nhìn từ chỗ người đó (quay mặt về hướng Nam)
Chấm chấm trắng là đường đi của Mặt Trời trong ngày. Bóng người đổ ngược phía Mặt Trời, trưa thì ngắn nhất.
9 giờ 00
🌤️ sáng
Ban ngày: Mặt Trời đang lên dần từ phía Đông.
🌍 Trái Đất quay quanh trục, từ Tây sang Đông, hết 24 giờ một vòng. Vì vậy ta thấy Mặt Trời mọc ở Đông, lặn ở Tây. Mặt Trời không đi quanh Trái Đất: nó chỉ trông như đang chuyển động.
1 🌅 Mặt Trời mọc đông, lặn tây
Khác lớp 4–5 ở đâu
- ✦Khoa học 4–5 bạn đã biết Trái Đất tự quay thì có ngày và đêm. Lớp 6 thêm việc phân biệt cái ta nhìn thấy với cái xảy ra thật, và biết chiều quay (tây sang đông).
- ✦Từ chiều quay đó, lớp 6 suy ra được hướng ta thấy Mặt Trời mọc, chứ không chỉ nhớ "mọc đằng đông".
Thấy gì, thật ra là gì
| Ta nhìn thấy | Thật sự | |
|---|---|---|
| Mặt Trời | Đi từ đông sang tây | Gần như đứng yên so với ta |
| Trái Đất | Đứng yên dưới chân | Tự quay từ tây sang đông |
| Vì sao dễ nhầm | Ta quay cùng Trái Đất nên không thấy gì | Giống ngồi tàu thấy cây chạy lùi |
Dạng bài
Từ chiều quay suy hướng mọc, lặn
- 1 Xác định chiều Trái Đất tự quay: từ tây sang đông.
- 2 Vật trên trời được thấy trôi ngược lại chiều quay: từ đông sang tây.
- 3 Vật hiện lên ở phía đông (mọc) và khuất đi ở phía tây (lặn).
- 4 Kiểm tra: giống như ngồi tàu chạy về phía trước thì thấy hàng cây chạy lùi ra sau ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đừng suy từ "ta thấy Mặt Trời đi về tây" ra "Trái Đất quay từ đông sang tây". Ngược lại mới đúng: Trái Đất quay tây sang đông nên ta mới thấy Mặt Trời đi về tây.
Giả sử Trái Đất tự quay theo chiều ngược lại, từ đông sang tây. Ở Việt Nam sẽ thấy Mặt Trời mọc ở hướng nào?
Hướng dẫn giải
2 🌗 Ngày, đêm và hai chuyển động của Trái Đất
Trái Đất có hai chuyển động
| Chuyển động | Một vòng hết | Gây ra |
|---|---|---|
| Tự quay quanh trục | 24 giờ | Ngày và đêm |
| Quay quanh Mặt Trời | 365 ngày | Các mùa trong năm |
Dạng bài
Xác định ngày hay đêm ở một nơi
- 1 Xác định nửa Trái Đất đang hướng về Mặt Trời: nửa đó là ban ngày.
- 2 Xét nơi cần hỏi nằm ở nửa nào.
- 3 Nơi quay đủ nửa vòng sẽ chuyển sang nửa còn lại, nên ngày và đêm đổi chỗ.
- 4 Kiểm tra: hai nơi đối diện nhau qua tâm Trái Đất không thể cùng ban ngày ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đừng nói ban đêm là lúc "Mặt Trời tắt" hay "bị che". Mặt Trời luôn sáng; đêm chỉ là lúc nơi ta đứng đã quay sang nửa không hướng về nó.
Hà Nội đang giữa trưa. Nơi B ở phía đối diện Hà Nội qua tâm Trái Đất đang là ngày hay đêm? Sau bao lâu thì Hà Nội đang giữa đêm?
Hướng dẫn giải
3 🧭 Trái Đất quay được bao nhiêu độ
Cần nhớ
- ✦Một vòng quay đầy là 360°, hết 24 giờ.
- ✦Mỗi giờ Trái Đất quay được 360 : 24 = 15°.
- ✦Số độ quay được = 15° × số giờ.
Dạng bài
Tính góc quay hoặc thời gian quay
- 1 Nhớ 15° mỗi giờ.
- 2 Biết số giờ thì nhân với 15 được số độ.
- 3 Biết số độ thì chia cho 15 được số giờ.
- 4 Kiểm tra: 24 giờ × 15° phải ra đúng 360° ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đừng lấy 360 chia cho số giờ đã qua. Mỗi giờ quay 15° cố định (360 : 24), cứ nhân với số giờ thực sự đã trôi.
Từ 6 giờ sáng đến 9 giờ sáng, Trái Đất quay được bao nhiêu độ?
Hướng dẫn giải
4 🔦 Thực hành: quan sát gì, thấy gì
Dạng bài
Làm mô hình ngày – đêm
- 1 Trong phòng tối, đặt một đèn pin hoặc đèn bàn chiếu vào quả địa cầu. Đèn là Mặt Trời. Dán mẩu giấy nhỏ vào chỗ Việt Nam.
- 2 Xoay quả địa cầu chậm, từ tây sang đông (ngược chiều kim đồng hồ nếu nhìn từ trên cực Bắc xuống).
- 3 Nhìn mẩu giấy: nó vào vùng sáng rồi ra khỏi vùng sáng như thế nào.
- 4 Dừng lúc mẩu giấy ở chính giữa vùng sáng và chính giữa vùng tối, ghi xem đó là buổi nào.
⚠️ Bẫy hay gặp: Xoay nhầm chiều (từ đông sang tây) thì mô hình cho kết quả Mặt Trời mọc đằng tây. Hãy kiểm lại chiều xoay trước khi kết luận.
Khi xoay, mẩu giấy ở Việt Nam đi từ vùng tối vào vùng sáng. Đó là lúc nào trong ngày?
Hướng dẫn giải
Mô hình nói với bạn điều gì
| Thấy trên mô hình | Nghĩa là | Ngoài đời |
|---|---|---|
| Nửa quả địa cầu hướng về đèn sáng | Có Mặt Trời chiếu | Ban ngày |
| Mẩu giấy từ tối vào sáng | Bắt đầu hướng về Mặt Trời | Bình minh |
| Mẩu giấy từ sáng ra tối | Sắp quay lưng lại Mặt Trời | Hoàng hôn |
| Nửa sáng luôn là nửa hướng về đèn | Đèn đứng yên, quả địa cầu xoay | Ngày đêm luân phiên |
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Mọc đông, lặn tây
- 1Nhận biết
Hằng ngày ta thấy Mặt Trời mọc ở hướng:
- 2Thông hiểu
Chuyển động thật nào khiến ta thấy Mặt Trời mọc rồi lặn?
- 3Thông hiểu
Trái Đất tự quay quanh trục theo chiều:
- 4Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Mặt Trời mọc đằng đông là chuyển động nhìn thấy.
b)Mỗi ngày Mặt Trời thật sự đi một vòng quanh Trái Đất.
c)Mặt Trăng và các ngôi sao cũng được thấy mọc đằng đông, lặn đằng tây.
- 5Vận dụng
Giả sử Trái Đất tự quay ngược lại, từ đông sang tây. Ở Việt Nam ta sẽ thấy Mặt Trời:
Ngày đêm
- 1Nhận biết
Ngày và đêm luân phiên nhau là do:
- 2Thông hiểu
Ban đêm ở một nơi là lúc:
- 3Nhận biết Trái Đất tự quay quanh trục một vòng hết giờ.
- 4Thông hiểu
Trái Đất quay quanh Mặt Trời một vòng hết 365 ngày. Chuyển động này gây ra:
- 5Vận dụng Hà Nội đang giữa trưa. Sau giờ, Trái Đất quay được nửa vòng và Hà Nội đang giữa đêm.
Tính góc quay
- 1Thông hiểu Một vòng là 360° hết 24 giờ. Mỗi giờ Trái Đất quay được °.
- 2Thông hiểu Trong 6 giờ Trái Đất quay được °.
- 3Thông hiểu
Vì sao ta không cảm thấy Trái Đất quay dù nó quay không ngừng?
- 4Vận dụng Từ lúc Mặt Trời mọc (6 giờ sáng) đến 18 giờ, Trái Đất quay được °.
- 5Vận dụng Một nơi cần quay thêm 45° nữa thì Mặt Trời lặn. Còn giờ nữa là Mặt Trời lặn.
Thực hành mô hình
- 1Nhận biết
Để làm mô hình ngày đêm ở nhà một cách an toàn, ngoài quả địa cầu ta dùng:
- 2Thông hiểu
Muốn mô tả Trái Đất tự quay trên quả địa cầu, bạn xoay nó:
- 3Thông hiểu
Mẩu giấy dán ở Việt Nam đi từ vùng tối vào vùng sáng khi bạn xoay. Điều này mô tả:
- 4Thông hiểu
Bạn xoay quả địa cầu nhầm chiều, từ đông sang tây. Mô hình sẽ cho thấy ở Việt Nam Mặt Trời:
- 5Vận dụng
Khi xoay, bạn thấy nửa sáng của quả địa cầu lúc nào cũng là nửa hướng về đèn. Điều đó cho biết:
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra hay hỏi vì sao có ngày và đêm, vì sao ta thấy Mặt Trời mọc đằng đông lặn đằng tây, thường kèm câu bẫy "Mặt Trời quay quanh Trái Đất".
- •Hay có câu chiều tự quay (tây sang đông) và phân biệt hai chuyển động: một vòng 24 giờ gây ngày đêm, 365 ngày gây các mùa.
- •Là nền cho các pha Mặt Trăng và hệ Mặt Trời ngay sau đây, rồi chuyển động của Trái Đất, nhật thực nguyệt thực ở KHTN 7–8.
14. Mặt Trăng và các pha của Mặt Trăng