Mặt Trăng và các pha của Mặt Trăng
Giải thích được vì sao Mặt Trăng có các pha khác nhau và vì sao ta luôn chỉ thấy một mặt của nó.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 53
⚡ Nhớ nhanh
- 1Mặt Trăng không tự phát sáng: ta thấy nó sáng vì nó phản xạ ánh sáng Mặt Trời. Nó là vệ tinh tự nhiên của Trái Đất.
- 2Mặt Trăng luôn có một nửa được Mặt Trời chiếu sáng. Pha là phần nửa sáng ấy mà ta nhìn thấy từ Trái Đất.
- 3Bốn pha chính: không trăng (khoảng mùng 1), bán nguyệt đầu tháng (khoảng mùng 8), trăng tròn (khoảng rằm), bán nguyệt cuối tháng (khoảng 22 – 23).
- 4Một chu kì các pha khoảng 29,5 ngày; đó là gốc của tháng âm lịch.
- 5Ta luôn thấy một mặt vì Mặt Trăng tự quay một vòng đúng bằng thời gian nó quay một vòng quanh Trái Đất.
- 6⚠️ Pha không phải do bóng Trái Đất che. Bóng Trái Đất che Mặt Trăng là nguyệt thực, hiện tượng hiếm.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo Mặt Trăng đi một vòng quanh Trái Đất (hoặc bấm "Chạy một chu kỳ", hoặc chạm một pha trong dải 8 pha bên dưới): ô bên phải hiện đúng pha mà người đứng trên Trái Đất nhìn thấy, kèm số ngày trong chu kì khoảng 29,5 ngày (ngày 0 là không trăng). Thả Mặt Trăng ở giữa Trái Đất và Mặt Trời rồi thả ở phía đối diện: pha khác nhau thế nào? Nửa Mặt Trăng hướng về Mặt Trời luôn sáng.
Nhìn từ trên xuống
👆 Kéo Mặt Trăng chạy quanh Trái Đất (hoặc chạm vào quỹ đạo). Nửa nào của Trăng hướng về Mặt Trời thì nửa đó sáng.
Trăng thấy từ Trái Đất
Trăng khuyết đầu tháng
Ngày trong chu kỳ
10,0 / 29,5
Phần đĩa Trăng được chiếu sáng
77%
Phần sáng đã hơn nửa đĩa, đang lớn dần tới Trăng tròn.
🌙 Mặt Trăng không tự phát sáng, chỉ phản chiếu ánh sáng Mặt Trời. Lúc nào cũng có một nửa Mặt Trăng sáng, nhưng từ Trái Đất ta thấy phần sáng thay đổi vì Trăng đổi vị trí. Một chu kỳ khoảng 29,5 ngày: từ Không Trăng tới Trăng tròn mất khoảng 14,8 ngày.
1 🌙 Mặt Trăng không tự phát sáng
Khác lớp 4–5 ở đâu
- ✦Khoa học 5 bạn đã biết Mặt Trăng là vệ tinh của Trái Đất và hình dạng nó đổi theo ngày. Lớp 6 giải thích được vì sao: nó phản xạ ánh sáng Mặt Trời và ta nhìn thấy các phần sáng khác nhau.
- ✦Lớp 6 cũng giải thích vì sao chỉ thấy một mặt của Mặt Trăng.
Mặt Trời và các ngôi sao. Tự toả ánh sáng của mình.
Mặt Trăng, hành tinh. Là khối đá tối, ta thấy sáng vì nó hắt lại ánh sáng Mặt Trời.
Dạng bài
Giải thích vì sao chỉ thấy một mặt Mặt Trăng
- 1 Mặt Trăng vừa quay quanh Trái Đất, vừa tự quay quanh trục của nó.
- 2 So hai thời gian: tự quay một vòng và quay quanh Trái Đất một vòng bằng nhau (khoảng 27,3 ngày).
- 3 Hai chuyển động khớp nhịp nên Mặt Trăng luôn chìa cùng một mặt về phía Trái Đất.
- 4 Kiểm tra: nếu nó không tự quay thì trong một vòng ta sẽ lần lượt thấy mọi phía của nó ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đừng nhầm hai số: Mặt Trăng quay quanh Trái Đất một vòng hết khoảng 27,3 ngày, còn chu kì các pha là 29,5 ngày. Hai số này khác nhau và dùng cho hai việc khác nhau.
Một bạn nói: "Ta luôn thấy một mặt nên Mặt Trăng không tự quay." Câu đó đúng không?
Hướng dẫn giải
2 🌓 Các pha của Mặt Trăng
Vị trí và pha
| Vị trí Mặt Trăng | Phần sáng hướng về ta | Ta thấy |
|---|---|---|
| Giữa Trái Đất và Mặt Trời | Gần như không có | Không trăng |
| Vuông góc với đường nối Trái Đất – Mặt Trời | Một nửa | Bán nguyệt |
| Phía đối diện Mặt Trời (Trái Đất ở giữa) | Toàn bộ | Trăng tròn |
Dạng bài
Từ vị trí suy ra pha
- 1 Nhớ: Mặt Trăng luôn sáng một nửa, nửa hướng về Mặt Trời.
- 2 Xem Mặt Trăng ở đâu so với đường nối Trái Đất và Mặt Trời.
- 3 Hỏi: bao nhiêu phần của nửa sáng đang hướng về Trái Đất? Không có thì không trăng, một nửa thì bán nguyệt, toàn bộ thì tròn.
- 4 Kiểm tra: ở giữa thì không thấy sáng, ở đối diện thì thấy tròn ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đừng nói trăng khuyết là do bóng Trái Đất che. Trăng đổi pha vì ta nhìn nửa sáng dưới góc khác nhau. Bóng Trái Đất che Mặt Trăng là nguyệt thực, rất hiếm.
Mặt Trăng nằm phía đối diện Mặt Trời so với Trái Đất (Trái Đất ở giữa). Ta thấy pha nào? Vì sao?
Hướng dẫn giải
3 📅 Chu kì 29,5 ngày và ngày âm lịch
Bốn mốc trong một tháng âm lịch
| Ngày âm lịch | Pha | Mốc |
|---|---|---|
| Khoảng 1 | Không trăng | Đầu chu kì |
| Khoảng 8 | Bán nguyệt đầu tháng | Một phần tư chu kì |
| Khoảng 15 | Trăng tròn | Nửa chu kì |
| Khoảng 22 – 23 | Bán nguyệt cuối tháng | Ba phần tư chu kì |
Dạng bài
Từ ngày âm lịch đoán pha
- 1 Nhớ bốn mốc: 1 (không trăng), 8 (bán nguyệt), 15 (tròn), 22 (bán nguyệt cuối).
- 2 Xem ngày đề cho nằm giữa hai mốc nào.
- 3 Càng gần mốc nào thì pha càng giống mốc đó; giữa mốc 8 và 15 thì phần sáng hơn nửa và đang tăng dần.
- 4 Kiểm tra: sau khoảng 29 – 30 ngày pha lặp lại ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đừng nghĩ trăng tròn mỗi 30 ngày chính xác. Chu kì là khoảng 29,5 ngày, nên tháng âm lịch lúc 29 lúc 30 ngày.
Đêm mùng 10 âm lịch, ta thấy Mặt Trăng thế nào?
Hướng dẫn giải
4 🔦 Thực hành: quan sát gì, thấy gì
Dạng bài
Làm mô hình pha Mặt Trăng
- 1 Trong phòng tối, đặt một đèn pin hoặc đèn bàn ở một đầu phòng (đèn là Mặt Trời). Đầu bạn là Trái Đất, một quả bóng cầm trên tay là Mặt Trăng.
- 2 Giơ bóng ở khoảng cách một sải tay, nâng cao hơn đầu một chút để bóng đầu không che nó.
- 3 Đứng yên, xoay người từ từ một vòng tròn, mắt luôn nhìn quả bóng.
- 4 Mỗi lần dừng, nhìn phần sáng của quả bóng và ghi lại nó giống pha nào.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đặt bóng thẳng hàng đúng sau đầu bạn so với đèn thì bóng đầu che bóng sáng: đó là mô hình của nguyệt thực, không phải pha tròn. Nâng bóng cao hơn một chút để tránh.
Khi bạn quay lưng về phía đèn và giơ bóng lên phía trước, bóng sáng thế nào? Khi bạn quay mặt về phía đèn, bóng ở giữa đầu bạn và đèn thì sao?
Hướng dẫn giải
Mô hình nói với bạn điều gì
| Thấy trên mô hình | Nghĩa là | Ngoài đời |
|---|---|---|
| Luôn có nửa bóng sáng, nửa tối | Mặt Trăng luôn một nửa sáng | Nửa hướng về Mặt Trời |
| Bạn quay mà bóng đổi phần sáng nhìn thấy | Góc nhìn thay đổi | Các pha |
| Bóng đầu che bóng sáng | Bóng Trái Đất che Mặt Trăng | Nguyệt thực (hiếm) |
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Mặt Trăng và một mặt
- 1Nhận biết
Ta nhìn thấy Mặt Trăng sáng vì nó:
- 2Nhận biết
Mặt Trăng là gì của Trái Đất?
- 3Thông hiểu
Ta luôn thấy một mặt của Mặt Trăng vì:
- 4Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Mặt Trăng không tự quay vì ta luôn thấy một mặt của nó.
b)Mặt Trăng là khối đá tối, không tự phát sáng.
c)Từ Trái Đất có thể nhìn thấy mặt sau của Mặt Trăng.
- 5Vận dụng
Giả sử Mặt Trăng chỉ quay quanh Trái Đất mà KHÔNG tự quay. Trong một vòng, ta sẽ thấy:
Các pha
- 1Nhận biết
Khi Mặt Trăng ở giữa Trái Đất và Mặt Trời, ta thấy:
- 2Thông hiểu
Trăng tròn xảy ra khi Mặt Trăng ở:
- 3Thông hiểu
Mặt Trăng có các pha khác nhau vì:
- 4Thông hiểu
Bóng của Trái Đất che Mặt Trăng gây ra hiện tượng:
- 5Thông hiểu
Xếp bốn pha chính theo thứ tự trong một tháng âm lịch, bắt đầu từ mùng 1:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 6Vận dụng
Mặt Trăng ở vị trí vuông góc với đường nối Trái Đất và Mặt Trời, nửa sáng hướng về Mặt Trời. Từ Trái Đất ta thấy:
Chu kì và ngày âm lịch
- 1Nhận biết Chu kì các pha của Mặt Trăng khoảng ngày.
- 2Thông hiểu
Vào đêm rằm (khoảng 15 âm lịch) ta thấy trăng:
- 3Thông hiểu Hai chu kì pha liên tiếp dài khoảng 2 × 29,5 = ngày.
- 4Vận dụng
Đêm mùng 10 âm lịch, ta thấy Mặt Trăng thế nào?
- 5Vận dụng
Đêm nay là trăng tròn. Khoảng 7 ngày sau (một phần tư chu kì) ta thấy pha nào?
Thực hành mô hình
- 1Nhận biết
Trong mô hình pha Mặt Trăng bằng bóng và đèn pin, đèn pin và quả bóng đóng vai:
- 2Thông hiểu
Đầu bạn là Trái Đất. Muốn thấy quả bóng sáng cả đĩa (trăng tròn), bạn đặt:
- 3Thông hiểu
Quả bóng ở giữa đầu bạn và đèn (nâng cao hơn chút). Phần bóng quay về phía bạn:
- 4Vận dụng
Bạn thấy quả bóng bị tối đen vì bóng đầu bạn đổ lên nó khi bóng, đầu và đèn thẳng hàng. Hiện tượng thật nào trên bầu trời giống chuyện này?
- 5Vận dụng
Xoay quanh đầu, bạn thấy quả bóng luôn có nửa hướng về đèn sáng, phần nhìn thấy thì đổi. Điều đó cho thấy:
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra giữa kỳ hay cuối kỳ hay hỏi vì sao có các pha Mặt Trăng và vì sao chỉ thấy một mặt, thường kèm câu bẫy "pha trăng là do bóng Trái Đất che".
- •Hay có câu nối pha với vị trí Mặt Trăng (giữa Trái Đất và Mặt Trời, đối diện, vuông góc) hoặc nối pha với ngày âm lịch.
- •Là nền cho nhật thực, nguyệt thực và thuỷ triều ở KHTN 7–8, và cho bài hệ Mặt Trời ngay chủ điểm sau.
15. Hệ Mặt Trời và Ngân Hà