Khoa học tự nhiên là gì, an toàn phòng thực hành
Xếp được một hiện tượng vào đúng lĩnh vực của khoa học tự nhiên, phân biệt vật sống với vật không sống, và biết làm gì để an toàn trong phòng thực hành.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 1, Bài 2
⚡ Nhớ nhanh
- 1Khoa học tự nhiên nghiên cứu các sự vật, hiện tượng của thế giới tự nhiên và ảnh hưởng của chúng tới con người.
- 2Có năm lĩnh vực: vật lí, hoá học, sinh học, thiên văn học, khoa học Trái Đất.
- 3Tách vật lí với hoá học bằng một câu hỏi: có chất mới sinh ra không? Có ⇒ hoá học.
- 4Vật sống có dấu hiệu: lớn lên, sinh sản, trao đổi chất, cảm ứng. ⚠️ Vật từng sống rồi chết (khúc gỗ, cái bàn gỗ) là vật không sống.
- 5Trong phòng thực hành: đọc hướng dẫn, đeo đồ bảo hộ; không ăn uống, ngửi hay nếm hoá chất.
- 6Có sự cố thì báo giáo viên ngay, đừng tự xử lí và đừng giấu.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo từng thẻ hiện tượng (quả táo rụng, nam châm hút đinh, đinh sắt gỉ, que diêm cháy, hạt đậu nảy mầm, tim đập nhanh, mây thành mưa, động đất, nhật thực, tìm chòm sao Gấu Lớn) vào đúng một trong 5 lĩnh vực: vật lí, hoá học, sinh học, khoa học Trái Đất, thiên văn học. Thả sai thì thẻ bật về khay kèm gợi ý. Hỏi mình: cái gì đang biến đổi, có chất mới sinh ra không?
Hiện tượng này thuộc lĩnh vực nào của khoa học tự nhiên?
Kéo từng thẻ hiện tượng vào đúng lĩnh vực. Hỏi "cái gì đang biến đổi?" — chất, sinh vật, chuyển động hay bầu trời.
Đã xếp 0 / 10
1 🔬 Năm lĩnh vực của khoa học tự nhiên
Khác lớp 4–5 ở đâu
- ✦Môn Khoa học 4–5 đã cho bạn làm thí nghiệm nhỏ với nước, không khí, ánh sáng, cây con. Lớp 6 gọi tên những việc đó là các lĩnh vực của khoa học tự nhiên.
- ✦Lớp 6 thêm một cách nghĩ: nhìn một hiện tượng thì hỏi "nó thuộc lĩnh vực nào, và vì sao?".
Mỗi lĩnh vực nghiên cứu gì
| Lĩnh vực | Nghiên cứu | Ví dụ |
|---|---|---|
| Vật lí | Chuyển động, lực, năng lượng, ánh sáng, âm thanh, điện | Cầu vồng, quả bóng rơi |
| Hoá học | Chất và sự biến đổi chất | Sắt gỉ, nến cháy |
| Sinh học | Sinh vật và sự sống | Hạt đậu nảy mầm |
| Thiên văn học | Mặt Trời, Mặt Trăng, các hành tinh, sao | Nhật thực, các pha Mặt Trăng |
| Khoa học Trái Đất | Đất, nước, không khí, núi, biển | Núi lửa phun, bão |
Dạng bài
Xếp một hiện tượng vào đúng lĩnh vực
- 1 Hỏi: có sinh vật và hoạt động sống (lớn lên, sinh sản…) không? Có ⇒ sinh học.
- 2 Hỏi: có thiên thể (Mặt Trời, Mặt Trăng, hành tinh) hay Trái Đất (đất, núi, biển, khí quyển) không? Có ⇒ thiên văn học hoặc khoa học Trái Đất.
- 3 Còn lại hỏi: có chất mới sinh ra không? Có ⇒ hoá học; không (chất vẫn là chất cũ, chỉ đổi hình dạng, trạng thái, chuyển động…) ⇒ vật lí.
- 4 Kiểm tra: một hiện tượng có thể dính nhiều lĩnh vực, nhưng bạn phải nói được lĩnh vực chính và lí do ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng khoa học tự nhiên chỉ có ba lĩnh vực vật lí – hoá học – sinh học. Còn thiên văn học và khoa học Trái Đất: nhật thực, núi lửa không thuộc ba lĩnh vực kia.
Xếp vào lĩnh vực: (a) nước đá để ngoài nắng tan thành nước; (b) tờ giấy bị đốt thành tro đen.
Hướng dẫn giải
2 🌱 Vật sống và vật không sống
Bốn dấu hiệu của sự sống
- ✦Lớn lên: cơ thể tăng kích thước theo thời gian (cây cao lên, con gà to ra).
- ✦Sinh sản: tạo ra cơ thể mới giống mình (hạt, trứng, con non).
- ✦Trao đổi chất: lấy thứ cần từ môi trường (nước, thức ăn, không khí) và thải bỏ thứ không cần.
- ✦Cảm ứng: nhận biết kích thích và phản ứng lại (cây hướng về phía sáng, con mèo giật mình khi nghe tiếng động).
Vật sống hay không
| Vật | Loại | Vì sao |
|---|---|---|
| Cây bàng | Vật sống | Lớn lên, sinh sản, trao đổi chất |
| Con gà | Vật sống | Có đủ các dấu hiệu |
| Cái bàn gỗ | Không sống | Gỗ từng là cây, nhưng bàn không lớn lên nữa |
| Hòn đá | Không sống | Không có dấu hiệu nào |
| Chiếc xe đạp | Không sống | Chạy được nhưng không lớn lên, không sinh sản |
Dạng bài
Quyết định một vật có sống không
- 1 Nhìn vật ở hiện tại, không hỏi nó làm từ gì hay từng là gì.
- 2 Kiểm tra lần lượt bốn dấu hiệu: lớn lên, sinh sản, trao đổi chất, cảm ứng.
- 3 Vật sống phải có đủ các dấu hiệu; thiếu hẳn là vật không sống. Di chuyển được không phải dấu hiệu.
- 4 Kiểm tra: nêu được ít nhất một dấu hiệu bị thiếu nếu kết luận "không sống" ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng cái bàn gỗ là vật sống vì gỗ lấy từ cây. Cây là vật sống, nhưng cái bàn thì không lớn lên, không sinh sản, không trao đổi chất.
Robot hút bụi tự chạy khắp nhà, gặp tường thì quay đầu, hết pin thì tự về sạc. Nó có phải vật sống không?
Hướng dẫn giải
3 ⚠️ Quy định và biển báo trong phòng thực hành
Phòng thực hành có gì nguy hiểm
- ✦Có hoá chất, điện, thuỷ tinh và lửa: mọi thao tác phải theo hướng dẫn của giáo viên.
- ✦Luôn làm: đọc hướng dẫn trước, đeo đồ bảo hộ (kính, găng tay, áo choàng), dọn sạch chỗ làm sau khi xong.
- ✦Không bao giờ: ăn uống, ngửi hay nếm hoá chất, tự ý làm thí nghiệm ngoài bài.
Ba nhóm biển báo
| Nhóm | Nhận ra bằng | Ví dụ |
|---|---|---|
| Cấm | Viền đỏ, gạch chéo | Cấm ăn uống, cấm lửa |
| Cảnh báo | Tam giác vàng, viền đen | Chất độc, chất ăn mòn, dễ cháy |
| Bắt buộc | Hình tròn, nền xanh | Đeo kính, đeo găng tay |
Dạng bài
Đọc biển báo trước khi làm
- 1 Nhìn màu và hình dạng của biển: đỏ gạch chéo, vàng tam giác hay xanh tròn.
- 2 Từ nhóm biển suy ra ý: cấm (không làm), cảnh báo (cẩn thận), bắt buộc (phải làm).
- 3 Đọc thêm hình bên trong để biết cụ thể việc gì.
- 4 Kiểm tra: làm đúng việc biển yêu cầu trước khi chạm vào dụng cụ, hoá chất ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng hoá chất trong suốt như nước thì an toàn. Nhiều acid mạnh không màu, không mùi: chỉ tin nhãn và lời giáo viên, không tin vẻ ngoài.
Trên cửa phòng có biển hình tròn nền xanh vẽ một cặp kính. Biển ấy yêu cầu gì?
Hướng dẫn giải
4 🚨 Gặp sự cố thì làm gì
Việc cần làm ngay
| Sự cố | Làm ngay | Sau đó |
|---|---|---|
| Hoá chất bắn vào mắt hay da | Rửa bằng thật nhiều nước sạch | Báo giáo viên |
| Hoá chất đổ ra bàn | Tránh xa, không lau bằng tay | Báo giáo viên |
| Vỡ ống nghiệm | Không nhặt bằng tay trần | Báo giáo viên, dùng chổi và hót rác |
| Bỏng nhẹ | Xả nước mát lên chỗ bỏng | Báo giáo viên |
Dạng bài
Xử lí sự cố theo thứ tự
- 1 Dừng thí nghiệm, tránh xa chỗ nguy hiểm.
- 2 Làm việc sơ cứu đơn giản nhất nếu bị dính vào người: rửa nước sạch nhiều.
- 3 Báo ngay giáo viên, nói rõ chuyện gì xảy ra và chất gì.
- 4 Kiểm tra: bạn không tự bôi thuốc, không giấu, không tự lau bằng tay ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Làm đổ một ít hoá chất rồi tự lau nhanh cho khỏi bị nhắc. Lau sai cách có thể bỏng tay hoặc làm chất lan rộng; giấu sự cố nguy hiểm hơn nhiều so với bị nhắc nhở.
Đang làm thí nghiệm, một bạn làm đổ dung dịch acid loãng lên tay. Nên làm theo thứ tự nào?
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Lĩnh vực của khoa học tự nhiên
- 1Nhận biết
Khoa học tự nhiên nghiên cứu về:
- 2Nhận biết Năm lĩnh vực: vật lí, hoá học, sinh học, thiên văn học và khoa học .
- 3Thông hiểu
Nước đóng băng thành đá thuộc lĩnh vực nào, vì sao?
- 4Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Sắt để ngoài trời bị gỉ là hiện tượng thuộc hoá học.
b)Núi lửa phun trào thuộc thiên văn học.
c)Hạt đậu nảy mầm thuộc sinh học.
- 5Thông hiểu
Nhóm bạn tìm hiểu "vì sao có nhật thực". Lĩnh vực chính là:
- 6Vận dụng
Bạn quan sát hai hiện tượng: (1) cục nước đá để ngoài nắng tan thành nước; (2) tờ giấy bị đốt thành tro đen. Kết luận đúng:
Vật sống hay không
- 1Nhận biết
Vật nào sau đây là vật sống?
- 2Thông hiểu Bốn dấu hiệu của sự sống: lớn lên, sinh sản, trao đổi chất và .
- 3Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Con cá đã chết vẫn là vật sống vì nó từng sống.
b)Cái bàn gỗ là vật không sống.
c)Cứ di chuyển được là vật sống.
- 4Thông hiểu
Dấu hiệu nào KHÔNG phải của vật sống?
- 5Vận dụng
Robot hút bụi tự chạy khắp nhà, gặp tường thì quay đầu. Vì sao nó vẫn KHÔNG phải vật sống?
Quy định, biển báo
- 1Nhận biết
Biển báo viền đỏ, có gạch chéo thuộc nhóm:
- 2Thông hiểu
Biển hình tam giác vàng viền đen, vẽ ngọn lửa, có nghĩa là:
- 3Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Được ăn kẹo trong phòng thực hành nếu tay đã rửa sạch.
b)Phải đeo đồ bảo hộ khi giáo viên yêu cầu.
c)Hoá chất trong suốt, không mùi thì chắc chắn an toàn.
- 4Thông hiểu
Muốn nhận biết mùi một chất (khi giáo viên cho phép), cách đúng là:
- 5Vận dụng
Trên bàn có một lọ trong suốt không nhãn. Bạn cùng bàn bảo "trông như nước, rót thử vào cốc đi". Bạn nên làm gì?
Xử lí sự cố
- 1Nhận biết
Hoá chất bắn vào mắt, việc cần làm ngay là:
- 2Thông hiểu
Xếp các việc theo thứ tự khi acid loãng đổ lên tay:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 3Vận dụng
Ống nghiệm vỡ, mảnh thuỷ tinh rơi trên bàn. Bạn định nhặt bằng tay cho nhanh. Cách đúng là:
- 4Vận dụng
Bạn lỡ làm đổ chút hoá chất, không ai thấy. Bạn định lau nhanh bằng giấy rồi thôi. Vì sao nên báo giáo viên?
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra giữa kỳ I hay hỏi xếp hiện tượng vào lĩnh vực, vật sống hay không và ý nghĩa biển báo; điểm hay mất là nhầm "từng sống = đang sống".
- •Câu tình huống an toàn: làm gì đầu tiên khi hoá chất đổ hay bắn vào người, và việc không bao giờ làm trong phòng thực hành.
- •Là nền cho mọi bài thí nghiệm ở KHTN 7–9: bạn sẽ gặp lại các biển báo và quy tắc này ở mọi tiết thực hành.
2. Đo chiều dài