Năng lượng tái tạo, tiết kiệm năng lượng
Xếp được nguồn năng lượng vào nhóm tái tạo hay không tái tạo, nêu ưu và nhược của từng nguồn, và chọn cách dùng điện tiết kiệm.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 50, Bài 51
⚡ Nhớ nhanh
- 1Nguồn tái tạo được bổ sung lại nhanh: Mặt Trời, gió, nước chảy, sóng biển, địa nhiệt, sinh khối.
- 2Nguồn không tái tạo mất hàng triệu năm mới hình thành: than đá, dầu mỏ, khí tự nhiên, và cả quặng uranium của điện hạt nhân.
- 3Nguồn tái tạo cũng có hạn chế: phụ thuộc thời tiết, cần diện tích lớn, chi phí lắp đặt ban đầu cao.
- 4Tiết kiệm năng lượng là dùng đúng lúc, đúng chỗ, đúng thiết bị, không phải nhịn dùng. Điện tính theo kWh (số điện).
- 5Muốn ra kWh: đổi W sang kW (chia 1 000) rồi nhân với số giờ.
- 6⚠️ Năng lượng tái tạo không phải "dùng lại nhiều lần": đó là nguồn được cấp lại liên tục (nắng, gió mỗi ngày), chứ không phải tái sử dụng năng lượng cũ.
👀 Nhìn là hiểu
Chọn một nguồn năng lượng (than đá, xăng dầu, củi, điện mặt trời, điện gió, thuỷ điện, địa nhiệt, thuỷ triều): chuỗi mắt xích sáng dần, truy ngược nguồn đó về gốc, và bấm "Chạy lại" hoặc "Bước tiếp" để xem từng bước. Phần lớn các chuỗi đều dẫn về Mặt Trời; địa nhiệt và thuỷ triều là ngoại lệ vì không từ Mặt Trời. Ghi chú bên cạnh cho biết nguồn đó tái tạo hay không, có thải khí nhà kính không và hạn chế gì. Phần tính số điện (kWh) làm ở các bài tập, hình này không có.
Truy ngược: nó từ đâu mà có?
- Than đábắt nguồn từ
- Xác thực vật cổ đại vùi lấp hàng triệu nămbắt nguồn từ
- Thực vật quang hợpbắt nguồn từ
- Ánh sáng Mặt Trời
Chọn một nguồn năng lượng
Than đá
Gốc là Mặt Trời, sau 3 mắt xích.
- ⛔ Không tái tạo, có hạn
- Đốt thải nhiều CO₂ (hiệu ứng nhà kính)
Đốt than là giải phóng năng lượng Mặt Trời đã cất giữ hàng trăm triệu năm. Dùng nhanh hơn hình thành hàng triệu lần nên có hạn.
1 ♻️ Tái tạo hay không tái tạo
Khác lớp 4–5 ở đâu
- ✦Khoa học 5 bạn đã biết than, dầu, khí đốt là nhiên liệu và gió, nước, Mặt Trời cho điện. Lớp 6 thêm cách phân loại: dựa vào việc nguồn đó có được bù lại kịp hay không.
- ✦Lớp 6 cũng thêm việc cân nhắc ưu và nhược của từng nguồn, chứ không chỉ gọi tên.
Bổ sung lại liên tục, ít ô nhiễm. Mặt Trời, gió, nước, sóng biển, địa nhiệt, sinh khối.
Có hạn, dùng hết là hết, đốt thì gây ô nhiễm. Than đá, dầu mỏ, khí tự nhiên, uranium.
Dạng bài
Xếp một nguồn vào nhóm
- 1 Hỏi: nguồn này hình thành mất bao lâu?
- 2 Hỏi: ta dùng nhanh hơn hay chậm hơn tốc độ thiên nhiên bù lại?
- 3 Bù lại kịp (hằng ngày, hằng năm) thì là tái tạo; bù hàng triệu năm thì là không tái tạo.
- 4 Kiểm tra: lập luận chỉ dựa vào tốc độ bù lại, không dựa vào cảm giác "sạch" hay "bẩn" ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Điện hạt nhân không phải nguồn tái tạo dù ít thải khí nhà kính: uranium là quặng khai thác từ lòng đất, có hạn và không bổ sung lại được.
Gỗ từ rừng thuộc nhóm nào? Xét hai trường hợp: người ta trồng lại kịp, và người ta chặt nhanh hơn tốc độ cây mọc.
Hướng dẫn giải
2 ⚖️ Ưu và nhược của từng nguồn
Mỗi nguồn một ưu, một nhược
| Nguồn | Ưu điểm | Hạn chế |
|---|---|---|
| Mặt Trời | Sạch, nguồn nắng không cạn | Chỉ có ban ngày, phụ thuộc thời tiết |
| Gió | Sạch, có cả ban đêm | Phụ thuộc gió, ồn, cần diện tích lớn |
| Nước chảy | Ổn định, công suất lớn | Phải xây đập, ảnh hưởng dòng sông, dân cư |
| Sinh khối | Tận dụng rác, phụ phẩm nông nghiệp | Vẫn có khí thải |
Dạng bài
Chọn nguồn tái tạo hợp lí cho một nơi
- 1 Xem nơi đó có sẵn gì: nắng, gió, sông, phụ phẩm nông nghiệp.
- 2 Mỗi nguồn cần điều kiện gì (điện mặt trời cần nắng, điện gió cần gió, thuỷ điện cần sông và đập).
- 3 Chọn nguồn có điều kiện sẵn, rồi nhớ ghi hạn chế còn lại và cách bù (ví dụ ban đêm).
- 4 Kiểm tra: nguồn đã chọn có điều kiện thật sự có ở nơi đó ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đừng chọn thuỷ điện chỉ vì "công suất lớn" trong khi nơi đó không có sông lớn: nguồn nào cũng phải có điều kiện sẵn thì mới dùng được.
Một đảo xa bờ có nhiều nắng, nhiều gió, không có sông lớn. Dùng nguồn điện tái tạo nào là hợp lí?
Hướng dẫn giải
3 💡 Vì sao và làm sao tiết kiệm năng lượng
Cần nhớ
- ✦Phải tiết kiệm vì nguồn không tái tạo có hạn, để giảm ô nhiễm, và để giảm tiền điện.
- ✦Ba hướng: dùng đúng lúc đúng chỗ, chọn thiết bị ít hao phí (đèn LED, thiết bị có nhiều sao), giảm hao phí (bảo dưỡng, cách nhiệt).
- ✦Thiết bị ở chế độ chờ vẫn ăn điện. Muốn tắt hẳn phải rút phích hoặc tắt công tắc nguồn.
Dạng bài
Tìm chỗ lãng phí điện trong một tình huống
- 1 Liệt kê các thiết bị đang chạy.
- 2 Với từng thiết bị hỏi: lúc này có thật sự cần không?
- 3 Có thiết bị đỡ tốn điện hơn cho cùng một việc không?
- 4 Kiểm tra: biện pháp đưa ra vẫn đủ dùng, không phải "nhịn" ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đặt điều hoà 18 °C không làm phòng mát nhanh hơn 26 °C: máy làm lạnh với cùng sức, đặt thấp chỉ khiến nó chạy lâu hơn nên tốn điện hơn.
Lớp học có nắng chiếu sáng, 4 đèn vẫn bật; không ai ngồi ở bàn cuối nhưng 2 quạt ở đó vẫn quay. Nên làm gì?
Hướng dẫn giải
4 🔢 Số điện và nhãn năng lượng
Cần nhớ
- ✦Nhãn năng lượng dán trên thiết bị: càng nhiều sao càng tiết kiệm điện.
- ✦Điện năng tính bằng kWh (kilôoát giờ), quen gọi là "số điện". Công suất thì đo bằng W hoặc kW; 1 kW = 1 000 W.
- ✦Số điện = công suất (kW) × số giờ dùng.
Dạng bài
Tính điện năng tiêu thụ
- 1 Đổi W sang kW: chia cho 1 000 (60 W = 0,06 kW).
- 2 Tính tổng số giờ dùng (giờ mỗi ngày × số ngày).
- 3 Nhân: kW × số giờ = kWh. Muốn tiết kiệm thì trừ hai kết quả.
- 4 Kiểm tra: kết quả đơn vị kWh; nhân thử W × giờ rồi chia 1 000 phải ra cùng số ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: W là công suất, kWh mới là điện năng. Quên chia 1 000 khi đổi W sang kW thì kết quả lệch đúng một nghìn lần.
Thay một đèn sợi đốt 60 W bằng đèn LED 8 W (cùng độ sáng). Mỗi ngày bật 5 giờ. Một tháng 30 ngày tiết kiệm bao nhiêu kWh?
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Tái tạo hay không
- 1Nhận biết
Nguồn năng lượng nào sau đây là nguồn tái tạo?
- 2Thông hiểu
Than đá được xếp vào nguồn không tái tạo vì:
- 3Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Mặt Trời, gió, nước chảy đều là nguồn năng lượng tái tạo.
b)Năng lượng tái tạo nghĩa là dùng đi dùng lại một lượng năng lượng cũ.
c)Uranium dùng cho điện hạt nhân là nguồn tái tạo.
- 4Thông hiểu
Gió được xếp vào nguồn tái tạo vì:
- 5Vận dụng
Một làng chặt rừng lấy củi nhanh hơn tốc độ cây mọc lại. Nói đúng nhất về củi của làng này là:
Ưu, nhược, chọn nguồn
- 1Nhận biết
Ưu điểm của điện mặt trời là:
- 2Thông hiểu
Hạn chế của thuỷ điện là:
- 3Thông hiểu
Hạn chế nào đúng với điện gió?
- 4Vận dụng
Một đảo xa bờ có nhiều nắng, nhiều gió, không có sông lớn. Nguồn điện tái tạo hợp lí nhất là:
- 5Vận dụng
Một vùng núi có sông lớn, mưa quanh năm, ít nắng. Nguồn tái tạo hợp nhất là:
Tiết kiệm đúng cách
- 1Nhận biết
Việc nào là tiết kiệm điện đúng cách?
- 2Thông hiểu
Thiết bị đang ở chế độ chờ (đèn báo còn sáng):
- 3Thông hiểu
Đặt điều hoà ở 18 °C thay vì 26 °C thì:
- 4Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Tiết kiệm năng lượng nghĩa là nhịn không dùng.
b)Thay đèn sợi đốt bằng đèn LED, sáng như cũ mà tốn ít điện hơn, là một cách tiết kiệm.
c)Tắt tivi bằng điều khiển từ xa là đã tắt hẳn, không còn tốn điện.
- 5Vận dụng
Lớp học có nắng chiếu sáng nhưng 4 đèn vẫn bật; 2 quạt ở bàn không có người vẫn quay. Cách tiết kiệm hợp lí nhất là:
Tính số điện
- 1Nhận biết Điện năng ở gia đình tính bằng đơn vị , quen gọi là "số điện".
- 2Thông hiểu Đổi 60 W ra kW: 60 W = kW.
- 3Thông hiểu Một bếp điện công suất 2 kW dùng 3 giờ thì tiêu thụ kWh.
- 4Thông hiểu
Trên nhãn năng lượng, thiết bị có nhiều sao hơn thì:
- 5Vận dụng Bóng đèn 60 W thắp 5 giờ mỗi ngày. Trong 30 ngày nó tiêu thụ kWh.
- 6Vận dụng Thay bằng đèn LED 8 W cùng độ sáng, vẫn thắp 5 giờ mỗi ngày. Trong 30 ngày tiết kiệm được kWh.
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra hay hỏi phân loại nguồn tái tạo và không tái tạo, và nêu một ưu một nhược của điện mặt trời, điện gió, thuỷ điện.
- •Hay có câu tình huống đời sống: chọn biện pháp tiết kiệm điện, hoặc tính điện năng tiêu thụ của một thiết bị trong một tháng.
- •Là nền cho năng lượng với cuộc sống và các nguồn năng lượng ở KHTN 9, và cho phần công suất, điện năng ở KHTN 7–9.
13. Chuyển động nhìn thấy của Mặt Trời, thiên thể